बाघको बाटोमा राजधानी

‘चुरेको १ किमि क्षेत्रसम्म ढुंगा संकलनसमेत गर्न नपाइने नियम रहेकोमा तेघरी वनक्षेत्रमा राजधानी बनाउने निर्णयअघि वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनसम्म गरिएको छैन । पानी रिचार्ज हुने चुरेफेदी मासेपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा हाहाकार हुने जोखिमबारे विचार पुर्‍याइएन ।’
चित्रांग थापा, भवानी भट्ट

गोदावरी, कैलाली — कैलाली, गोदावरी नगरपालिकाको तेघरी वन क्षेत्रलाई प्रदेश ७ को राजधानी बनाउने प्रदेशसभाको निर्णयविरुद्ध अस्थायी राजधानी धनगढीमा आन्दोलन चर्केको छ । यही विषयलाई लिएर प्रतिपक्ष दलका सांसदले समेत आइतबार प्रदेशसभा बैठक ठप्प पारे ।

विज्ञहरूले वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन र चुरे फेदीमा पर्न सक्ने दीर्घकालीन प्रभाव अध्ययनबिनै गरिएको निर्णयले वनसँगै जैविक मार्गसमेत मासिने खतरा औंल्याएका छन् । उनीहरू वन क्षेत्र मासेर संरचना बनाउँदा धेरै सोचविचार र अध्ययन हुनुपर्ने बताउँछन् ।


‘तेघरी वन क्षेत्रमा राजधानी तोकेपछि पक्कै वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन गरेरै काम होला भन्न सकिन्छ,’ तराई भूपरिधि कार्यक्रमका संयोजक बुद्धि रिजाल भन्छन्, ‘चुरे फेदीमा भौतिक संरचना बनाउँदा निश्चित रूपमा वातावरणमा धेरै असर पर्छ ।’


उनका अनुसार कार्यक्रमले विश्व वन्यजन्तु कोषको सहयोगमा तेघरीमा जैविक विविधिता र वातावरणको संरक्षणबारे सन् २००४ देखि काम गर्दै आएको छ । बाघ संरक्षणमा प्राप्त उपलब्धि जैविक मार्ग संरक्षणबाट सम्भव भएको उनले बताए । ‘सीमापारि भारतको दुदुवा नेसनल पार्कको बाघ तेघरी जंगलमा देखा पर्न थालेको छ । केही समयअघि तराईको बाघ ब्रह्मदेव हुँदै डडेलधुराको जोगबुढासम्म पुग्यो । बाघ ओहोरदोहोर गर्न लालझाडीसँग जोडिएको मोहना जैविक मार्गको महत्त्व सबैभन्दा बढी छ, यो तेघरी वन क्षेत्रसँग जोडिएको छ,’ उनले भने ।

गोदावरी क्षेत्रको गुगल म्याप ।


पूर्ववन अधिकृत रमेश चन्द राजधानी तोक्नुअघि वातावरणीय पक्ष ख्याल गर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘जैविक मार्गलाई कंक्रिटको सहर बनाउनु कति उचित हो ? पानी रिचार्ज हुने चुरे फेदी मासेपछि तल्लो तटीय क्षेत्रमा हाहाकार हुने अवस्था विचार पुर्‍याइएन,’ उनले भने । कैलाली जिल्ला वन डिभिजन कार्यालयका सहायक वन अधिकृत भीम ढकालले तेघरीमा राजधानी राख्नेबारे कुनै निकायले छलफल र सोधपुछ नगरेको जनाए ।


‘चुरेको खोंचमा राजधानी बसाउँदा प्राकृतिक स्रोतको क्षति र जैविक मार्ग मासिने खतरा रहन्छ,’ उनले भने, ‘चुरे फेदीको १ किमि क्षेत्रसम्म ढुंगासमेत संकलन गर्न नपाइने कानुन छ । तेघरी वन क्षेत्रमा ठूला साल नभए पनि ७०/८० वर्षभित्र पूर्ण वयस्क हुने पोथ्रा निकै छन् ।’


किन रोजियो तेघरी ?
दुई महिनाअघि प्रदेशसभा बैठकले सांसद तारा लामा तामाङको संयोजकत्वमा प्रदेशको नाम र राजधानी छान्न ५ सदस्यीय विशेष सुझाव समिति बनाएको थियो । सोही समितिले प्रदेशको नाम सुदूरपश्चिम र राजधानी गोदावरीको २ र ४ नम्बर वडामा पर्ने तेघरी वन सिफारिस गरेको हो । प्रदेशसभाको शुक्रबारको बैठकले प्रतिवेदन २ तिहाइ बहुमतले पारित गर्‍यो । उक्त प्रस्तावमाथिको मतदान प्रमुख प्रतिपक्षी कांग्रेस र राजपाले बहिष्कार गरेका थिए ।


समिति संयोजक तामाङले अधिकांश पक्षबाट गोदावरी बजार पश्चिम र अत्तरियाभन्दा माथिको क्षेत्र राजधानीका लागि उपयुक्त हुने सुझाव आएकाले तेघरी वन छानिएको बताए । ‘त्यहाँ राजधानी बनाउँदा ठूलै क्षति हुने देखिँदैन,’ उनले भने, ‘वातावरणलाई दीर्घकालीन प्रभाव नपर्ने, कमभन्दा कम क्षति हुने गरी संरचना बनाइनेछ ।’


राजधानी बनाउँदा रूख काट्न परे आसपास क्षेत्रमा वृक्षरोपण गरेर भए पनि वन संरक्षण गरिने तामाङको भनाइ छ ।


निर्णयविरुद्ध आन्दोलित कांग्रेस कार्यकर्ता भने वन र भूमाफियाको चलखेलमा राजधानी धनगढीबाट तेघरी सार्न लागिएको दाबी गरिरहेका छन् । उनीहरूले आइतबार प्रदेशसभा भवन अगाडि नाराबाजी गरे ।


कांग्रेस संसदीय दल नेता रणबहादुर रावल नयाँ ठाउँमा राजधानी बसाउँदा संरचना बनाउन प्रदेशको २ वर्षको बजेटले पनि नधान्ने बताउँछन् । ‘सबै पक्षसँग पर्याप्त छलफल नगरी दुई तिहाइको दम्भमा राजधानी तोकिएको हो,’ उनले भने ।


२०२६ सालमा अमेरिकी सरकारको सहयोगमा सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लालाई तराईसँग जोड्ने धनगढी–डडेलधुरा राजमार्ग बन्न थालेसँगै गोदावरीमा आवादी हुन थाल्यो । सडकका प्राविधिकका लागि कार्यालय र आवास बने । देशका विभिन्न क्षेत्रबाट ठेकेदार र कामदारको आगमनसँग सुनसान गोदावरीमा चहलपहल बढ्यो । अत्तरिया बजारबाट २ किलोमिटर उत्तरतर्फ मात्र तेघरीमा पुरानो बस्ती थियो । राजमार्ग निर्माणसँगै जंगल मासेर बस्ती विस्तार बढेपछि अत्तरिया र गोदावरी घना आवादीको क्षेत्र बन्न पुगे ।


गोदावरी बजार क्षेत्र भने प्रस्तावित राजधानीको ४ किल्लाभित्र पर्दैन । ‘राजधानीका रोजिएको तेघरी सामुदायिक वनको ८० प्रतिशत वडा नं. २ र २० प्रतिशत ४ नम्बरमा पर्छ,’ स्थानीय कैलाशकुमार जोशीले भने, ‘२०५८ सालमा सामुदायिक वन घोषणा गरिएको हो । अन्यत्र ठूला रूख कमै भए पनि गोदावरी खोलानजिक २ सयभन्दा बढी साल, सिसम, खयर र सिमल छन् ।’


उनले गोदावरी खोलाबाट संकलन हुने ढुंगागिट्टीको करबापत वनले वार्षिक ६ लाख रुपैयाँजति उठाउँदै आएको जनाए । जोशीका अनुसार पछिल्ला वर्ष सामुदायिक वन समितिको प्रभावकारी संरक्षणका कारण वन घना हुँदै गएको छ । विभिन्न जातका बोटबिरुवासँगै सालका पोथ्रा प्रशस्त छन् ।


प्रकाशित : आश्विन १५, २०७५ ०७:३२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किशोरी बलात्कार र हत्या प्रकरण : समिति थपिँदै, अनुसन्धान शून्य 

चित्रांग थापा, भवानी भट्ट

महेन्द्रनगर — कञ्चनपुरको भीमदत्त नगरपालिका २ उल्टाखामकी १३ वर्षीया निर्मला पन्तको बलात्कारपछि हत्या भएको २ महिना हुनै लाग्यो । साउन १० गते बलात्कारपछि उनको हत्या भएको थियो । साउन ११ गते निर्मलाको शव गाउँनजिकैको उखुबारीमा फेला परेको थियो ।

साउन ११ देखि नै अनुसन्धानमा जुटेको कञ्चनपुर प्रहरीले अहिलेसम्म घटनामा संलग्न अपराधीबारे कुनै ठोस प्रमाण जुटाउन सकेको छैन ।

‘अझैसम्म खासै ठोस प्रमाण फेला पर्न सकेन,’ कञ्चनपुरका प्रहरी प्रमुख कुबेर कडायतले भने, ‘गहन ढंगले अनुसन्धान भइरहेको छ तर अपराधी को हुन् भन्ने स्पष्ट भइसकेको छैन ।’ उनले अनुसन्धानमा संलग्न टोलीले घटनाबारे विभिन्न माध्यमबाट प्राप्त हुने सूचनालाई पछ्याउँदै सूक्ष्म ढंगले अनुसन्धान गरिरहेको दाबी गरे । ‘पत्रपत्रिका, सामाजिक सञ्जाल, बजारका चर्चासमेतलाई सूचना मानेर प्रहरीले अनुसन्धान गरिरहेको छ,’ उनले भने ।

अपराधी पत्ता लाग्न जति ढिलो हुँदै गएको छ, त्यहीअनुरूप दिनहुँजसो विभिन्न कोणबाट थप आशंका देखा पर्न थालेका छन् । पछिल्लो घटना क्रममा प्रहरी हेडक्वाटरले जसरी एकपछि अर्को उच्च अधिकृत नेतृत्वमा छानबिन समिति गठन गर्दै गएको छ, त्यसबाट घटनाको सुरुको अनुसन्धानमा व्यापक त्रुटि भएको छर्लंग हुँदै गएको देखिन्छ ।

प्रहरी नायब महानिरीक्षक धीरु बस्न्यात नेतृत्व समितिलाई घटनाको प्रारम्भिक अनुसन्धानमा संलग्न सबै दर्जाका प्रहरीमाथि छानबिन गर्ने काम तोकेपछि यतिबेला प्रहरीलाई संगठनभित्रका प्रमाण नष्ट गर्ने दोषी पत्ता लगाउने काम पनि थपिएको छ ।

‘हो, अहिले तत्कालीन एसपीका अंगरक्षक, गाडी चालकदेखि निर्मला घटनाको सुरुको अनुसन्धानमा संलग्न र मुद्दासँग संलग्न रहेका सबै तहका प्रहरीलाई केन्द्रमा झिकाइएको छ,’ एसपी कडायतले भने, ‘उनीहरू केही काठमाडौंमै थिए, केही सोमबारै जाँदैछन् ।’

उनका अनुसार सबै मिलाएर करिब १५ जनाजति केन्द्रमा झिकाइएका हुन् । प्रारम्भिक अनुसन्धानमा प्रहरीले प्रमाण नष्ट गरेको आरोपका सम्बन्धमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग, गृहका सहसचिव नेतृत्वको उच्चस्तरीय टोली तथा प्रहरी महानिरीक्षक सर्वेन्द्र खनाल स्वयंले महेन्द्रनगरमा पत्रकार सम्मेलन तथा सार्वजनिक कार्यक्रममै उल्लेख गरेका हुन् ।

घटनाका सम्बन्धमा जनचासोको विषय भने सुरुको अनुसन्धानदेखि नै प्रमाणहरू ढाकछोप र नष्ट गर्ने काम किन र कसलाई जोगाउन गरिएको हो भन्नेतिर नै केन्द्रित रहेको छ । घटनाको वास्तविकता पत्ता लगाउनेभन्दा विभिन्न समिति र उपसमिति गठन गर्नमै समय खेर गइरहेको पनि स्थानीयको आरोप छ ।

घटनाको अनुसन्धान अधिकृत कञ्चनपुर प्रहरीका डीएसपी कृष्णराज ओझा पनि विभिन्न कोणबाट अनुसन्धान भइरहे पनि अझै नजिक पुग्न नसकिएको बताउँछन् । ‘हामीले शंकास्पद व्यक्तिहरूसँग सोधपुछ गर्ने, निगरानी गर्ने काम गरिरहेका छौं,’ डीएसपी ओझाले भने, ‘तर हामी अझै पनि घटना नजिक पुग्न सकेका छैनौं ।’

घटनास्थल नजिकै नेपाली सेनाको ब्यारेक छ । स्थानीयले घटनामा सेनाकै व्यक्तिको हात हुन सक्ने आशंकासमेत गरेका छन् । तर प्रहरीले अहिलेसम्म त्यतातिर अनुसन्धान सुरु नगरिएको जनाएको छ । ‘आवश्यक परे सेनातर्फ पनि अनुसन्धान सुरु गर्न सकिन्छ,’ ओझाले भने, ‘अहिलेसम्मको अनुसन्धानले त्यस्तो आवश्यकता देखाएको छैन ।’

प्रहरीले डीएनए परीक्षणका लागि नमुना लिइएको निलम्बित एसपी डिल्लीराज विष्टका छोरा किरण र महेन्द्रनगरकै स्थानीय आयुष विष्टलाई पनि निगरानीमा राखिएको ओझाले बताए । उनीहरू महेन्द्रनगरमै रहेको र यहींबाट नमुना लिएर प्रहरी प्रधान कार्यालय पठाइएको छ ।

यही घटनाको अनुसन्धानका लागि एसएसपी नेतृत्वको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्युरो र प्रहरी प्रधान कार्यालयको टोलीसमेत यहीं काम गरिरहेको छ । यसका साथै आइतबारमात्रै डीआईजी नेतृत्वमा ९ सदस्यीय छानबिन तथा अनुसन्धान टोली गठन भएको छ । तर समिति थपेर पनि अनुसन्धानमा खासै प्रगति भएको विगतमा पनि नदेखिएको स्थानीय बताउँछन् । यद्यपि डीआईजी नेतृत्व टोली भने अनुसन्धानका क्रममा प्रमाण ढाकछोप र नष्ट गर्ने प्रहरीमाथि छानबिन गर्न गठन गरिएको जनाइएको छ ।

‘समिति र टोलीमात्रै थपेर हुँदैन, अनुसन्धान संवेदनशील हुनुपर्‍यो,’ नागरिक समाज कञ्चनपुरका संयोजक भवराज रेग्मीले भने, ‘बलात्कारपछि हत्या गरिएको घटना अनुसन्धानमा पनि यत्तिको लापरबाही हुनु ठूलो कमजोरी हो ।’ उनले प्रशासनिक निकायले सक्षमता देखाउने बेलासमेत भएकाले घटनाको सत्यतथ्य अनुसन्धानसँगै यसमा लापरबाही गर्नेमाथि समेत कारबाही अगाडि बढाउनुपर्ने बताए । लापरबाही गर्नेबाट पनि केही खुल्न सक्ने उनले बताए ।

घटनालगत्तै देखापरेका निर्मलाका मामा नाता पर्ने तीर्थराज भण्डारी दाहसंस्कारपछि बेखबर छन् । सुरुमा हत्यारा पत्ता नलागेसम्म दाहसंस्कार गर्नुहुँदैन भन्ने उनी दोस्रो दिन आफैं एक्लै भए पनि भान्जीको दाहसंस्कार गर्छु भनेर तम्सिएका थिए । दिदी र भिनाजु (निर्मलाका बुवाआमा) छोरीका लागि न्याय माग्न काठमाडौं पुगेका छन्, तीर्थराज भने मोबाइल स्वीचअफ गरेर पहाड घर बुडर पुगेका छन् ।

कञ्चनपुरका प्रहरी प्रमुख एसपी कडायत तीर्थराजसँग सामान्य सोधपुछदेखि टेलिफोन कल डिटेल लिने काम भएको बताउँछन् । ‘शंका लाग्ने आधार चाहियो, आधार देखिए अनुसन्धानको दायरामा ल्याउँछौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : आश्विन १, २०७५ २०:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्