पुनर्वासले गाउँमा न्यास्रो

विप्लव भट्टराई

इलाम — विस्थापित भएर नेपाल छिरेका नेपालीभाषी भुटानीको आश्रयस्थल इलाम थिएन । उनीहरू झापा र मोरङमा रहे पनि अहिले एकाएक पुनर्वासमा गएपछि त्यसको प्रत्यक्ष असर इलाममा पनि परेको छ । झापासँग जोडिएका दक्षिणी गाउँमा उनीहरू गएदेखि नै ‘न्यास्रोपन’ बढेको हो ।

भाषा, संस्कृति, रहनसहन मिलेसँगै उनीहरूको नेपाल बसाइ लम्बिँदै जाँदा साइनो सम्बन्ध जोडिनु, अर्मपर्म र पैंचोसम्म चलिरहेको अवस्थामा एकाएक उनीहरू अमेरिका, क्यानडा, अस्ट्रेलियासहित युरोपेली देशमा गएका हुन् ।

अस्थायी शिविरबाट तेस्रो मुलुक पुनर्वासमा गएसँगै शिविर रित्तो मात्र नभएर आसपासका बस्तीमा मेलापात र आउजाउसम्मको हिमचिमै टुटेको चुलाचुलीका हेमन्त राई बताउँछन् । ‘गाउँठाउँमा काम कुरामा त सहजै थियो,’ उनले भने, ‘हितैसीसमेत टुट्दा नरमाइलो लागेको छ,’ नजिकैको बेलडाँगी शिविरमा बस्नेसँग चुलाचुली, बाँझो, साकफारालगायत गाउँमा हिमचिम बाक्लो थियो ।

Citizen


भुटानीको उपस्थितिपछि इलामका हरेक क्षेत्र प्रभावित थिए । कृषिदेखि उद्योग र शैक्षिक क्षेत्रमा पनि उनीहरूले लगाएको गुन धेरैको मानसपटलबाट हटेको छैन । क्षमताअनुसार उनीहरूले सबै काममा केही सस्तो पनि सघाएका थिए । यहाँको शैक्षिक योगदानमा उनीहरूको ठूलो योगदान छ । भित्री गाउँसम्म अंग्रेजी शिक्षा पुर्‍याउनमा उनीहरूको निकै मिहिनेत रहेको सन्दकपुर ४ माबुमा बोर्डिङ स्कुल चलाएका दीपेश गुरुङको भनाइ छ ।

‘उनीहरू हुँदा सामान्य ढंगले पनि बोर्डिङ चलाएर अंग्रेजी सिकाउन सकिने भएकाले सदरमुकामबाहिर पनि धेरै स्कुल खुले,’ उनले भने, ‘त्यतिबेला अंग्रेजी पढेका विद्यार्थी अहिले पनि राम्रै प्रगति गरिरहेका छन् ।’ कृषि क्षेत्रमा उनीहरूले पुर्‍याएको सहयोग चुलाचुलीकी तारादेवी राई कहिल्यै बिर्सन्नन् । वैदेशिक रोजगारीमा युवा विदेश जाने लर्को छुटदा पनि धेरै उब्जनी हुने क्षेत्रमा श्रमिकको अभाव टारेका थिए उनीहरूले । धान रोप्न, काट्नदेखि अलैंचीबारीसम्म उनीहरूको उपस्थिति सामान्य भइसकेको थियो । ‘उनीहरू आएर काम सघाउँदा कुनै खेतीपाती ढिलो हुँदैनथ्यो,’ उनले भनिन्, ‘तर अहिले आफूले काम गर्न नसक्दा बारी बाँझै हुने अवस्था छ ।’


उनीहरूको अनुपस्थितिले कृषि उपजको बजारीकरणमा पनि असर पारेको छ । हरेक गाउँमा फलफूलदेखि सागसब्जी र नगदेबाली संकलन गरी व्यवसाय गर्नेहरू पनि धेरै थिए । ‘उनीहरूबीचमै प्रतिस्पर्धा हुने भएकाले उत्पादन बिक्री नहुने चिन्ता नै थिएन,’ रोङको इरौंटारकी इन्द्रावती राईले भनिन् । उनीहरूले यहाँका चिया बगान र कारखानामा समेत सघाएका थिए ।


भुटानी शरणार्थी पुनर्वास क्रममा तेस्रो देश जाने क्रम करिब अन्तिम चरणमा पुगेको छ । शरणार्थी बस्दै आएका टिमाई, गोलधापलगायत शिविर जंगल र बगरमा परिणत हुँदै छन् । कतिसम्म भने हात्ती र जंगली जनावरबाट पनि सुरक्षित ठान्ने शिविर आसपासका बासिन्दा अचेल रात–साँझ हिँड्न पनि डराउँछन् ।


१९९१ मा भुटानमा ज्यादती भएको भन्दै नेपाल छिरेका भुटानीले स्वदेश फर्कन गरेका हरेक प्रयास असफल भए । सन् २००७ देखि उनीहरूलाई पुनर्वासका लागि समुद्रपार पुर्‍याउन थालिएको हो । अहिलेसम्म १ लाख बढी भुटानी तेस्रो देशमा पुनर्वासका लागि गइसकेका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ ०७:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

कम उमेरमै आमा बन्दै

जिल्ला अस्पतालमा २० वर्षमुनिका महिलाले बच्चा जन्माउने क्रम घट्दै गएको देखाए पनि परीक्षण गराउन आउनेको संख्या बढ्दो
विप्लव भट्टराई

इलाम — भर्खरै कार्यान्वयनमा आएको मुलुकी संहिताले विवाह गर्ने उमेर महिला पुरुष दुवैलाई २० वर्ष तोकेको छ । यसअघि महिलाले १८ र पुरुषले २० वर्षमा विवाह गर्न पाउँथे ।

तर कम उमेरमा आमा बन्नेहरूको संख्या हेर्दा यसअघि पनि कानुन पालनामा पर्याप्त ध्यान दिएको पाइँदैन । अझ विवाह गर्ने उमेर २ वर्ष थप भएपछि मुलुकी संहिता कार्यान्वयनमा थप सजगता अपनाउनुपर्ने देखिएको छ ।

चेतनास्तर राम्रो मानिएको इलाममा पनि कम उमेरमा विहे गर्ने र बच्चा जन्माउनेको संख्या उल्लेख्य पाइएको छ । जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयको तथ्यांकले कम उमेरमा बच्चा पाउनेको संख्या अझै घट्न नसकेको देखाएको हो ।

गत आर्थिक वर्ष ०७४/०७५ मा जिल्लामा २० वर्ष तथा त्योभन्दा कम उमेरका ७ सय ५० जना महिलाले पहिलोपटक गर्भ जाँच गराएका थिए । त्यसमा ३ सय ३ जना महिलाले जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थाबाट प्रसूति सेवा लिएको जनस्वास्थ्य कार्यालयको तथ्याङंमा उल्लेख छ । बाँकी महिला प्रसूतिका लागि जिल्ला बाहिर गएका थिए ।

कम उमेरमा वच्चा जन्माउनु पर्दा जोखिम बढी हुने भएको बुझेपछि धरैले झापालगायत सुविधा सम्पन्न स्थानमा प्रसूतिका लागि लैजाने गरेको पाइएको छ । कार्यालयको तथ्यांकले जिल्लाकै अस्पतालमा २० वर्षमुनिका महिलाले बच्चा जन्माउने क्रम घटदै गएको देखाए पनि परीक्षण गराउन आउनेको संख्याको कारण समस्या उस्तै रहेको देखिएको छ ।

जिल्लाको उत्तरी सन्दकपुर गाउँपालिकाका स्वास्थ्य प्रमुख मनोज शाहले यस क्षेत्रमा कम समयमा विवाह गर्ने र बच्चा जन्माउने धेरै रहेको बताए । ‘केटाको उमेरभन्दा आधा कमकी युवती गर्भवती हुने चलन छ,’ उनले भने, ‘सामाजिक सञ्जाल या अन्य कारण छिटो विवाह गर्ने र गर्भवती हुने गरेको पाइएको छ ।’ कम उमेरमा बच्चा पाउँदा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्यमा प्रतिकूल असर पर्ने स्वास्थ्यकर्मीको भनाइ छ । जनस्वास्थ्य कार्यालयकी पब्लिक हेल्थ नर्स अधिकृत सरीता सुब्बाले जिल्लाका गाउँगाउँ पुगेर गरेको अध्ययनले कम उमेरमा आमा बन्ने र गर्भपतन गराउनेको संख्या उच्च रहेको देखाएको छ ।

कम उमेरमा आमा हुने अधिकांशको शल्यक्रियाबाट प्रसूति गराएको पाइएको उनले बताइन् । इलाम अस्पताल सहित जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थामा गर्भ जाँच गराउने ८० प्रतिशत महिलामध्ये ५० प्रतिशतले जिल्ला बाहिरका अस्पतालबाट प्रसूति सेवा लिने गरेका छन् । बाँकी ३० प्रतिशत महिलाले मात्र जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थाबाट प्रसूति सेवा लिने गरेका छन् ।

अघिल्लो आर्थिक वर्षमा २० वर्षभन्दा बढी उमेर समूहका २१ सय जना महिलाले पहिलो गर्भ जाँच गराएका थिए । जिल्लामा कम उमेरमा विवाह गर्नेको संख्या बढेसँगै कलिलो उमेरमा सन्तान जन्माउने पनि बढेका हुन् । इलाम अस्पताल बाहेक ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका बर्थिङ सेन्टरबाट प्रसूति सेवा लिएका पनि २० वर्षभन्दा कम उमेरका महिलाको संख्या उल्लेख्य रहेको पाइएको छ । इलाम अस्पताल र ग्रामीण क्षेत्रमा गरी जिल्लामा २३ वटा सुरक्षित प्रसूतिका लागि प्रसूति गृह सञ्चालनमा रहेका छन् ।

बालविवाहलाई निरुत्साहित गर्न स्वास्थ्य कार्यालय, महिला तथा बालबालिका कार्यालय, जिल्ला बालकल्याण समिति लगायतका विभिन्न संस्थाले बाल विवाह र कम उमेरमा शिशु जन्माउने अवस्थालाई न्यूनीकरण गर्न विभिन्न चेतनामूलक कार्यक्रम गर्दै आए पनि सुधार हुन सकेको छैन ।

कम उमेरमा गर्भवती हुँदा आमा र शिशु दुवैको ज्यान जाने उच्च जोखिम रहे पनि चेतनाको अभावसँगै गरिबीले कारणले पनि २० वर्षभन्दा कम उमेरमा विवाह गर्ने र आमा बन्ने पाइएको सुब्बाको भनाइ छ । शारीरिक परिपक्वता नभई किशोरीले शिशु जन्माउँदा शिशुमा कुपोषण र आमाको पाठेघर खस्ने लगायतका समस्या देखिने स्वास्थ्यकर्मीको भनाइ छ ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७५ ०९:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT