उड्न छाड्यो मौसमी बेलुन

बेलुन उडाउन चाहिने हाइड्रोजन ग्यास सकिएको र अमेरिकाबाट स्थलमार्ग हुँदै ल्याउनुपर्ने भएकाले तीन सातादेखि रोकिएको छ 
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — जल तथा मौसम विज्ञान विभागले ‘वेदर बेलुन’ (रेडियो सोन्ड) उडाउन बन्द गरेको छ । वायुमण्डलको मौसमी गतिविधि थाहा पाउन विभागले त्रिविको जल तथा मौसम केन्द्रीय विभागसँगको सहकार्यमा असार ६ गतेदेखि हरेक बिहान ६ बजे कीर्तिपुरस्थित त्रिवि परिसरबाट बेलुन उडाउने गरेको थियो ।  

विभाग महानिर्देशक ऋषिराम शर्माले प्राविधिक समस्याका कारण करिब तीन सातादेखि बेलुन उडाउन नसकिएको बताए । ‘रेडियो सोन्ड’ हेर्न विभागले तोकेकी प्राविधिक शान्ति कँडेलका अनुसार बेलुन उडाउन पानीबाट हाइड्रोजन ग्यास निकाल्नुपर्ने हुन्छ । ग्यास निकाल्न विशेष पानी आवश्यक पर्छ । ‘ग्यास उत्पादन गर्न प्रयोग हुने हाइड्रोजन जेनेरेटरमा प्राविधिक समस्या उत्पन्न भयो,’ उनले भनिन्, ‘त्यो जेनेरेटरलाई क्यालिब्रेसन गर्नुपर्ने भएको छ । त्यसका लागि पनि अलग्गै ग्यास चाहिन्छ, त्यो नेपालमा पाइँदैन ।’

क्यालिब्रेसन गर्न प्रयोग हुने ग्यास यसअघि अमेरिकाबाट ल्याइएको थियो । ‘त्यो ग्यास अमेरिकाबाट नआएसम्म उडाउन सकिन्न,’ उनले भनिन्, ‘हवाईजहाजबाट ल्याउन नपाइने भएकाले पानीजहाज र स्थलमार्ग हुँदै नेपाल आइपुग्न समय लाग्छ ।’

महानिर्देशक शर्माका अनुसार वेदर बेलुन भने दुई वर्षसम्मलाई मौज्दात छ । बेलुन जर्मनीबाट ल्याइएको हो । एउटा बेलुन उडाउँदा हरेक दिन २ सय युरो (२६ हजार ५ सय रुपैयाँ) खर्च हुन्छ । करिब एक घण्टा उडेपछि बेलुन आफैं फुट्छ । २ वर्षे यो कार्यक्रममा ४ करोड रुपैयाँ खर्च हुनेछ ।
विभागमा सञ्चालित ‘जलवायु प्रकोप समुत्थान निर्माण आयोजना’ मार्फत बेलुन उडाएर वायुमण्डलको माथिल्लो तहको मौसमी तथ्यांक लिन खोजिएको हो । वायुमण्डलको तापक्रम, प्रेसर, वायुको गति र दिशा, बादलको अवस्था, सापेक्षिक आद्र्रतालगायत बुझ्न बेलुन प्रभावकारी मानिएको छ ।

करिब डेढ महिना बेलुन उडाएपछि मौसमसम्बन्धी केही नयाँ तथ्यांक र जानकारी प्राप्त भएको शर्माले उल्लेख गरे । ‘सतहको वायुभन्दा वायुमण्डलको वायुको वेगबारे केही नयाँ जानकारी प्राप्त भएको छ,’ उनले भने, ‘वायुमण्डलको वायुको अवस्थाबारे धेरै महत्त्वपूर्ण तथ्यांकसमेत प्राप्त हुने देखिन्छ ।’

बेलुनले दिएको तथ्यांक प्राविधिकले कम्प्युटरमा डाउनलोड गरी मौसमी अवस्था विश्लेषण गर्छन् । शर्माका अनुसार जमिनमा रहेको प्रविधिबाट उच्च वायुमण्डलको मौसमी अवस्थाको प्रक्षेपण प्रभावकारी नभएपछि यो प्रविधि अपनाइएको हो । ‘हरेक १०/१० सेकेन्डमा बेलुनले दिने तथ्यांकले उच्च वायुमण्डलको अवस्था बुझ्न सकिनेछ र मौसमको पूर्वानुमान गर्न हामीलाई सहयोग पुग्नेछ’ शर्माले भने । यसले मौसमी प्रक्षेपण थप प्रभावकारी र वैज्ञानिक हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

प्राविधिक कँडेलले डेढ महिनासम्म बेलुनबाट प्राप्त तथ्यांक विश्लेषण गर्न बाँकी रहेको बताइन् । ‘मनसुनका बेला हाम्रो वायुमण्डल कस्तो हुने रहेछ भन्ने तथ्य थाहा पाउन सकिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसका लागि अहिलेसम्म प्राप्त तथ्यांक मसिनो गरी केलाउनुपर्ने हुन्छ ।’

पहिलो चरणमा काठमाडौंमा सुरु गरिएको यो प्रविधि विराटनगर र सुर्खेतमा पनि विस्तार गर्ने विभागको योजना छ । विभागले गर्दै आएको मौसम प्रक्षेपण यो प्रविधिले थप विश्वसनीय बनाउने जानकारहरूले बताएका छन् । ‘जमिनमा रहेका मौसम मापन केन्द्र र उच्च वायुमण्डलबाट समेत तथ्यांक प्राप्त हुने भएपछि हाम्रो मौसमी प्रक्षेपण वैज्ञानिक हुनेछ,’ महानिर्देशक शर्माले भने । अहिले विभागले नेपालभर मौसम मापन गर्न १४० स्थानमा केन्द्र खडा गरेको छ ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ २१:१४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

चुरे क्षेत्रमा सडकैसडक

अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — पूर्वराष्ट्रपति रामवरण यादवले कमलो चुरे क्षेत्र हुँदै अर्को राजमार्ग निर्माण गर्न लागिएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । पुष्पलाल लोकमार्ग र पूर्व–पश्चिम महेन्द्र राजमार्गबीचको थोरै चौडाइको भू–भागमा चुरेको जंगल हुँदै चालु आर्थिक वर्षदेखि मदन भण्डारी राजमार्ग बन्दै छ ।

यो राजमार्गले चुरे क्षेत्र थप विनाश हुने पूर्वराष्ट्रपति यादवले बताए । पत्रकार वसन्त बस्नेतद्वारा लिखित ‘७२ को विस्मय’ पुस्तक विमोचन कार्यक्रममा शनिबार यादवले चुरेक्षेत्र हुँदै राजमार्ग बन्दा तराई–मधेसको जनजीवन झनै खतरामा पर्ने बताए ।

चुरे विनाश गरेर बनाइने राजमार्गको नाम मदन भण्डारी राखिएकोमा पनि उनले चित्त दु:खाए । ‘मदन भण्डारीको नाम किन बदनाम गर्दै हुनुहुन्छ ?’ उनले भने, ‘गिटी, ढुंगा र बालुवा झिकेर कमजोर बनेको ठाउँमा राजमार्ग बनाइए चुरे सखापै हुन्छ ।’

सरकारले नीति तथा कार्यक्रममा समेत मदन भण्डारी राजमार्गलाई प्राथमिकतामा राखेको छ । नीति तथा कार्यक्रम र बजेटमा ‘चुरे तथा भित्री मधेसका उपत्यकालाई कृषि, व्यावसायिक तथा औद्योगिक करिडोरका रूपमा विकास गर्न’ उक्त राजमार्ग अघि बढाइएको दाबी गरिएको छ । त्यसका लागि साढे ४ अर्ब रुपैयाँसमेत छुट्याइएको छ ।

झापाको शान्तिनगरदेखि धरान, चतरा, गाईघाट, सप्तरी, सिन्धुलीमाडी, हेटौंडा, गैंडाकोट, रामपुर, राम्दी, रिडी, तम्घास सिमलटारी, प्यूठानको मच्छी, घोराही, तुलसीपुर, बोटेचौर, सुर्खेत, बडिचौर, सिमचौर, बीपीनगर, सहजपुर, जोगबुढा हुँदै डँडेलधुराको रूपालसम्म पुग्ने यो राजमार्ग १२ सय किलोमिटरको हुनेछ ।


चुरेका विज्ञहरू चुरे हुँदै राजमार्ग बनाइए भित्री मधेस र तराईका उर्वर भूमि नामेट हुने टिप्पणी गर्छन् । कमजोर र कमलो चुरेमाथि डोजर चलाएपछि अत्यधिक भू–क्षय हुने हुँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर तल्लो तटीय क्षेत्रमा पर्ने उनीहरूको विश्लेषण छ । ‘प्रस्तावित राजमार्गको चुरे क्षेत्र भलनरेबल भएकाले विकराल अवस्था निम्तिन सक्छ,’ राष्ट्रपति चुरे तराई–मधेस संरक्षण विकास समितिका पूर्वबोर्ड सदस्य तथा चुरेमै विद्यावारिधि गरेका विजयसिंह दनुवारले भने, ‘बाँकी रहेका कुनै फाँट रहने छैनन् र पानीका स्रोत सुक्नेछन् ।’

तराईका जिल्ला हुँदै मेची–महाकालीसम्मै धमाधम हुलाकी राजमार्ग बनिरहेको छ । चुरेभन्दा दक्षिणबाट पूर्व–पश्चिम राजमार्ग छँदैछ । त्यसलाई विस्तार गरी ६ लेनको बनाउने काम सुरु भएको छ ।पूर्व–पश्चिम राजमार्गकै आसपासबाट मेची–महाकाली विद्युतीय रेलमार्गसमेत अघि बढेको छ । चालु आर्थिक वर्षमा मेची–महाकाली विद्युतीय रेलमार्गको काँकडभिट्टा–गड्डाचौकीको डीपीआर तयार गरिँदै छ । चुरेमाथि पाँचथरको चेवाभन्ज्याङदेखि बैतडीको झुलाघाटसम्मै मध्यपहाडी पुष्पलाल लोकमार्ग निर्माणाधीन छ । धरानदेखि चतरा हुँदै हेटौंडासम्म सडक विस्तार भइरहेको छ । त्यसले पनि चुरे क्षेत्रमा विध्वंस निम्त्याएको छ ।

दनुवारका अनुसार प्रस्तावित मदन भण्डारी राजमार्ग चुरे क्षेत्रमै बढी फैलिनेछ । राजमार्ग बनाउँदा चुरे र महाभारत जोड्ने पहाडसमेत मासिने हुँदा चुरे क्षेत्रको अस्तित्व नै सकिने दनुवारको तर्क छ । राजमार्गसँगै बस्ती विस्तार र जनसंख्याको चाप बढ्ने भएकाले चुरे इतिहासमा परिणत हुने उनको जिकिर छ ।

‘राजमार्ग बनेपछि अवसरको आशाले मान्छेहरू त्यहीं आकर्षित हुन्छन्,’ दनुवारले भने, ‘सबैको चाप चुरेको जंगलमै हुने भएपछि विनाश हुनुको विकल्प छैन, त्यसैले बेलैमा ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।’ मदन भण्डारी राजमार्ग प्रस्ताव गरिएका केही स्थानमा अहिले पनि स–साना बाटा र अस्थायी प्रकृतिका पसल छन् । ‘त्यहींबाट राजमार्ग विस्तार हुने हो भने बजार बढ्छ,’ दनुवारले थपे, ‘स्रोतको दोहन गर्न राजमार्गले थप सहज बनाउँछ ।’

पैदलै चुरेक्षेत्रको अनुगन गरेका दनुवारका अनुसार सिन्धुलीको भिमादभन्दा पूर्वतिरका कमला खोला र आसपास तथा नेपाने बजार छन् । राजमार्ग प्रस्ताव गरिएको उदयपुरकै कतिपय चुरेको फेदीमा पनि अस्थायी प्रकृतिका बस्ती छन् । ‘अब त्यहींबाट राजमार्ग गयो भने ती बजार व्यवस्थित हुन्छन्,’ दनुवारले भने, ‘चुरे दोहोन गर्न थप सजिलो पनि हुन्छ ।’ चुरे हुँदै राजमार्ग बनाइए तल्लो तटीय क्षेत्रका बस्ती र मलिला फाँटको अस्तित्व मेटिने उनको दाबी छ ।

‘चुरेको अत्यधिक दोहन हुँदा पानीको समस्या बढ्छ र पूर्वदेखि डडेलधुरासम्मैका फाँट रहन्नन्,’ उनले भने । चुरेक्षेत्रको संरक्षणका लागि सरकारले ‘चुरे संरक्षण क्षेत्र’ घोषणा गर्दै राष्ट्रपति चुरे तराई–मधेस संरक्षण समितिमार्फत संरक्षणका कार्यक्रम अघि बढाइरहेको छ । यो सरकारको राष्ट्रिय गौरवको कार्यक्रमसमेत हो । समितिमार्फत भू–क्षय नियन्त्रण गर्ने, नदी कटान रोक्ने, तटबन्ध गर्ने, बिरुवा रोप्ने, तल्लोतटीय क्षेत्रका जनताका आयआर्जन बढाउनेलगायत कार्यक्रम चलिरहेका छन् । चुरे जोगाउन समितिले बर्सेनि करिब दुई अर्ब रुपैयाँ खर्च गरिरहेको छ भने चुरेको २० वर्षे गुरुयोजनासमेत कार्यान्वयनमा छ ।

गुरुयोजना बनाउने टोलीका संयोजक वनविज्ञ विनोद भट्ट ४० किलोमिटर फैलावटमा हुलाकी, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग, रेलमार्गजस्ता संरचना अघि बढिरहेका बेला फेरि चुरे क्षेत्रबाट राजमार्ग खोल्नुको औचित्य नरहेको बताउँछन् । ‘चुरे संवेदनशील छ भनेर सरकार आफैंले गुरुयोजना पास गरी काम गरिरहेको छ,’ भट्टले प्रश्न गरे, ‘अहिले फेरि त्यही ठाउँबाट राजमार्ग बनाउने ?’ चुरेक्षेत्रबाट राजमार्ग बनाए जैविक विविधता विनाशसँगै कालान्तरमा सडक बनाउन लागेको खर्चभन्दा कैयौं गुणा बढी लागत भू–क्षय र पहिरो नियन्त्रणमा खर्चिनुपर्ने अवस्था आउने तर्क गरे ।

प्रकाशित : भाद्र २४, २०७५ ०८:००
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT