वनमा ढलान गरे ‘सम्पदा रहन्न’

दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पशुपति क्षेत्रको वन सम्पदा श्लेष्मान्तकमा अहिले धमाधम कंक्रिट राखेर बाटो बनाउने काम भइरहेको छ । विश्व सम्पदा क्षेत्रमा सूचीकृत यो क्षेत्रमा प्राचीन स्मारक ऐन र पशुपति क्षेत्रमा लागू भएको मापदण्डले समेत परिकल्पना नगरेको आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर बाटो बनाउने काम भइरहेको छ ।

पशुपति क्षेत्रको श्लेष्मान्तकमा कंक्रिटको पैदलमार्ग बनाइँदै । तस्बिर : कान्तिपुर

यसले एकातिर सम्पदाको मूल्य मान्यतामा प्रहार भइरहेको छ भने अर्काेतिर यहाँको प्राकृतिक वातावरणमा असर परेको छ । वन सम्पदामा कंक्रिट राख्दा के असर पर्छ ? विभिन्न विज्ञका विचार :

वातावरण बिग्रन्छ

Yamaha


पशुपति क्षेत्रको श्लेष्मान्तकमा सिमेन्ट राख्दाको नकारात्मक पक्ष धेरै छ । रूखपात जंगल घट्दै जाँदा प्राकृतिक वातावरण व्यवस्थापन हुन सकेको छैन । सिमेन्ट राखेपछि माटो घट्छ । पानी सोस्ने प्रक्रियामा असर गर्छ । माटो धेरै हुँदा पानी सोस्नेदेखि बिरुवा बढ्ने प्रक्रिया बढ्दै जान्थ्यो । वन, बिरुवा चराचुरुङ्गी बढ्थे । श्लेष्मान्तकको पौराणिक महत्त्व बढी छ । यहाँ पुराना रूख, थुप्रै जडीबुटी छन् । यो प्राचीन ठाउँ भएकाले उत्खनन गर्नुपर्ने धेरै विषय हुन सक्छन् । ती ठाउँमा ढलान गरिदिएपछि उत्खनन गर्नुपर्ने विषय छोपिने भए ।

ढलानले त्यहाँ भएका बाँदर, चराचुरुङ्गीलाई अप्राकृतिक रूपमा लैजाने भयो । मान्छेको आवतजावत धेरै हुँदा मान्छेमा रोग हुन सक्छ । फोहोर हुन सक्छ । त्यो जनावरलाई सर्ने सम्भावना पनि हुन्छ । पशुपतिका बाँदरले अहिले भण्डारखाल, गौशालालगायतमा दु:ख दिइरहेका छन् । जंगल मासिएपछि त्यहाँका बाँदर बस्तीतिर पस्ने भए ।

तिनको खानेकुरा कम हुने भयो । यहाँ स्याल, वनबिरालो, न्याउलीलगायतका जीवजन्तु पाइन्छन् । तिनको बसाइमा असर गर्ने भयो । हामीले मान्छेका मात्र सुविधा खोज्नु हुँदैन । जीवजन्तुका सुविधा पनि हेर्नुपर्‍यो । काठमाडौंमा हरियाली घटेको छ । त्यही भएर हामी चक्रपथमा रूख रोप्ने योजना ल्याउँछौं । तर भएको जंगलमा चाहिँ कंक्रिट बिछ्याइराखेका छौं ।

जलाधार बिग्रन्छ


जंगल जलाधार पनि हो । पानी जमिनमा सोसिनुपर्छ । पानी जाने ठाउँमा सिमेन्टले प्वालै थुनिदिएपछि पानी कहाँबाट जाओस् ? वाग्मतीमा ढलान भयो । त्यसले पानी जमिनमुनि जान रोकियो । अहिले पानी वाग्मतीमा जाने कि कता जाने भन्ने छ ।

जंगलमा पानी व्यवस्थापन गर्न सके राम्रो । जमिनमा वन्यजन्तु अनि घाँसका कुरा आउँछन् । त्यो ठाउँमा ढलान गरिदिएपछि अप्राकृतिक देखियो । पानी जाने बाटो बन्द हुने भयो । यसले पानीको आवतजावतमा असर गर्‍यो । यहाँका प्राचीन समयका रूखलाई पनि असर गर्‍यो ।

बिरुवा पनि पुराणमा भएकै लगाउनुपर्छ


विश्व सम्पदामा परेको सांस्कृतिक सम्पदाको आफ्नै नीति नियम हुन्छ । युनेस्कोको नीति नियम हुन्छ । त्यही अनुसार निर्माण गर्नुपर्ने हुन्छ । यो ठाउँको विशेष महत्त्व भएकाले यहाँ पुनर्निर्माण गर्दा ध्यान दिनुपर्छ । यसको नयाँ गुरुयोजना पनि बन्दै छ ।

त्यसका लागि बेग्लाबेग्लै टिम बनाएर काम भइरहेको छ । त्यसैका आधारमा गुरुयोजनाको काम हुँदै छ । हतारमा काम गर्दा कुनै बेला समस्या पनि हुन्छ । नयाँ संरचना बनाउन समय लाग्दैन । तर पुराना बनाउन धेरै समय लाग्छ ।

पशुपति क्षेत्रको जंगलको धेरै महत्त्व छ । यो जंगल विश्व सम्पदा क्षेत्रमा परेर मात्रै चर्चा भएको होइन । पशुपति पुराण, हिमवत खण्ड पुराणजस्ता प्राचीन साहित्यमा पनि यहाँका जंगलका चर्चा भएका छन् । त्यही भएर यसको विशेष महत्त्व छ । पार्क भनेर रूखबिरुवा रोप्नु त राम्रो भयो । तर सिमेन्ट लगाउनु राम्रो भएन । रूख पनि जुन पायो त्यही लगाएर हुँदैन ।

प्राचीन साहित्यमा जुन रूखको बयान गरिएको छ, त्यही रूख लगाउनुपर्छ । नेपाल महात्म्यमा सुन्तलालगायत बिरुवा भएको उल्लेख छ । त्यहीअनुसार नयाँ रूख रोप्न सकिन्छ । यो ठाउँमा योग गर्न सकुन् । ध्यान गर्न सकुन् । पशुपतिकै हिसाबले यसलाई संवद्र्धन गर्न सकियो भने यहाँ विश्वभरिका हिन्दुलाई ल्याउन सकिन्छ । अनि हाम्रो पर्यटन माथि जान्छ ।

ऐतिहासिकता बुझिएन
– विष्णुबहादुर कार्की, पुरातत्त्वविद्

विश्व सम्पदामा कंक्रिट राख्नै पाइँदैन । खास कुरा यहाँको संवेदनशीलता र ऐतिहासिकता याद गर्नुपर्ने हो । यहाँ त्यसो गरिएन । यहाँको ऐतिहासिक वातावरण प्रदूषित बनाइयो । जे पायो त्यही किन गरेको यहाँ ? यहाँ बस जाने होइन, ट्रक जाने पनि होइन । मान्छे हिँड्ने हो । मान्छे मात्रै हिँड्ने बाटोमा त्यत्रो कंक्रिट ओछ्याउन के जरुरी छ ? मान्छे हिँड्नकै लागि त माटो नै बिछ्याएको भए भइहाल्थ्यो ।

यहाँ राजनीतिक नियुक्ति लिएर आएका मानिसले संस्कृति र यसको संवेदनशीलता बुझ्दैनन् । किन यो ठाउँ सम्पदा सूचीमा पर्न गयो भन्ने बुझ्दैनन् । सदस्य सचिवमा सनक चढ्यो भने जे पनि गरिदिन्छन् । त्यही भएर पशुपतिको मौलिकता बिग्रिएको हो । सम्पदाको अनुशासनमा नबस्ने, सम्पदाको मर्ममा नरहने भनेको मनपरी तन्त्र हो ।

सदस्य सचिवले के गर्नुहुन्छ, के हुँदैन भनेर विशेषज्ञसँग सोध्दैनन् । पुरातत्त्व विभाग पनि सुतेर बसेको हो कि ? समाचारमा सुनिन्छ, बनाउन दिएकै हैन । त्यसो हो भने भत्काउन किन नगएको ? पुरातत्त्व विभाग नै पुरातत्त्वको विपरीत गएको छ ।

पुरातत्त्वको महत्त्व पछि बुझ्दै जान्छन् अब । हामीकहाँ नाश गर्ने काम भएको छ । अब कसले कुरा सुन्ने ? बहस गर्नुपर्ने हो अब । तर कसले गर्ने ? जोगाउनुपर्ने निकाय महानगरपालिका हो । महानगरले झन्–झन् विनाश गर्दै गएको छ । पशुपति कोषले गर्नुपर्ने हो । कोषको पारा यही छ । पुरातत्त्वले गर्नुपर्ने हो । पुरातत्त्वको पारा पनि उही छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र २०, २०७५ ०७:१२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विश्वसम्पदामा कंक्रिट प्रयोग : ‘अनुमति दिइएको छैन’

पुरातत्त्व विभागको अनुमति लिएरै प्रयोग गरेको पशुपति क्षेत्र विकास कोषको दाबी िकंक्रिट प्रयोगले सम्पदा मासिँदै जाने पुरातत्त्वविद्को भनाइ
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — पुरातत्त्व विभागले पशुपति क्षेत्रको मुख्य वन सम्पदा श्लेष्मान्तमा सिमेन्ट राख्न अनुमति नदिएको दाबी गरेको छ । पशुपति क्षेत्र विकास कोषले पुरातत्त्वको अनुमति लिएर ढुंगा अडाउन सिमेन्ट प्रयोग गरेको बताएपछि पुरातत्त्व विभागले नदिएको प्रतिक्रिया दिएको हो ।

पशुपतिनाथ क्षेत्रको श्लेष्मान्तक वनमा बनाइँदै गरिएको कंक्रिटयुक्त बाटो निर्माणमा व्यस्त कामदार । तस्बिर : सुरविन्द्रकुमार पुन

‘हामीले सिमेन्ट राख्ने अनुमति दिएका छैनौं,’ विभागको विश्वसम्पदा शाखाका प्रमुख वरिष्ठ पुरातत्त्व अधिकृत सुरेश सुरस श्रेष्ठले भने, ‘यस विषयमा छानबिन गर्छौं ।’

कोषले श्लेषमान्तकमा धमाधम कंक्रिटको बाटो बनाइरहेको छ । श्लेष्मान्तकको बीचमा रहेको विश्वरुपा मन्दिरको अगाडि बालुवा, गिटी, सिमेन्टजस्ता आधुनिक निर्माण सामग्री प्रयोग गरेर ‘वाक वे’ बनाइरहेको कोषले जनाएको छ । यसले सम्पदा र मृगस्थली क्षेत्रको वन सम्पदामा असर पर्ने भन्दै सम्पदाप्रेमी, पुरातत्त्वविज्ञ लगायतले आपत्ति जनाएका छन् ।

यसका लागि २ करोड ९९ लाख रुपैयाँ खर्च लाग्ने कोषले जनाएको छ । दर्शनार्थी चिप्लिएर लड्ने समस्या भएकाले बाटो बनाएको कोषको दाबी छ । कोषले भने पुरातत्त्वको अनुमति लिएरै परिपथ बनाएको दाबी गरेको छ ।

‘पुरातत्त्वको अनुमति नलिई केही गर्नै सकिँदैन,’ कोषका कोषाध्यक्ष मिलनकुमार थापा भन्छन्, ‘पुरातत्त्वको अनुमति लिएरै परिपथ बनाएका हौं ।’ कोषले सम्पदा मूल्यमान्यता मात्रै नभई अदालतको नजिरको समेत अवमूल्यन गरेको सम्पदा अभियन्ताले आरोप लगाएका छन् । सर्वाेच्च अदालतले समेत यहाँ कंक्रिट प्रयोग गर्न र नयाँ संरचना बनाउन बन्देज लगाएको थियो ।

अधिवक्ता तुलसी सिम्खडाले श्लेष्मान्तक क्षेत्रमा बनाइएका चिहानमा सिमेन्ट प्रयोग गर्दा वातावरणमा असर गरेको लगायत विषय समेटेर नेपाल सरकारविरुद्ध रिट हालेका थिए । २०७३ सालमा न्यायाधीश आनन्दमोहन भट्टराई र अनिलकुमार सिन्हाको संयुक्त इजलासले कंक्रिटका संरचना भत्काउनेलगायत आदेश दिएको थियो ।

सम्पदा अभियन्ता तथा कानुनका विद्यार्थी सञ्जय अधिकारी भन्छन्, ‘आफ्नो मापदण्ड पल्टाएर हेर्‍यो अनि सर्वाेच्चको फैसला हेर्‍यो भने कोषले यो कुरा थाहा पाउँछ ।’ कोषले भने माटोले ढुंगा नअडिएकाले सिमेन्ट राख्नुपरेको दाबी गरेको छ । ‘माटोले ढुंगा अडिँदैन,’ थापा भन्छन्, ‘त्यही भएर सिमेन्ट प्रयोग गर्नुपरेको हो ।’ माटोले ढुंगा अडिँदैन भन्नु हास्यास्पद भएको अधिकारी बताउँछन् ।

कोषले सर्वाेच्चले श्लेष्मान्तकको चिहानमा लगाइएको कंक्रिट हटाउन आदेश दिएकाले श्लेष्मान्तकमा लागू नहुने दाबी गरेको छ । प्राचीन स्मारक संरक्षण ऐन र पशुपति क्षेत्रमा लागू भएको पशुपति संरक्षित स्मारक क्षेत्रमा हुने संरक्षण एवं निर्माणसम्बन्धी मापदण्ड २०६४ विपरीत छ ।

मापदण्डको ७ नम्बर बुँदाकै १६ नम्बरमा हरियाली क्षेत्रको संरक्षण गर्नुपर्ने उल्लेख छ । ‘संरक्षित स्मारक क्षेत्रभित्रका परम्परागत हरियाली क्षेत्रलाई स्पष्टसँग सिमांकन गरी संरक्षण गर्नुपर्छ,’ मापदण्डमा उल्लेख छ, ‘यस्ता क्षेत्रलाई न्यूनमतम हस्तक्षेप गरी वा नगरी त्यसको मूल स्वरूपमै सार्वजनिक स्थलको रूपमा संरक्षण गर्नुपर्छ ।

अन्य थप निर्माणहरू तथा सुन्दरता अभिवृद्धिजस्ता कार्यहरू गर्न पाइने छैन । उक्त बँुदामा ‘हरियाली क्षेत्र भनेर सिमांकन गरिएको क्षेत्रभित्र कुनै प्रकारको निर्माण गर्न पाइने छैन । तर सो क्षेत्रभित्र परम्परागत बिछ्याइ भएको क्षेत्रमा मात्रै आवश्यकताअनुसार प्राकृतिक सामग्री प्रयोग गर्न विछ्याइ भने गर्न पाइनेछ’ भनिएको छ । ‘मापदण्डले नयाँ बनाउने परिकल्पनै गरेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘यो ठाडै मापदण्ड उल्लंघन हो । कोषले मापदण्डमा भएको यो व्यवस्थालाई मिचेको छ ।’

सम्पदा क्षेत्रमा कंक्रिटको प्रयोगले हाम्रा सम्पदा नासिँदै जाने खतरा भएको पुरातत्त्वविद्ले बताएका छन् । ‘पशुपतिका वन क्षेत्र आफैंमा सम्पदा हुन् । यिनमा कृत्रिम बगैँचा बनाउन आवश्यकै छैन ।

त्यसो गरियो भने वन मासिन्छ,’ पुरातत्त्व विभागका पूर्व महानिर्देशक पुरातत्त्वविद् विष्णुबहादुर कार्की भन्छन्, ‘यस्तो अन्धाधुन्ध रूपमा कंक्रिट राख्न रोक्नुपर्ने जिम्मेवारी पुरातत्त्व विभागकै हो । तर विभागले रोक्न सकेको छैन । यस्तै हो भने केही वर्षभित्रै हाम्रा सम्पदा नाश भएर जानेछन् । यो चिन्ताको विषय हो ।’

प्रकाशित : भाद्र १९, २०७५ ०९:२४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT