मौलिकता मासेर संरचना

गिरुप्रसाद भण्डारी, अानन्द गौतम, डीअार पन्त

काठमाडौँ — धार्मिक तीर्थस्थलमा मौलिकता मिचेर सिमेन्टका संरचना बन्न थालेका छन् । संरक्षण र संरचना थप्ने नाममा पुरातात्त्विक मौलिकता मेटिने गरी आधुनिक निर्माण सामग्रीको प्रयोग बढदो छ ।

डडेलधुरास्थित उग्रतारा शक्तिपीठ । मापदण्डविपरीत कंक्रिट संरचना बनाइएपछि युनेस्कोले यो मन्दिरलाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएको थियो । तस्बिर : डीआर

यस्तै निर्माणका कारण युनेस्कोले सुदूरपश्चिमको प्रसिद्ध उग्रतारा मन्दिर क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटाएको थियो । प्यूठानको स्वर्गद्वारी र ताप्लेजुङको पाथीभरा मन्दिरमा समेत आधुनिक भौतिक संरचना निर्माण गरिएका छन् ।

स्वर्गद्वारी मन्दिर वरपर संरचना बनाइँदा पुरातात्त्विक महत्त्व तथा मौलिकतालाई ध्यान दिइएको छैन । धरमपानी बजारदेखि मुख्य मन्दिरसम्म पुग्दा यो स्थल १ सय २० वर्ष पहिले निर्माण भएको अनुभूति नै हुँदैन । बाटोमा पक्की सिँढी छ । फलामे रेलिङ लगाइएको छ । मन्दिर नजिकै सिमेन्टका भवन ठड्याइएका छन् । यस्ता संरचनाको निर्माण रोक्न स्थानीय तहले पनि ध्यान दिएको छैन ।

Yamaha

स्वर्गद्वारी आश्रमका प्रशासकीय प्रमुख हरि अधिकारी संरचना निर्माणमा गल्ती भएको स्विकार्छन् । ‘हामीले बनाएका संरचनाले आश्रमलाई नै कुरूप बनाएका छन् । यो ठाउँको ऐतिहासिक महत्त्व भुल्दा यस्तो भयो,’ उनले भने, ‘बेलैमा ध्यान दिएको भए बाटोमा काठका कलात्मक रेलिङ हाल्न सक्ने रहेछौं ।’ आश्रमभित्रको पाहुना घर र पानीपोखरी पनि सिमेन्टले बनाइएको छ । जबकि पुरातात्त्विक क्षेत्रमा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गर्न पाइँदैन ।

आश्रमका मुख्य पुजारी उमेश रेग्मी अब बन्ने संरचनामा ध्यान दिइने बताउँछन् । ‘यस क्षेत्रका कुटी पुरानै शैलीमा मर्मत गर्ने सोच छ,’ उनले भने । स्थानीय विकास मन्त्रालयको सहयोगमा आश्रम परिसरमै अत्याधुनिक धर्मशाला निर्माण गर्न खोजिएको थियो । तर, आश्रमले नमानेपछि अहिले धरमपानी बजार नजिक बनाइँदै छ ।

प्रशासकीय प्रमुख अधिकारीका अनुसार यज्ञशाला र नृत्य घर बनाउन पुरातत्त्व विभागको सल्लाहमा योजना बनाइएको छ । २०६४ मा तत्कालीन भौतिक योजना मन्त्रालयले स्वर्गद्वारीको भौतिक निर्माण गुरुयोजना तयार पारेको थियो । तर सरकारले बजेट नछुट्याएपछि गुरुयोजना अलपत्र छ ।

सिमेन्टको घेराबन्दीमा पाथीभरा
पूर्वको प्रसिद्ध तीर्थस्थल पाथीभरा पनि सिमेन्टका संरचनाको घेराबन्दीमा परेको छ । मौलिक स्वरूप बिग्रँदो छ । सय वर्षअघि उत्पत्ति भएको मानिने देवीको ढुंगे मूर्तिबाहेक सबैजसो संरचना फेरिइसकेका छन् । प्रवेशद्वार र आँगन सिमेन्टको बनाइएको छ ।

ढुंगा बिछ्याउन सकिने प्रांगण फराकिलो बनाउन सिमेन्टलगायत निर्माण सामग्री प्रयोग गरिएको छ । पाथीभरा देवी मन्दिर क्षेत्र संरक्षण तथा संवद्र्धन समितिका निवर्तमान उपाध्यक्ष रणबहादुर कार्की भने गुरुयोजनाअनुसार नै मन्दिर परिसर व्यवस्थापन गरिएको दाबी गर्छन् । ‘भक्तजनको ठेलमठेल हुन्थ्यो, बलि दिने ठाउँ अव्यवस्थित थियो,’ उनी भन्छन्, ‘मन्दिरलाई व्यवस्थित गरी फराकिलो बनाएका हौं ।’ डाँडामा रहेको धर्मशाला भत्काएर मन्दिर परिसरबाहिर बनाइएको छ ।

फेरिएन उग्रतारा
डडेल्धुराको उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र कुनै बेला युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा थियो । ढुंगैढुंगा कुँदिएको कलात्मक मन्दिर २०३४ सालमा विश्व सम्पदामा परेको थियो । तर, २०५० मा पुनर्निर्माणका क्रममा सिमेन्ट प्रयोग गरी मन्दिरको पुरानो स्वरूप नै बदलियो । यसको चार वर्षपछि युनेस्कोले उग्रतारालाई विश्व सम्पदा सूचीबाट हटायो ।

मन्दिरमा अहिले प्राचीन अवशेष बाँकै छैन । हवन कुण्ड नामेट भइसकेको छ । उग्रतारा मन्दिर निर्माण डोटी राज्यका तत्कालीन राजा नागी मल्लले एक हजार वर्षअघि गराएको लोककाव्यहरूमा उल्लेख छ । इतिहासविद् योगी नरहरिनाथले ‘सुदूरपश्चिम दिग्दर्शन’ मा उग्रतारा मन्दिर १३ सय वर्ष पुरानो भएको उल्लेख गरेका छन् ।

मन्दिरको चारैतिर सिमेन्टका डेढ दर्जन संरचना छन् । २ वटा धर्मशाला, वेद विद्यालय, विवाह मण्डप, प्रवचन भवन, भजनकीर्तन हलमा आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरिएका छन् । मन्दिरपछाडिको जंगललाई पिकनिक क्षेत्र बनाइएको छ ।

प्रवेशद्वारदेखि नै सिमेन्टका संरचना देख्न सकिन्छ । पिच सडक छ । सडकका दुवैतिर राखिएका ऋषिमुनिका मूर्तिले मन्दिर क्षेत्रलाई आकर्षक बनाए पनि प्राचीन मौलिकता बाँकी देखिँदैन । ‘उग्रतारा मन्दिर क्षेत्र पूरै आधुनिक भइसक्यो,’ स्थानीय भोजराज भट्टराई भन्छन्, ‘प्राचीन शैलीको झलक अब बाँकी छैन ।’

पुरातात्त्विक महत्त्वका विषयमा जानकारहरूले पनि चासो नदिएकाले मन्दिरले मौलिकता गुमाएको स्थानीय बताउँछन् । ‘विश्व सम्पदाबाट हटाए पनि कसैले सोधखोज गरेन,’ मन्दिर व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष तेजबहादुर साँकीले भने, ‘त्यसैले हामीले आवश्यकताअनुसार संरचना बनाउन थालेका हौं ।’

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०७:१४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अस्ताए रिमाल

सुशील पौडेल

काठमाडौँ — ‘मेरो दिल टुक्रा बनेर एक दिन आँखाको बाटो बहनेछ...’ विराटनगर जुटमिलबाट प्रसारण भइरहेको प्रजातान्त्रिक रेडियोलाई काठमाडौं सारिएपछि २००७ साल चैत २० मा यही गीतबाट प्रसारण आरम्भ भएको थियो ।

शंकर लामिछानेको उक्त रचनालाई हरिप्रसाद रिमालले स्वर तथा संगीत भरेका थिए । रेडियो नेपालका तिनै प्रथम गायक रिमालको शुक्रबार ९३ वर्षको उमेरमा निधन भएको छ । लामो समयदेखि श्वासप्रश्वासको समस्या झेलिरहेका रिमाल बानेश्वरस्थित फूलचोकी मार्गमा रहेको आफ्नै निवासबाट अस्ताए ।

काठमाडौंको लगनटोलमा जन्मेका रिमाललाई गायनमा थप चिनाउने काम गरे, ‘बिना बादल असिना पर्दैन...’, ‘फगत एक नजरमा...’, ‘पवनले त फूललाई केही भन्यो कि...’ जस्ता कालजयी गीतले । सयभन्दा बढी गीत गाएका रिमाल पछि रेडियो नेपालकै नाट्य विभागमा सरेपछि गाउन पाएनन् । तर रेडियो नाटक विधालाई भने उनले त्यसपछि स्थापित नै गराए । रिमालले झन्डै ६ सय रेडियो नाटक उत्पादन गरे ।

उनको नाटकसँगको लगाब दरबार हाईस्कुल पढ्दाताका सुरु भइसकेको थियो । अतिरिक्त क्रियाकलापअन्तर्गत नाटकका गुरु थिए, बालकृष्ण सम । मीठो स्वरका रिमाललाई समले नै पहिलो पटक १९९५ मा आफूले लेखेको नाटक ‘मुकुन्द इन्दिरा’ मञ्चन क्रममा गाउने अवसर दिए ।

कम उमेरका कारण अभिनयको मौका नपाएका रिमाललाई त्यसको एक वर्षपछि भने उनै समले नाटक ‘प्रल्हाद’ मा खेलाए । उनले सम निर्देशित नाटकहरू ‘भीमसेन थापाको अन्त्य’, ‘उ मरेकी छैन’, ‘भक्त भानुभक्त’, ‘अन्धवेग’ मा पनि आफ्नो कलाकारिता देखाउने मौका पाए ।

आफैंले नाटक निर्देशन गर्न थालेपछि भने रिमालले अभिनय गर्न छाडे । निर्देशन गर्न थालेपछि आफ्नै अभिनय कमजोर ठानेका रिमालले गुरु समले नै चलाएको बढी नाटकीय शैलीको अभिनयमा परिमार्जन गरे । उनी अभिनय जीवन्त र संवाद सम्प्रेषण स्वाभाविक हुनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे ।

नेपालमा बनेको पहिलो नेपाली फिल्म ‘आमा’ मा पनि उनले प्रधानपञ्चको भूमिकामा अभिनय गरे । ‘हिजो आज भोलि’, ‘परिवर्तन’, ‘मनको बाँध’, ‘के घर के डेरा’, ‘सिन्दूर’, ‘पिरती’, ‘सन्तान’, ‘ज्वाला’ लगायत दुई दर्जन फिल्ममा अभिनय गरे ।

तर रिमाल आफूलाई फिल्मभन्दा रंगमञ्चले बढी आनन्द दिने बताउँथे । भन्थे, ‘फिल्ममा कहिले कता गरेको अभिनयलाई जोडजाड पारेर देखाइन्छ । तर नाटक भनेको दर्शकका अघि प्रत्यक्ष प्रतिक्रिया लिँदै गर्न पाइन्छ । दर्शकको चप्पल खाए पनि वा तालीको वाहवाही पाए पनि अगाडि नै पाइन्छ ।’

गायन र अभिनयमा पोख्त रिमाल आफ्नो जीवनको सबैभन्दा ठूलो इच्छा नै गाउनु र अभिनय गर्नुलाई मान्थे । भारतको दरभंगाबाट आएको नौटंकीले बोलेको देखेर नै अभिनयप्रति उत्प्रेरित भएका रिमाल आफ्ना लागि कलाजस्तो ठूलो अम्मल यो दुनियाँमा अर्को नरहेको बताउँथे । रिमालले नेवारी नाटकसमेत लेख्नुका साथै निर्देशन पनि गरेका छन् । एक अन्तर्वार्तामा रिमालले भनेका छन्, ‘मैले जति पनि सृष्टि गरें, त्यो मेरा निम्ति हैन, यो देशका निम्ति हो । यसैमा मेरो इच्छा पूर्ण भएको छ ।’

२००७ देखि २०५३ सालसम्म रेडियो नेपालमा रहेका रिमालले २०१४ मा त्यहीं कार्यरत समाचार वाचिका कल्याणी पौडेलसँग प्रेमविवाह गरे । रिमालका पत्नीसहित दुई छोरा र एक छोरी छन् । रिमालको निधनमा प्रधानमन्त्री केपी ओलीले शोक व्यक्त गरेका छन् । ‘नेपाली सांगीतिक क्षेत्रका मूर्धन्य व्यक्तित्वको निधनले मलाई अत्यन्त दु:ख लागेको छ,’ ओलीले ट्वीटमा लेखेका छन्, ‘डेढ वर्षअघि उहाँको निवासमा स्वास्थ्यस्थिति बुझ्न जाँदा भएको आत्मीय संवाद स्मरण भइरहेको छ ।’ नेपाल चलचित्र कलाकार संघका पूर्वसंरक्षकसमेत रहेका रिमालको निधनप्रति कलाकार संघले पनि शोक व्यक्त गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ ०७:१२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT