सार्कझैँ ‘सनातनी’ बन्दैछ बिमस्टेक

दक्षिण एशियाली मञ्चबाट पाकिस्तानलाई ‘एक्ल्याउन’ सुरु भएको कार्यशैलीको खुलेर विरोध गर्ने आँट  धेरैले गरेका छैनन् ।  
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — नाममा ‘बहुपक्षीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग’ भएपनि बिमस्टेक क्षेत्रीय संगठन पनि कागजमा निर्णय गर्ने र कार्यान्वयन नगर्ने दक्षिण एशियाली मञ्च सार्कजस्तै स्वरुपमा रुपान्तरित हुने क्रममा छ ।

आर्थिक एकिकरण र समृद्धिका एजेण्डाभन्दा पनि बैठक, निर्णय र घोषणामै अल्झिैंदै आएको बिमस्टेकलाई विज्ञहरुले ‘सनातनी काम-कारबाहीको थलो’ भनी टिप्पणी गरेका छन् ।

Yamaha


‘यो क्षेत्रीय संगठनमा आबद्ध मुलुकहरुको ‘लेभल अफ इन्ट्रेष्ट’ नै फरक छ । भारत र थाइल्याडबीच आफ्नै खुला व्यापार व्यवस्था छँदैछ । भुटान, नेपालको एउटा चासो होला ।

बंगालादेश, श्रीलंका वा म्यानमारको अर्कै होला । यसकारण यो ‘लेभल’ नमिलेपछि सामन्जस्य देखिन सकेको छैन,’पूर्व परराष्ट्र सचिव मधुरमण आचार्यले कान्तिपुरसँग भने,‘अझै पनि बिमस्टेक भनेर क्षेत्रीय पहिचान बन्न सकेको छैन, सार्कजत्तिको चिन्ने स्थिती पनि छैन ।’

दुई दशकअघि स्थापित बिमस्टेकमा नेपालले सदस्यता लिँदा(२००४) परराष्ट्र सचिव रहेका आचार्यले त्यसबेला यो संगठनबाट निकै आशा गरेका थिए ।

‘खासमा दक्षिण एशियाली (सार्क) र आसियान(दक्षिण पुर्वी एशियाली) मुलुक जोड्न सकिन्छ कि भन्ने थियो सुरुमा,’आचार्य भन्छन्,‘तर, बिमस्टेक आफैंमा सार्कजस्तो बन्न लागेको छ, कार्यान्वयन शून्य निर्णय अधिक ।’

सार्क संगठनमा रहेकै गरिबी निवारण, कृषि, संस्कृतिजस्ता ‘आम विषय’ बिमस्टेकमा पनि जोडिएको छ, अहिले सुरक्षा विषय जोडेर भारतमा संयुक्त सैन्य अभ्यास गरिने भन्ने सूचना बाहिर आइसकेको छ ।

बहुपक्षीय प्राविधिक वा आर्थिक कुराभन्दा ‘देखासिकी’ काम भइरहेको बुझाइ विज्ञहरुको छ ।

काठमाडौंमा जारी बिमस्टेकको चौथो शिखर बैठकमा ‘उर्जा मार्ग’ (इनर्जी ग्रिड) बारेमा समझदारी बन्ने अपेक्षा त गरिएको छ तर, यसमा व्यापारका आधार र उपायबारेमा कुनै परामर्श थालिएकै छैन ।

‘बिमस्टेकमा व्यापार, व्यापार सेवा र लगानीका ३ क्षेत्रमा ‘फ्रि ट्रेड’ प्रावधान अघि सारिएको थियो । १४ वर्ष भयो, एउटैमा पनि सहमति हुन सकेको छैन,’ सचिव आचार्य भन्छन्,‘भनेपछि आर्थिक साझेदारीको आशलाग्दो आधार अझै देख्न सकिएन ।’सुरुका दिनमा बिमस्टेकलाई ‘सेरेमोनियल’ नगर्ने भनियो, ससाना योजना लिएर काम गर्ने भनियो । तर, अहिले काठमाडौंमा जारी सम्मेलन हेर्दा सबैभन्दा बढि ‘सेरेमोनियल’ भेलाका रुपमा यो चिनिएको छ ।

‘घोषणा प्रसस्तै हुने र कार्यान्वयन नहुने तथा अफिसियल मिटिङमैं घुमिरहेने रोग बिमस्टेकमा भित्रिएको छ,’आचार्य भन्छन्,‘हाम्रो सरोकार भने हामी भुपरिवेष्ठित मुलुक भएकाले भूवनोटअनुसार सेवा, सुविधा लिने भन्नेमा थियो । समुद्रसँगको सक्दो पहुँच बढाउने भन्ने थियो । तर बिमस्टेकको क्षेत्र यति बढी विस्तारित भयो र बाँढियो कि हामी विषयमा केन्द्रिकृत हुनै सकेनौँ ।’

आगामी महिना भारतको पुणेमा हुन लागेको संयुक्त सैन्य अभ्यासका सन्दर्भमा पनि बिमस्टेक क्षेत्रीय संगठन ‘भारतको प्रभाव र पहुँचमा चलिरहेजस्ता’ देखिएको छ । ‘पाकिस्तानलाई ‘माइनस’ गर्न र सार्कलाई ओझेल पार्न बिमस्टेक अघि बढाइएको देखिन्छ । रिजनल अर्थको एउटै प्रोजेक्ट आउन सकेको छैन । यहाँ त सबैले देख्ने सिग्नेचर–प्रोजेक्ट चाहिन्छ,’आचार्य भन्छन् ।

परराष्ट्रको ‘अफिसियल डम्प’मा निर्भर रहेको बिमस्टेकमा तत्काल दह्रो सचिवालय र थिङं–ट्याङ्कजस्तो प्रबुद्ध समूह चाहिने आवश्यकता देखेका छन्, विज्ञहरुले । ‘सार्कको विकल्प बिमस्टेक हुन सक्छ भनेर भ्रम राखिरहनु ठीक हुन्न,’पूर्व परराष्ट्र सचिव मदन भट्टराई भन्छन्—‘सार्क र बिमस्टेक एकअर्काका सहयोगी वा साझेदार बन्न सक्छन् ।’
बिमस्टेकभित्र पनि सन् २०१० मा ‘ट्रान्सपोर्ट इन्फ्रक्सट्चर एण्ड लजिष्टिक स्टडी’ भनेर अध्यन गर्दै दर्जनौं प्रोजेक्ट पहिचान गरिएको थियो । तर ती परियोजनामा एउटै पनि कार्यान्वयनमा आएनन् । ‘बरु सार्कमा साउथ एशिया युनिर्भसिर्टी, डिजाष्टर सेन्टर जस्ता कार्ययाजना व्यवहारिक बनेका छन्,’आचार्य भन्छन् ।

पछिल्ला वर्षमा बिमस्टेकमा बढी भौगालोकिक र राजनीतिक प्रभाव–पहुँच देखा पर्न थालेको छ । दक्षिण एशियाली मञ्चबाट पाकिस्तानलाई ‘एक्ल्याउन’ सुरु भएको कार्यशैलीको खुलेर विरोध गर्ने आँट पनि धेरैले गरेका छैनन् ।

बिमस्टेकभित्रकै बंगालादेश–म्यानमार जस्ता संस्थाबीच रोहिंग्या शरणार्थीको मुद्दा अल्झेर रहेकोमा यस्तो मञ्चमा आपसी मनमुटावका विषय पनि बहसमा आउनु जरुरी देखिएको छ । ‘जस्तो आशियान मञ्चमा पनि कम्बोडिया–थाइल्याण्डको बोर्डरबारे रिजोल्युसन पास गरिएको छ ।

म्यानमारमा लोकतन्त्र भएन भनेर आशियानले विरोधमा ‘रिजोलुसन’ निकालेको छ,’न्यूयोर्कस्थित राष्ट्रसंघीय नियोगका स्थायी प्रतिनिधि समेत भइसकेका आचार्य भन्छन्,‘क्षेत्रीय संगठन भएपनि म्यानमार-बंगालादेशबीचको रोहिंग्या शरणार्थीबारे कुराकानी किन नगर्ने ? सार्क मञ्चमा पनि भारत–पाकको संवाद अभावले न यो स्थिती आएको हो ।’

विशेषत राजनीतिक समन्वय र समझदारी नभैकन आर्थिक साझेदारी बढ्न सक्दैन भन्ने बुझबुझारथ हुनु जरुरी रहेको उनको भनाइ छ ।

बिमस्टेकमा धेरैजसो निर्णायक कार्ययोजना ‘भारत निर्देशित’ रहेको हो कि भन्ने आशंका पनि उठेको छ । बुद्धिष्ट–सर्किट पहिचान गर्ने मामलामा पनि बुद्धको जन्मस्थलबाट ‘सर्किट’ सुरु नगरेर ‘बुद्धिजम’को जन्मस्थल भनेर भारतबाट यो सर्किट सुरु गरिएकोमा बिषयविद् र जानकारले पनि ‘थाहा नपाए’ झैं गरिरहेका छन् ।

‘कुशिनगर, बोधगया, सारनाथ हु्ँदै लुम्बिनी फुत्त पसेको एउटा यात्रुले पत्तै पाउँदैन,’आचार्य भन्छन्,‘अर्कातिर, नेपालकै आफ्नै बुद्धिष्ट-सर्किट तय हुन सकेको छैन, कपिलवस्तु–नवलपरासीका मुकामहरु बारे आफैंमा अन्यौल छ । न नक्सा छ, न गाइडलाइन । रामग्राम, निग्लिहवा, गोटिहवाको नाम–नक्सांकन कहाँ छ ?’

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ १९:४९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘म अघोरी कवि हुँ’

कुराकानी
गद्य कविता नेपालकै मात्रै होइन, संसारकै निम्ति अधोगतिको सिर्जना हो भन्ने मेरो बुझाइ छ ।
देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौँ — सानो आन्द्राबाट भएको रक्तश्राव रोक्न दुई साताको अन्तरमा दुई पटक भारतको हरियाणास्थित मेदान्त अस्पताल लगिएका कविवर अहिले उपचारपछिको थकान र कमजोरीमाझ आराम गरिरहेका छन् । यो साता कवि माधवप्रसाद घिमिरे लैनचौरस्थित आफ्नै निवासमा आफू वरपर कुनै भीड र कोलाहल नराखी बसिरहेका भेटिए ।

सानो आन्द्राबाट भएको रक्तश्राव रोक्न दुई साताको अन्तरमा दुई पटक भारतको हरियाणास्थित मेदान्त अस्पताल लगिएका कविवर अहिले उपचारपछिको थकान र कमजोरीमाझ आराम गरिरहेका छन् । यो साता कवि माधवप्रसाद घिमिरे लैनचौरस्थित आफ्नै निवासमा आफू वरपर कुनै भीड र कोलाहल नराखी बसिरहेका भेटिए । दिन बिराउँदै र छोटोछोटो समय मागेर घिमिरेसँग गरिएको कुराकानीमा उनी सधैंझैं जीवन–जगत्प्रति धेरै आशावादी र सकारात्मक भेटिए । आउँदो असोज ७ गते १०० वर्ष उमेर टेक्न लागेका कविवरले कुराकानी सुरुमै सोधे,
‘राष्ट्रनिर्माता पृथ्वीनारायण शाहको समय (युग) कहिले अरे बाबु ?’
‘त्यही अढाई शताब्दी अघि होला...’, जवाफ फर्काएँ ।


“हत्तेरी, त्यो त मेरा लागि अस्तिको दिनजस्तै हो । म नि एक शताब्दी उमेर पुगिसकें । त्यो ‘अढाई’ भनेको हिजो छाडी अस्ति न हो । ७ साल, ७ साल भन्नुहुन्छ नि तपाईंहरू । त्यो त झन् हिजै हो मेरा लागि । कस्तो अचम्म— मेरा लागि अतीत भन्ने चीज केही होइन, केही छैन ।”
यसरी कविवरसँगको अन्तर्संवाद समेटियो यो पटक, कुराकानी थालियो— तपाईंको उपचार पनि विदेशबाटै सम्भव भयो नि, अरू नेता–राजनेताजस्तै ?

हो यो प्रश्न एकदमै स्वाभाविक हो । मलाई राज्यले आफ्नै खर्चमा पठाएको हो । एउटै कुरा, राष्ट्रलाई तल पारेर र हारगुहार गरेर म उपचारमा गएको होइन । अब स्वास्थ्य निदान केन्द्रको कुरा गरौं । हामीकहाँ नर्भीक, ग्रान्डी र अहिले मेडिसिटीजस्ता ठूला र सक्षम अस्पताल खुलेका छन् । वीर अस्पताललाई पनि डा.उपेन्द्र (देवकोटा) जीले निकै भरपर्दो बनाउनुभएको सुनेको छु । मेरो बिमारको कुरामा भने अन्तिम अवस्था र कठिन बेलामा भने जे जता लैजाने भनियो, परिवारले पनि त्यतै भन्ने रहेछ । त्यसबेला बहसले काम नगर्ने रहेछ । एउटा कुरा, मलाई के लाग्यो भने ज्ञान, सीप र दक्षतामा हाम्रा अस्पताल, चिकित्सक पनि एकदमै सवल छन्, सफल छन् । तर, यहाँ त्यसलाई क्रियान्वयन गर्ने बेलामा भने अलिक ढिलाइ हुने गरेको हो कि जस्तो लाग्यो । यो पक्षमा भने निर्णयमा आइहाल्न अझ बाँकी छजस्तो लाग्यो, मैले यो ‘चार्ज’ लगाएको होइन, यो मलाई लागेको कुरा हो ।


उपचारमा मेदान्त जाने कुरामा वर्तमान सरकारका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली आफैं ग्रान्डी आउनुभएछ, म भर्ना भएको सातौं हो कि आठौं दिनमा । प्रधानमन्त्रीले ग्रान्डीका डाक्टरसँग सल्लाह लिनुभयो । र, तत्कालै निर्णय सुनाउनुभयो— तपाईंलाई म बाहिर उपचारमा पठाउँछु, जति खर्च लाग्छ चिन्ता नगर्नुहोस् । सरकारले बेहोर्नेछ । राम्रोसँग उपचार गरेर आउनुहोस् ।


सरकारका प्रमुखले यसरी एउटा कविमाथि देखाएको यो कृतज्ञता सानो थिएन, निकै सम्मानजनक कुरा लाग्यो । यसअघि प्रधानमन्त्री ओलीजीले संगीतज्ञ अम्बर गुरुङजीलाई पनि त्यही मेदान्त अस्पतालमा उपचारमा पठाएर सम्मान गरेको थाहा पाएँ । यता ग्रान्डी अस्पतालमा पनि डाक्टर चक्रराज पाण्डेसहितको टिमले निकै स्वागत र सहयोग गरेकै हो । अहिले पनि ‘फलोअप’ मा म ग्रान्डी नै धाइरहेको छु । मेरो सामान्य सिद्धान्तको कुरा गर्नुहुन्छ भने राष्ट्रभित्रै सम्भव हुने उपचार वा अन्य कुरामा बाहिर जानु ठीक होइन । यत्ति हो, जीवनको प्रश्नमा जोडिएर उपचार खोज्दै कोही बाहिर जान्छ भने के बहस गरिरहनु ?


भारतको बसाइ र उपचार कस्तो लाग्यो ?
मलाई भारत बसाइ कस्तो लाग्यो भने सभ्य, शिष्ट, कृतज्ञतासहितको भिन्न अनुभव भयो । अझ मेदान्त अस्पतालमा त भीआईपी बिरामीका रूपमा निकै आदरणीय रूपमा मलाई डाक्टर/नर्सले साथ–सहयोग दिए । मैले पनि सबै डाक्टरहरूलाई शिष्टता देखाएँ । किनभने म नेपाल–नेपालीको प्रतिनिधि भएर गएको थिएँ, राज्यले पठाएको प्रतिनिधि भएर गएको थिएँ । राज्यले, सरकारले खर्च बेहोरेर पठाएको एउटा नेपाली कवि भन्ने होस राखेरै म बसेको थिएँ । दिल्लीको नेपाली दूतावासले पनि राम्रो र समन्वयकारी साथ दियो,
खुसी छु ।


स्वास्थ्य उपचारअघिको सन्दर्भ निकालौं । तपाईंलाई नेपाली सेनाले मानार्थ सहायक रथी उपाधि दिएकोमा र तपाईंले स्वीकार गरेकोमा निकै निन्दा भयो नि ?
हेर्नुहोस्, नेपाली सेना भनेको राष्ट्रको अंग हो । देशभित्र र बाहिर पनि नेपाली सेनाले काम देखाएको छ, नाम राखेको छ । हाम्रो सेनाको म प्रशंसक छु । सेनाले एउटा कविलाई सम्मान गर्ने भनेर आएको प्रस्ताव मैले सहर्ष स्विकारेको हुँ । भारतमा र अन्यत्र पनि त्यहाँको सेनाले आफ्नो मुलुकका अग्रज स्रष्टा, कवि, कलाकारलाई सम्मान गर्ने गरेकै छ । अरूले के भन्छन्, के निन्दा चल्यो भन्नेतिर म जान चाहन्नँ । नेपाली सेनाले एउटा कविलाई सम्मान गर्न चाह्यो, म सम्मानित भएको छु, यसैमा खुसी छु ।


नेपाली समाज अलिक बढी निन्दामा रमाउने गर्छजस्तो लाग्छ ? अथवा छिद्रान्वेषी स्वभाव हो कि ?
होइन, त्यसरी सामान्यीकरण गरेर म भन्दिनँ । कसैले बोकेको, उचालेको बेलामा मनमा लागेको दन्काइहाल्नुपर्छ भन्ने सोच बढी हावी भएको देखिन्छ । आफ्नो मनको र हृदयको बोली एकदमै कमी भएर गएको हो कि जस्तो लाग्छ । यो संक्रमणकालीन कुरा होला । यो कुरामा हामी अझै संक्रमणमै छौं कि जस्तो लाग्छ । विश्वका सामु उदार शासन, व्यवहार भने पनि केही कुरामा हामी अलिक चञ्चल र अस्थिर छौं कि जस्तो लाग्छ । राष्ट्रभाषा, राष्ट्रिय भाषा, सम्पर्क भाषाकै कुरा हेरौं न । ल, राष्ट्रसंघले कुनै दिन सोध्ला— तिमीहरूको राष्ट्रभाषा के हो भनेर ? जवाफमा, ‘हाम्रो, हामीकहाँ भए जति सबै राष्ट्रभाषा’ भन्ने ? बरु, तपाईंले मेरो गीत सुन्नुभएकै होला-
‘गाली गरौं आफ्नै ध्वनि अपवित्र हुन्छ,
त्यसै बसौं असत्यको त्यसै जित हुन्छ ।’


तपाईंलाई सबै समय, अवसर र अवस्थामा ‘मिल्न सक्ने’ कवि भन्छन् नि ?
म कविलाई होइन, मेरो कवितालाई सर्वकालिक भनिएको हुनुपर्छ । मूल कुरा त राजा, राजनीति, लोकतन्त्र वा गणतन्त्रभन्दा माथि एउटा कवि हुन्छजस्तो मलाई लाग्छ । कविको आफ्नै दृष्टिकोण हुन्छ । कविले राजा महेन्द्रलाई मान्न पनि सक्छ, नमान्न पनि सक्छ । तर, मलाई कहिले महेन्द्रमाला पुस्तकमा तान्न खोजिन्छ, कहिले ‘मालती मंगले’ र ‘राष्ट्रनिर्माता’ भित्रको कुरा र अन्तर्यमा अनावश्यक तानिन्छ । मलाई अचम्मै लाग्छ । मेरा रचनाले के भन्छ, त्यो महत्त्वपूर्ण हो । अरूले गरेको निन्दा वा तान्ने/पछार्ने कुराले म व्यक्ति र एउटा कविका लागि त्यति दिगो अर्थ राख्दैन ।


आफूले आफूलाई कसरी चिनाउन चाहनुहुन्छ ? अहिले भइरहेका काम के छन् ?
म एउटा अघोरी कवि हुँ । कुनै सिर्जना स्फुरण भयो भन्दैमा म लेख्दिनँ । अथवा, लेखेर पनि प्रकाशमा ल्याउँदिनँ । अरूले बुझ्ने भएपछि, सहज लागेपछि मात्रै लेख्छु र बाहिर ल्याउँछु । कतिपय गीत पनि कैयौं दिन लगाएर लेखेको छु । ‘लाग्दछ मलाई रमाइलो’ गीत पनि ४ दिन लगाएर लेखेको हुँ । उसबेलाको फुलमार चुरोट धेरै उडाएपछि मात्रै यो गीत टुंगिएको थियो । ‘ऋतम्भरा’ महाकाव्यमा अब दुई सर्ग बाँकी छ, सोचाइ आइसकेको छ । अब केही महिनामा सायद शताब्दी उमेरको छेउछाउमा लेखिसक्छु होला । तत्काल भने अस्ति भर्खरै आएको लेखनाथ पौड्यालजीको जस्तो खण्ड–खण्ड रचना निकाल्ने सोचाइ (योजना) छ, साझा प्रकाशनले सहयोग गर्छु भनेको छ । यसमा ७ गीति नाटक, ७ काव्य, फुटकर रचनाहरू समेटिनेछन् । कवि घनश्याम कँडेल र वासुदेव त्रिपाठीले यो कृतिमा संयोजन/सम्पादन गर्नुहोला भन्ने छ ।


अर्को बाहिरी विश्वले मलाई चिन्न सक्ने अबको कृति भनेको ‘अश्वत्थामा’ महाकाव्य पनि हो । यसको हिन्दी अनुवाद सकिएको छ । बाहिरी जगत्लाई पढाउनुपर्ने किताब हो यो । आजको अणु होड र शस्त्रअस्त्रको बारेमा मैले कवि चिन्ता सार्वकालिक हुनेगरी लेखेको छु । भाषविद् सनतकुमार वस्तीजीले यसको अनुवादलाई हेर्दै हुनुहुन्छ । यो कृति नेपाल–भारत बीपी कोइराला फाउन्डेसनबाट आउला भन्ने छ । विश्वप्रति एउटा कविको दृष्टकोण के हो भन्ने झलक यो काव्यले दिनेछ । अहिलेको विश्वको निम्ति सबैभन्दा ठूलो भय भनेको अणु आतंक हो । अणु विज्ञानबाट उपलब्धि पनि असाध्यै ठूलो भयो, आतंक र भय पनि उत्तिकै छ । अहिलेको समाज र वरपर प्रविधि केन्द्रित बन्दै गएको हो कि जस्तो लाग्छ । हृदय पक्ष शुष्क बन्दै पो गएको हो कि ? आज सबैतिर मस्तिष्क सक्रिय भयो तर हृदय भने निष्क्रिय । आजको प्रविधि र आधुनिकतामाझ हाम्रो अध्यात्म, नैतिकता, आचरण, संस्कृति कहींकतै हराइरहेको हो कि जस्तो लाग्छ । धेरैजसो बाहिरै दौडिएजस्तो लाग्छ, भित्र बिर्सेर । आफूलाई बिर्संदाको स्थिति यहाँ छ । देश, गाउँ, समाज छाडेर बाहिरीया बन्नेहरू देख्दा अझै दु:ख लाग्छ ।


लेखाइमा कवि घिमिरेको निजीपन के हो ? घिमिरेको शैली के हो ?
हो, अरूभन्दा एकदमै अलग र भिन्न शैली मैले आफ्नो सिर्जनामा हुर्काएको छु । मेरो यही विशेषता हो— रहस्यवाद । मैले लेखनाथलाई गुरु थापेकै हुँ, लक्ष्मीप्रसादको ‘मुनामदन’ राम्रो लागेको हो । पछि बनारसमा परीक्षा दिन जाँदा रवीन्द्रनाथ टैगोरको हिन्दी कविताको संग्रह भेटियो । त्यो पढेर म वशीभूत भएँ । रवीन्द्रभन्दा पनि अझ संक्षेपमा भावना अभिव्यक्त गर्ने भनेको कवि कालिदास हो । कासिदास र संस्कृतका अरू कविहरूका कारण मेरो कविता शैली बनेको हो ।


टैगोरलाई पढेपछि मैले ‘कविता भनेको यो रैछ’ भन्ने थाहा पाएको हुँ । संस्कृतको पढाइ आधार भएकाले मैले कालिदासलाई पनि खुबै पढें । एक पंक्तिपछि अर्को पंक्तिमा तुक मिलाएर, क्रमबद्धता राखेर लेख्ने शिल्पी मैले कवि कालिदासबाट पहिल्याएँ । ‘गौरी’ काव्यमा त्यस्तै एकपछिको अर्को सिलसिला र ‘क्लाइमेक्स’ लाई मैले जोडेको छु । ‘नेपाली हामी रहौंला कहाँ नेपालै नरहे’ मात्रै भन्नु त एउटा सुक्ति मात्रै हो । त्यहाँबाट जोडिंदै ‘बिम्झौंला कहाँ पूर्वको पैलो उज्यालै नरहे’ भनेपछि मात्रै सिलसिला जोडियो, क्रमबद्धता पनि देखियो । यो ‘क्लाइमेक्स’ हो, अनि शैलीगत शृंखला पनि । सुक्तिमा अलिक अलंकार भर्‍यो र शब्दको लचकता थप्यो भने कविता हुन्छ । फेरि लेखाइ र बुझाइ दुवैमा ‘नेपाली हामी रहन्छौं कहाँ’ जस्तो अथवा ‘तराई हाम्रो सुनको टुक्रा, हिमाल हीराको’ जस्तो सामान्य र सरल हुनुपर्छ भन्ने मलाई लाग्छ । तर, गहिराइ भने अलग्गै हुनुपर्छ । कवितामा यो क्रम र सचेतता हुनैपर्छ सदैव ।


तपाईंलाई त गद्य–कविताविरोधी कवि भन्छन् नि ?
हो, गद्य कविताबारेमा एउटा आम बुझाइ बनेको छ, कवि माधव घिमिरे गद्य कविताको विरोधी हो भन्ने । म त्यस्तो उग्र विरोधी होइन । तर, एउटै कुरा— निबन्धको बीचमा पनि ‘कवितात्मकता’ हुन्छ, कथामा पनि हुन्छ । यसो भन्दैमा निबन्ध वा कथालाई त ‘कविता’ भन्न मिल्दैन नि । गद्य कविता नेपालकै मात्रै होइन, संसारकै निम्ति अधोगतिको सिर्जना हो भन्ने मेरो बुझाइ छ । कवितालाई नष्ट पार्ने उपाय हो, गद्य कविता । हामीकहाँ अनेक जातजातिका लोकभाका र छन्द छन् । तर, यसलाई लिने कोही छैन । मैथिली, भोजपुरी, अवधी, तामाङ, लिम्बु अनेकका भाका र छन्द छन् । यसमा अलंकार थप्ने कोही छैन । खालि अमूर्त, दुर्बोध्य कुरा लेखेर हुन्छ त ? नबुझिने कुरा किन गर्नु ? एक पटक मैले कवि मोहन कोइरालालाई सोधेको थिएँ— तपाईं किन दुर्बोध्य लेख्नुहुन्छ ? नबुझिने किन लेख्नुभएको ?


कोइरालाको जवाफ थियो, ‘मैले अहिलेलाई लेखेको होइन, ५ सय वर्षपछिलाई लेखेको हुँ ।’


ए बाबा, ५ सय वर्षपछि त नेपाली भाषा, भाषिका अथवा या थिति के होलाहोला नि । विश्वका अरू भाषाहरू पनि कहाँ, के हुन्छन् ? भन्न गाह्रो छ । ‘कविता’ पत्रिकाको सम्पादन गर्दा नबुझिने कविता छाप्ने चाङमा आएपछि मैले सम्पादकमण्डलका लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई सोधेको थिएँ— के गर्ने कविजी ?


उहाँले भन्नुभएको थियो, ‘यसरी नबुझिनु के बहादुरी हो र ?’


कविताको परिभाषाभित्र ‘लय’ पर्छ । छन्द र विम्ब चाहिन्छ । अलंकार चाहिन्छ । आदिम समाजले लोकलयमा त्यो कवितालाई गायो । म गाई चराउने मान्छे हुँ, गोठालो छँदा मैले लय गाएँ, गीत गाएँ, कविता गाएँ । एउटा देश जसमा कविताको लय छैन भने त्यो के देश ? के कविता ? यसो भन्दैमा गद्यलाई मैले पूरै दुत्कारेको होइन । गद्यमा पनि लय पाउन सकिन्छ भने स्वागत छ । जस्तो— ‘आमा त्यो आउँछ ?’ रिमालको कविता । अथवा, लक्ष्मीप्रसादको ‘हो साथी, म जरुर पागल’ ।


आफूले बुझेको मात्रै सही, अरूले बुझेको गलत भन्ने तपाईंको शैली पनि ठीक हो र ?
त्यसो भनेर मेरै ठीक भनेको पनि होइन । समालोचक यदुनाथ खनालले एक ठाउँमा भन्नुभएछ, ‘कविता त समको जस्तो पो हुनुपर्छ, आगो र पानी ।’
मैले जवाफ दिएको थिएँ, ‘यदुनाथजी तपाईं यत्रो लेखक, दार्शनिक हनुहुन्छ । तर, कविता कस्तो हुनुपर्छ भनेर तपाईंले जानेको रहेनछ ।’
फेरि कवित्व शक्ति गद्य कवितामा पनि हुन्छ तर लय र ध्वनि बिचार्नैपर्छ । आजभोलिको गद्य कविता भनेको निबन्धभित्रको टुक्रा हो । समजीसँग मेरो यसबारे बहस चल्थ्यो । म भन्थें— गद्य कवितालाई म कवितै मान्दिनँ ।

सम भन्नुहुन्थ्यो— तपाईंले नमानेर के हुन्छ ? विश्वले मानेकै छ ।
म भन्थें— विश्वले जे गरोस्, म मान्दिनँ ।

मेरो धारणामा के छ भने कविता आफैंमा एउटा व्यक्तित्व हो, ह्दयमा असर गर्ने । एकेडेमीमा कविता महोत्सव सधैं हुन्छ । एकपालि कविताको शीर्षक राखिएको थियो— आधारभूत आवश्यकता । अब यो कसरी कविताको शीर्षक भयो ? तैपनि कविहरूले कविता पठाए । मैले नि लेखें—
‘पल्लो घरको धुरीबाट धूवाँ आको छैन
मैले खाइ के सार भयो, भाइले खाको छैन
कस्तो हुन्थ्यो एकएक गाँस सबैलाई पुगे
मेरो मन दुख्छ हजुर भाइको मन दु:खे ।’

अब जीवनको मनोकामना के छ ?
जीवन सत्क्रियाशील हुनुपर्छ, सधैंसधैं । म अब धेरै बाँच्छु भनेर फुर्ती गर्नु पनि हुँदैन । म गर्दिनँ पनि । मैले कति सृजनकर्मको गहिराइमा भित्रै पुगेर समुद्रको लहर छोएँ होला, त्यो त पाठक, शुभेच्छुक र विज्ञले भनिदिने कुरा हो । म सधैं सम्झिरहेको हुन्छु—
दूरका सितारा भी बहुत होता है
आँखका इसारा भी बहुत होता है
मझधार में जानेका इरादा क्यों ?
किनारा में डुब्ना ही बहुत होता है... ।

प्रकाशित : असार २३, २०७५ १०:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT