कंक्रिटले घेरिँदै मनकामना

हरिराम उप्रेती

गोरखा — वरिपरि बनेका सिमेन्टका अग्ला घरले मनकामना मन्दिर छेकिन थालेको छ । योजना र मापदण्ड नबनाई जथाभावी घर निर्माण गरिँदा मन्दिर क्षेत्रको पहिचानमै संकट आउने स्थानीय बताउँछन् ।

गोरखाको मनकामना मन्दिर आसपास बनेका सिमेन्टेड घरहरू । तस्बिर : हरिराम / कान्तिपुर

केबुलकार बन्दै गर्दा स्टेसनबाट मन्दिर पुग्ने पैदलमार्ग आसपास २८ घर थिए । अहिले उक्त क्षेत्रमा ६८ पक्की घर बनिसकेका छन् । यी कुनै कलात्मक वा मौलिक संरचनामा बनेका छैनन् । पुजारी गाउँको नामले परिचित गाउँ अहिले बजारमा परिणत भएको छ ।

Yamaha

१७ औं शताब्दीमा बनेको मानिएको मनकामना मन्दिर प्राचीन स्मारक क्षेत्रभित्र पर्छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन २०१३ ले सय वर्ष नाघेका वास्तुकला, इतिहास, र स्थापित कलालाई प्राचीन स्मारक मानेको छ ।

उक्त ऐनको दफा १२ मा स्मारक क्षेत्र विरूप बनाउन नपाइने उल्लेख छ । भूकम्पअघि नै ६ इन्च ढल्किएको मनकामना मन्दिरको पुनर्निर्माण जारी छ । मन्दिरको पुनर्निर्माणमा भने चुना सुर्कीलगायत परम्परागत सामग्री नै प्रयोग गरिएको छ ।

चार दशकअघि मनकामना पुगेकी तान्द्राङकी चेतकुमारी लामिछाने अहिले बनेका घर देखेर छक्क पर्छिन् । ‘२०२४ सालमा पहिलो पटक झोलामा तरकारी र चामल बोकेर मन्दिर आएकी थिएँ ।

यो ठाउँ सबै पातीघारीले ढाकेको थियो,’ उनी भन्छिन्, ‘अहिले आउँदा त घरले छेकेर मन्दिरै देख्न मुस्किल भयो । जिउँदै हुँदा यस्तो पनि देख्न पाइयो ।’ अघिल्लो बिहीबार मन्दिर परिसरमा भेटिएकी उनले मन्दिर नै छेक्ने गरी घर बनाउन दिन नहुने बताइन् ।

मनकामनाका जंगबहादुर गुरुङलाई पनि यसमा चित्त बुझेको छैन । केबुलकार बनेपछि आउने मान्छेको संख्या बढेकाले व्यापार गर्न खोज्नु स्वाभाविक भए पनि कलात्मक घर बनाउने नियम लगाउनुपर्ने उनको भनाइ छ ।

‘यहाँ कलात्मक घर बनाउन खोज्दा काम गर्ने मान्छेको अभाव छैन,’ उनी भन्छन्, ‘आँखीझ्याल बनाउने मान्छे पनि छन् । तर, अहिले यस्तो सीप भएका मान्छेको काम नै छैन । आरसीसी घर भनेका छन्, पुराना घरको महत्त्व नै बिर्सिए ।’

‘सिजनका बेला ५ लाखसम्म भक्तजन आउँछन् । चाप बढेका बेला एकै दिन तीन करोड रुपैयाँसम्मको कारोबार हुन्छ,’ स्थानीय व्यापारी तेजराज लामिछाने भन्छन्, ‘यतिको कारोबार हुने क्षेत्रमा अझै भक्तजन भुलाउन आकर्षण बढाउनुपर्छ ।’

मनकामना जीर्णोद्घार समितिका संयोजक नरेन्द्रबाबु श्रेष्ठ मन्दिर आसपास पुरातात्त्विक महत्त्व झल्कने घर बनाउन अभियान चाल्नुपर्ने बताउँछन् ।

‘भूकम्पका हिसाबले ढुंगामाटाका भन्दा पक्की घर ठीक लाग्यो,’ उनले भने, ‘स्वरूपचाहिँ पुरानो मोडलको देखाउने अभियान चाल्ने योजनामा छौं ।’

चार/पाँच लाख खर्च गरे अहिलेकै घरलाई कलात्मक देखाउन सकिने उनको तर्क छ । ‘भित्र आरसीसी जे भए पनि बाहिर कलात्मक देखिनुपर्‍यो,’ उनले भने, ‘आँखीझ्याल राख्न त्यति खर्च लाग्दैन । हामीले यसबारे सोचिरहेका छौं ।’

मन्दिरकै नाउँमा झन्डै ९७ रोपनी जग्गा छ । मन्दिरको संरचना, फूलबारी र धर्मशालाले झन्डै १४ रोपनी क्षेत्र ओगटेको छ भने पश्चिमपट्टिको अन्य भाग जंगल छ । मन्दिरको आफ्नै जग्गा पनि प्रयोगमा आउन सकेको छैन ।

‘गुरुयोजना नै बनाएर अघि बढ्नेबारे पनि छलफल चलेको छ,’ संयोजक श्रेष्ठले भने, ‘मन्दिर सँगैको जग्गामा गार्डेन, गेस्ट हाउस, लाखबत्ती बाल्ने र रुद्री लगाउने ठाउँ बनाउन सके व्यवस्थित भइहाल्छ ।’

दैनिक सयांै भक्तजन भेला हुने मन्दिरको प्रांगण फराकिलो छैन । पैदल मार्गमै घण्टौं लामबद्घ भएर भक्तजन दर्शन गर्न बाध्य छन् ।

गुठी संस्थानको नाउँमा रहेको मन्दिरसँगैको धर्मशाला व्यापारिक प्रयोजनमा प्रयोग भइरहेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र १६, २०७५ १९:४४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विपन्नको टाउकामा थुप्रियो ऋणभार

२९ घर दलित समुदायमध्ये अधिकांशका घर भूकम्पले भत्किएका छन् । ऋण गरेर घर बनाए पनि नयाँ घरमा अन्न राख्ने धन्सार भने छैन
हरिराम उप्रेती

गोरखा — भूकम्प प्रतिरोधी घर तयार भयो । छानो छाउन नपाउँदा सिरानचोक गाउँपालिका ६ गाँखुको खैरेनीटोलका सुकबहादुर विकको टहरोको बसाइँ लम्बिएको छ ।

बर्खाआगावै नयाँ घरमा सर्ने लक्ष्य लिएका विकले सरकारले उपलब्ध गराएको रकम अपुग भएपछि एक लाख ऋण गरे । ऋण लिएर आधाआधी काम सकेका उनलाई घर सम्पन्न गर्न थप एक लाख ऋण खोज्नैपर्ने भयो । उनलाई गाउँका साहूले थप ऋण पत्याएनन् । पैसा नहुँदा उनको घर निर्माण गत जेठ २६ यता बीचमै रोकिएको छ ।


‘पहिलो र दोस्रो किस्ता गरेर दुई लाख आयो । त्यतिले नपुगेपछि एक लाख गाउँकै साहूसँग दुई रुपैयाँ ब्याजमा ऋण लिए,’ उनले भने, ‘तीन लाखले गारो लगाउने काम सकियो । अहिले फेरि पैसा नहुँदा छानो छाउन पाइनँ ।’ पहिले लिएको ऋणको ब्याज तिर्न धौ–धौ थियो । स्थिति बुझेर साहूले थप ऋण नपत्याएको उनले गुनासो गरे । दुई कोठे घर निर्माण सम्पन्न गर्न अब कम्तीमा दुई लाख लाग्ने उनको अनुमान छ । तेस्रो किस्ताको एक लाख आउने प्रक्रियामा रहे पनि थप एक लाख ऋण गर्नै पर्ने उनले बताए । ‘प्लास्टर गर्न भनेर बालुवा पनि झारेको छु,’ उनले भने, ‘जस्ता किन्नै ५०/६० हजार लाग्छ ।’ उनले ज्याला मजदुरी गरेर जीविका चलाउँदै आएका छन् । ‘हलो जोतेर खाने हो, एक दिन हलगोरु लिएर साहूको खेतमा गए १६ सय आउँछ,’ उनले भने, ‘खान त पुगैकै थियो, ऋणले सक्कियौं ।’


सरकारले घर निर्माणका लागि रकम उपलब्ध गराएका सबै परिवारले निर्धारित मापदण्डकै भूकम्पप्रतिरोधी घर बनाउनुपर्छ । पहिलो र दोस्रो किस्ता पाएर पनि घर निर्माण मापदण्डअनुसारको भएन भने तेस्रो किस्ता पाइँदैन । दुई कोठे भूकम्प प्रतिरोधी घर निर्माण गर्न सरकारले दिएको तीन लाखले नपुग्ने यहाँका अधिकांश भूकम्पपीडितको गुनासो छ ।


‘गारो लागाउने ज्यामीलाई एक दिनको १२ सय दिनुपर्छ । सिमेन्ट बोराको हजार, इँटा एउटैको १७ रुपैयाँ पर्छ । बालुवा ट्रिपको पाँच हजार लिन्छन्,’ विकले भने, ‘यतिका महँगो सामान किनेर तीन लाखले दुई कोठे घर बनाउन कसरी पुग्छ ?’ । उक्त टोलका अधिकांश भूकम्पपीडितको वर्षभरि कमाइ खाने पर्याप्त खेतीयोग्य जमिन छैन । ‘साहूको खेत अँधियामा कमाउँछौं । आधा उब्जनी आउँछ, त्यसैले खाने हो,’ स्थानीय अमृत विकले भने । ज्याला मजदुरी गरेर घरखर्च चले पनि भूकम्पले लगाएको ऋण थेग्नै नसकेको उनले बताए ।


अर्का मीनबहादुर विक दुई कोठे घर बनाउन ६ लाख खर्च भएको बताउँछन् । ‘तीन लाख ऋण गरिसकें । घरको प्लास्टर गर्नै बाँकी छ,’ उनले भने, ‘ऋण कसैले पत्याउँदैनन् । प्लास्टर गर्न नसकेर अहिले टहरोमै बसिरहेको छु ।’ तीन वर्षअघि बनाएको टहरोबाट पनि पानी चुहिन थालेको उनले गुनासो गरे । ‘बर्खा त जसोतसो काट्यौं, जाडो लाग्न लाग्यो अब जस्ताबाट शीत चुहिन्छ,’ उनले भने ।


भूकम्पको लाभग्राही सूचीमा नाम समावेश भएपछि स्थानीय धनमाया कामी घर बनाएर पनि केही पैसो जोगिएला भन्ने सोच्दै थिइन् । ‘तीन लाख आउँछ, डेढ लाखको घर बनाएर बाँकी डेढ लाख बैंकमा राख्ने अनि ब्याजले नुनतेल किन्न पुग्छ भनेर छोरालाई भनेकी थिएँ,’ उनले भनिन्, ‘घर बनाउँदै जाँदा पो थाहा भयो तीन लाखले कहाँ घर बन्नु ? छिमेकीसँग ऋण लिएर पनि पुगेको छैन ।’ यहाँका अधिकांश भूकम्पपीडित ऋण नगरी दुई कोठे घर निर्माण सम्पनै गर्न नसकिने तर्क गर्छन् । निर्माण सामग्री र ज्यालादर महँगिँदा पनि लागत बढेको उनीहरूको भनाइ छ ।


उक्त टोलका २९ घर दलित समुदायमध्ये अधिकांशका घर भूकम्पले भत्किएका छन् । ऋण गरेर घर बनाए पनि नयाँ घरमा अन्न राख्ने धन्सार नहुनु अर्को समस्या छ । ‘तला भएको घर बनाए पैसा पाइँदैन भनेका थिए,’ मीनबहादुरले भने, ‘यस्तै घर बनायौं । यो घरमा सुत्न र खान मात्र मिल्छ, धान र मकै कहाँ राख्ने ?’ भकारी बनाएर भित्र धान राख्दा ओस लागेर कुहिने सम्भावना रहेको उनले बताए । नयाँ घरमा सरेर पहिले बस्दै आएको टहरोमा फलेक बिच्छ्याएर अन्न भण्डारण गर्ने योजना रहेको सुकबहादुर बताउँछन् । ‘दुइ कोठे घरमा सात जनाको परिवार अट्ने कुरो पनि आएन । राखन धरन कहाँ गर्ने,’ उनले भने, ‘पाली हालेर अर्को कोठा थप्ने विचारमा छु । अहिले बस्दै आएको टहरोमा फलेक राखेर त्यहाँमाथि लिपपोत गरे धान राख्न मिल्छ भन्ने लागेको छ ।’


गाखुकै डाडेगाउँका २६ घरपरिवार भने भूकम्पपीडितको लाभग्राही सूचीमा नाम समावेश नभएकोमा चिन्तित छन् । उनीहरूले तीनपटक गुनासो फर्म पनि भरेका छन् । ‘बाहिरबाट हेर्दा घर सग्ला छन्, भित्र गारो सबै चिरिएको छ,’ स्थानीय ठिमबहादुर दानीले भने, ‘पुरानो घरमा बस्न डर भएर कटेज बनाएर बसेको पनि सबैले देखेका छन् तर नाम निक्लँदैन ।’ टहरोको बसाइँ कष्टकर भएपछि केही स्थानीयले पुरानै घर मर्मत गरेर सर्न थालेका उनले बताए । ‘बाबियो र बाख्राको भुत्ला मिसाई माटो मुछेर भ्याङ टालेर पनि पुरानै घरमा केही परिवार सरेका छन्,’ उनले भने ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७५ १२:४५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT