‘सुस्त’ बालिकालाई गर्भनिरोधक सुई

फातिमा बानु

काठमाडौँ — जन्मँदा उनको अवस्था सामान्य थियो । हुर्कंदै जाँदा आम शिशुभन्दा फरक देखिइन् । टाउको सानो, अनुहार चेप्टो अनि व्यवहार एकोहोरो । बिस्तारै बोल्न, हिँड्न या कुनै पनि प्रतिक्रिया जनाउन नसक्ने भइन् । चिकित्सा विज्ञानका अनुसार यस्तो अवस्था डाउनसिन्ड्रोम (बौद्धिक अपांगता) हो ।

उनी पूर्ण रूपले सहयोगीमा निर्भर छिन् । सहाराका नाममा आमा छिन् । उनकै पालपोषणका लागि ज्यालामजदुरी गर्ने आमाले उनलाई हेरिरहने फुर्सद पाउँदिनन् । बुबाले पाँच वर्षअघि नै संसारबाट बिदा लिइसके ।


आर्थिक रूपले कमजोर परिवारमा जन्मिएकी उनको पीडा यतिमै सकिँदैन । भर्खरै १५ वर्ष लागेकी उनी गर्भनिरोधक तीन महिने सुई नियमित लगाइरहेकी छन् । बच्चा जन्माउन नचाहँदा या जन्मान्तर बढाउन यस्ता परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गरिन्छ । ज्यालामजदुरीका लागि आफू दिनभरि घरबाहिरै बस्नुपर्ने हुँदा छोरीको सुरक्षाका लागि यस्तो उपाय अपनाउने गरेको उनकी आमा बताउँछिन् । भनिन्, ‘यसलाई हेर्न घरमा अरू कोही छैन, एक दिन फर्किंदा तलबाट रगत बगेको देखें अनि यस्तो उपाय निकालें ।’ यस्तो अवस्था देखेपछि उनले छोरी बलात्कृत भएको अडकल काटिन् । त्यसपछि जबरजस्ती करणीबाट गर्भ बस्ला भन्ने डरले तीन महिने सुई लगाइदिने गरेको उनले बताइन् ।

Yamaha


सुरुमा उनी छोरीलाई कोठामा थुनेर काममा जान्थिन् । घर फर्किंदा एकै ठाउँमा दिसापिसाब गर्ने, अचेत हुने भएपछि थुनेर हिँड्न नसकेको उनले सुनाइन् । छोरीको अवस्था हेर्दा बलात्कृत नै भएको हो भन्नु उनको शंका मात्रै हो । प्रतिक्रिया जनाउन नसक्ने छोरीले यसबारे जति सोध्दा पनि केही बताउन सक्दिनन् । ‘बलात्कारको सिकार भइहालिछ भने पनि गर्भवती नहोस् भनेर नियमित तीन महिने सुई लगाइदिएर काममा जाने गरेकी छु,’ उनले भनिन् ।


चार वर्षअघि राजधानीबाहिरकी यस्तै अवस्थाकी एक युवतीले जबरजस्ती करणीबाट शिशु जन्माइन् । घरमा छोडदा असुरक्षित ठानेर आमा उनलाई काम गर्ने ठाउँसम्मै लैजान्थिन् तर आमाले काम गर्ने ठाउँमै बलात्कृत भइन् । उनलाई गर्भवती बनाउने व्यक्ति पनि पत्ता लागेन । उनीहरूले कतै उजुरी पनि गरेनन् । सुरक्षित गर्भपतनबारे थाहा नभएकाले पनि नचाहँदा नचाहँदै शिशु जन्मियो ।


काखमा शिशु भए पनि युवती बलात्कारबारे बुझ्न सक्दिनन् । युवतीकी आमाले अपांगता भएकी छोरी र नातिनीको लामो समय स्याहार गरिन् तर गतिलो लालनपालन हुन नसक्दा शिशुको मृत्यु भयो । उनी भन्छिन्, ‘छोरीको पेट बढ्न थालेपछि हामीलाई गाउँमा बस्न दिएनन्, त्यहाँ हाम्रा लागि बोलिदिने पनि कोही भएन ।’ हाल उनीहरू ललितपुरको एक इँटाभट्टामा मजदुरी गर्छन् । त्यहीँ बस्छन्, जहाँ उनीहरू सुरक्षित महसुस गर्न सकिरहेका छैनन् ।


बौद्धिक अपांगता भएका बालिकाको सुरक्षाका लागि गर्भनिरोधक तीन महिने सुई लगाइदिने गरेका भए पनि अभिभावकहरू यसबारे खुल्न नमान्ने अपांगता महासंघकी उपाध्यक्ष टीका दाहाल बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘प्रहरीसम्म उजुरी दिन जान मान्दैनन् ।’ प्रमाण जुटाउन गाह्रो हुने हुँदा यस्ता घटना कानुनी रूपमा सम्बोधन गर्न अप्ठेरो भइरहेको उनले बताइन् । भन्छिन्, ‘बलात्कार भइहाले अदालतसम्म पुगेका घटनामा पीडित बालिकाले आफंै बयान दिनुपर्ने हुन्छ, पीडितकै मुखबाट दिएको बयानलाई मात्रै कानुनले प्रमाण मान्छ, आफूमाथि हिंसा भएको हो भन्ने थाहा नपाउनेले कसरी बयान दिनु र न्याय पाउनु ?’


गत वर्ष नेपाल अपांग महासंघमा महिला हिंसाका २९ उजुरी परे, जसमध्ये १९ जबरजस्ती करणीका छन् ।


डाउन सिन्ड्रोम जन्मजात देखिने एक समस्या हो । उमेर बढे पनि यस्ता व्यक्ति बच्चाको झैं व्यवहार गर्छन् । आफूलाई हानिनोक्सानी हुने कुरा थाहा पाउँदैनन् । उनीहरूमा बौद्धिक क्षमता र शारीरिक विकास ढिलो हुन्छ । यस्तो अवस्थामा हरपल निगरानीमा राख्नुपर्छ । जुनैबेला पनि हेरेर, कुरेर बस्न नभ्याउनेले यस्ता व्यक्तिलाई बाँधेर, थुनेर राख्ने गरेको पनि भेटिन्छ । हरबखत निगरानी राख्न नसक्ने परिवारका यस्ता बालिका यौनहिंसा र बलात्कारको सिकार हुने गरेका छन् । अधिकांश बालिकालाई माया गर्ने नाममा नजिकैका आफन्त र छिमेकीबाट बढी यौन दुव्र्यवहार गर्ने गरेको यस क्षेत्रमा कार्यरतहरू बताउँछन् ।


स्कुलहरूले भर्ना नलिने हुँदा अधिकांश यस्ता बालबालिका शिक्षाबाट पनि वञ्चित छन् । राज्यस्तरबाट उनीहरूका लागि विशेष विद्यालय छ तर ती सबैको पहुँचमा छैन । बालिकाको सुरक्षाकै लागि भनेर कति अभिभावकले रोजगारी नै छोड्ने गरेका छन् । कतिपय अभिभावक त यस्ता बच्चाको उचित लालनपालन, उपचार र सुरक्षाका लागि थातथलो छाडेर सहर जाने गरेका छन् ।


डाउनसिन्ड्रोम एसोसिएसनकी अध्यक्ष डा.ललिता जोशी भन्छिन्, ‘अभिभावकको हेरचाह र निगरानीमा नहुँदा यस्ता बच्चा सुरक्षित छैनन्, उनीहरूलाई माया गरेजस्तो गरेर फकाउन पनि सजिलो छ, हिंसा गर्न सहज छ ।’ सरकारले यस्ता बालिकाको सुरक्षा र सहयोगीको व्यवस्था गरिदिनुपर्ने उनी बताउँछिन् । फकाएर हिंसा गरिने हुँदा उनीहरूले हिंसा भनेर पनि नबुझ्ने र भन्न नसक्ने जोशी बताउँछिन् ।


यस्ता बालिकामाथि हुने यौनहिंसाका घटना प्रहरी र अदालतसम्म पुग्न पनि कठिन भएको अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् । ‘ढिला उजुरी हुने हुँदा मेडिकल जाँचमा प्रमाण भेटिँदैन, मुद्दा त्यसै कमजोर हुन्छ । उजुरी भइहाले पनि अधिंकाश घटना मिलेमतोमै टुंगिने गरेका छन्,’ अपांगता अधिकारकर्मी देवकुमारी पराजुली भन्छिन् । उनका अनुसार घटना अदालतसम्म पुगिहाले पनि यस्तो अवस्थाका व्यक्तिले मौखिक बयान दिन सक्दैनन् । ‘सांकेतिक बयानका लागि अदालतमा दोभासेको व्यवस्था छैन, जसले गर्दा निकै कमले मात्रै न्याय पाउने गरेका छन्,’ पराजुलीले भनिन्, ‘संरक्षकको बयानलाई वैधानिकता दिइँदैन, जसले गर्दा पीडकले उन्मुक्ति पाइरहेका छन् ।’


नेपालमा ५ लाख १४ हजार व्यक्तिमा अपांगता भएकामा तीन प्रतिशतमा बौद्धिक अपांगता छ । यस्ता बालिका र किशोरी कति छन् भन्ने यकिन तथ्यांक छैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर ८ सयमध्ये एक जनामा डाउनसिन्ड्रोम देखिन्छ । संगठनका अनुसार जन्मजात विभिन्नखाले अपांगता लिएर जन्मने ४५ हजार शिशुमध्ये १५ सयमा यस्तो समस्या देखिने गरेको छ । वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार केही हदसम्म यो वंशानुगत समस्या हो भने ३५ वर्षभन्दा माथि उमेरका व्यक्तिबाट जन्मने शिशुमा डाउनसिन्ड्रोम हुने सम्भावना उच्च हुन्छ । समयमै पहिचान गरी उपचार थाल्ने हो भने उनीहरूको सुधार हुन सक्ने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र २६, २०७५ ०७:३५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दाँत कुहिएर हैरान

फातिमा बानु

गोरखा — ‘न चिया खान मिल्याछ न भात खान मिल्याछ, रमितैसित दुख्या मात्रै छ ।’ गोरखा को  उखुबारीकी ७५ वर्षीया हिरा देवकोटाले गालामा हात राख्दै दाँतका पीडा सुनाइन् । मुखमा केही खानेकुरा हालेकी दाँत सिरिङग हुने, चपाउने नमिल्ने भएपछि झोल पदार्थको भरमा बाँच्ने गरेको उनले सुनाइन् । 

उनको मुखमा केही दाँतका ठूटा मात्रै थिए । गिजा पनि पाकेर पीप भरिएका थिए । उनले भनिन्, ‘दुखेर मर्नु न बाँच्नु छ, मुखमा केही हाल्की बान्ता आइहाल्छ, सास गन्हाउने समस्या उस्तै ।’

दन्त चिकित्सकले हेर्दा उनका दाँत कमजोर भएर सबै फुटिसकेका थिए । ठूटाहरू जरैदेखि निकालेर नफालेसम्म उनको पीडा कम नहुने देखियो । लामो समयदेखि उच्च रक्तचापको औषधि खाइरहेकी हुँदा दाँत निकाल्न पनि मिलेन, उनी झनै आत्तिइन् ।

आइतबार गोरखास्थित पालुङटार र खोप्लाङमा पालुङटार नगरपालिका र रियल मेडिसिन फाउन्डेसन नेपालको आयोजनामा भएको निशुल्क दन्त शिविरमा अधिकांश बिरामी दाँत सडेको अवस्थामा भेटिए । संक्रमणले गिजा पाकेको, किराले दाँत टुक्रेको, दुखेको, बेस्सरी श्वास गन्हाउने लगायत अनेक समस्या लिएर बिरामी आइपुगे । बालबालिकादेखि पाकासम्म सबैका समस्या थिए– दाँत कुहिएको र गिजा सडेको ।

‘बरु सुत्केरी व्यथा खप्न सजिलो रैछ, दाँत दुखेको सहन धेरै अप्ठेरो,’ पनिरटारकी ४५ वर्षीया मीराकुमारी रानाभाटले सुनाइन् । केही समय अघि गर्भवती अवस्थामा हल्लिएको दाँत निकाल्ने उपाय नपाएपछि उनले आफै आँट गरिन् । मोटो सियो गिजामा घुसारेर दाँत निकालिन् । उनले सम्झिइन्, ‘रातभरि रगत बगेको थियो, त्यसपछि दुख्न चाहीँ दुखेन ।’

हल्लिएको दाँत निकाल्न टाढाको अस्पताल पुग्न नसक्दा उनी आफैले यस्तो उपाय निकाल्नु परेको थियो । सियोले घोचेको भाग दुखिरहने समस्या लिएर उनी शिविर आइपुगेकी थिइन् । अन्य दाँत पनि स्वस्थ थिएनन् । कुनै टुक्रिएका र कुनै हल्लिएका ।

दन्त चिकित्सकका अनुसार दाँत निकालेर फाल्नु अन्तिम विकल्प हो । लामो समयसम्म दाँत स्वास्थ्यमा हेलचक्र्याई गर्दा यस्तो अवस्था आउने दन्त चिकित्सक आस्था बिष्ट बताउँछिन् । उनी भन्छिन्, ‘जसरी घर सुरक्षित राख्न ढोका बलियो चाहिन्छ, त्यस्तै शरीर स्वस्थ राख्न मुख सफा राख्नुपर्छ ।’

सुगमका बिरामी समयमै अस्पताल पुग्ने हुँदा दाँत बचाउन सकिने तर दुर्गमका बिरामी अन्तिम अवस्थामा मात्रै अस्पताल पुग्ने कारण दाँत निकाल्नुपर्ने हुने उनले बताइन् । दाँत र मुखको समयमा उपचार नहुँदा पेट र मुटु सम्बन्धी गम्भिर रोग लाग्न सक्ने विशेषज्ञ बताउँछन् । गाउँमा सुर्तीचुरोट बढी प्रयोग गरिने हुँदा उनीहरूको दाँतमा दाग बस्ने, ती दागले गिजामा संक्रमण भएर रगत र पीप बग्ने समस्या बढी भोगिरहेका छन् ।

बालबालिकाको दुधे दाँत फुक्लेर जाने हो यसको सुरक्षा आवश्यक छैन भन्ने मानसिकता कारण पनि उनीहरू दाँत सम्बन्धी विभिन्न समस्या भोगिरहेका छन् । दन्त चिकित्सक रोशनी श्रेष्ठ भन्छिन्, ‘दुधे दाँत जथाभावी हल्लाएर निकाल्दा पछि आउने दाँत बाङगोटिङगो हुन्छ, बाङगोटिङगो दाँत हेर्दा नराम्रो र खानेकुरा चपाउन असजिलो बनाउँछ ।’ बाङगोटिङगो दाँत मिलाउने उपचार पनि महँगो छ ।

ग्रामीण क्षेत्रमा दाँत दुख्दा अझै धामीझाक्रीबाट उपचार गराउने चलन छ । कतै त दाँत हल्लिदा आरनमा गएर तातो चिम्टाले दाँत निकाल्ने गर्छन्, कतै पेन्चस प्रयोग गरि आफै निकाल्छन् । विशेषज्ञका अनुसार यस्तो परम्परागत उपचार कुनै पनि हिसाबले सुरक्षित छैन ।

आम जनमानसमा दाँतको समस्यालाई गम्भिर रुपमा लिइदैन । अधिकांश बिरामी समस्या भएपछि मात्रै अस्पताल पुग्छन् । गाउँका अस्पताल र स्वास्थ्य चौकीमा दन्त स्वास्थ्यको उपचार पनि सहज र सुलभ हुन सकेको छैन । जसले गर्दा बिरामी दाँत फुकाल्नुपर्ने अन्तिम अवस्थामा मात्रै अस्पताल पुग्ने गरेका छन् । दाँत स्वस्थ राख्न फ्लोराइडयुक्त मन्जन प्रयोग गरि बिहानबेलुका दाँत माझ्नुपर्छ । प्रत्यक ६ महिनामा एक पटक विशेषज्ञलाई दाँत देखाएर उपचार गर्नुपर्छ ।

डेन्टल हाइजेनिष्ट माइकल देवकोटा भन्छन्, ‘सरकारले सातै प्रदेशमा दन्त सेवाका लागि अस्पताल खोल्न आवश्यक छ, कम्तीमा स्वास्थ्य चौकीमा दन्त सहायकको दरबन्दी मात्रै भएपनि बिरामीले धेरै राहत पाउँथे ।’

प्रकाशित : भाद्र २५, २०७५ १२:५७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT