‘आश्रम दयनीय’

घनश्याम खड्का

काठमाडौँ — ज्येष्ठ नागरिकका नाममा राज्यले बर्सेनि गर्ने करोडौं लगानीको दुरुपयोग भएको राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगको एक अध्ययनले देखाएको छ । आयोगले देशभरका वृद्धाश्रममा गरेको अनुसन्धानमा यिनको अवस्था दयनीय रहेको र कुनैमा पनि मापदण्डअनुसारको सुविधा नभएको औंल्याइएको छ ।

‘वृद्धाश्रममा धेरै खाले बेथिति र आर्थिक हिनामिना प्रस्टै देखिन्छ,’ अनुसन्धानलाई निर्देशन गरेका आयोगका आयुक्त तथा सर्वाेच्च अदालतका पूर्वन्यायाधीश प्रकाश वस्तीले भने, ‘यसलाई रोक्ने कुनै नीतिसमेत सरकारसँग रहेनछ ।’


कतिपय वृद्धाश्रम नेता र तिनका आफन्तले दर्ता गरी राज्यबाट पैसा लिने गरेको आयोगको अनुसन्धानले देखाएको छ । आफू मन्त्री भएका बेला दोलखाका नेता आनन्द पोखरेलले एक करोड रुपैयाँ सरकारबाट सिधै तोक आदेशमा भुक्तानी दिएर ‘ओम शिवशक्ति कल्याणी सहारा आश्रम’ दर्ता गरेका छन्, जसको भवन भने भर्खरै बनिरहेको अनुसन्धानमा देखिन्छ । त्यस्तै, पूर्वमन्त्री फरमुल्लाह मन्सुरले सरकारसँग तीन करोड लिएर बाराको जितपुरमा ‘सञ्जीवनी बाटिका वृद्धाश्रम’ बनाएका छन्, जहाँ बस्नेचाहिँ कोही पनि छैन ।


‘श्रावणदेखि राख्छु भनेका छन्,’ आयोगका अनुसन्धान अधिकारी भन्छन्, ‘भवन भने राम्रो र सफा छ ।’ त्यस्तै नेपालगन्जस्थित ‘भेरी वृद्धाश्रम’ मा कांग्रेस नेता युवराज शर्माले सरकारसँग करोडौं लिएर दुई आधुनिक भवन सहितको आश्रम २०५३ देखि सञ्चालनमा ल्याएका छन्, जसको क्षमता कम्तीमा २० जनाको छ । तर त्यहाँ एक महिला मात्रै बस्दै आएकी छन् । ‘शर्माको वृद्धाश्रममा सबै सुविधा छन् तर त्यहाँ मान्छे छैनन्,’ वस्ती भन्छन्, ‘जहाँ मान्छे छन्, कुनै सेवासुविधा गतिलो छैन ।’


राजनीतिक पहुँचका आधारमा सरकारसँग पैसा लिएर रसुवामा स्थानीय बालकृष्ण श्रेष्ठले सञ्चालन गर्दै आएको ‘हिमालय मानव सेवा’ मा एक जना पनि बस्दैनन् । ‘हामी जाँदा उनले तीन जना मानिस त्यहाँ देखाए,’ वस्ती भन्छन्, ‘शंका लागेर खोज्दै जाँदा त आफ्नी सानिमा, दिदी लगायतका नातासम्बन्धका मानिस ल्याएर राखेका रहेछन् ।’ यसरी कोही नबस्ने वृद्धाश्रमलाई देखाएर उनले बर्सेनि सरकारसँग पैसा लिएको देखिन्छ । आयोगले झिकाएको कागजअनुसार यस वर्ष उनले ७ लाख पाएका छन् ।

‘यी केही उदाहरण मात्रै हुन्,’ वस्तीले भने, ‘खोज्दै जाँदा लगभग हरेकजसोमा बेथिति छन्, धेरै नै गडबडचाहिँ ज्येष्ठ नागरिक दिवा सेवा केन्द्र भनेर खोलिएका केन्द्रहरूमा रहेछन् ।’


नेपालमा जम्मा ४८ जिल्लामा ८७ वृद्धाश्रम सञ्चालनमा छन् भने २२ निर्माणाधीन । त्यस्तै दिवा सेवा केन्द्र भने देशभर ११९ छन् । नेता, तिनका आफन्त र कार्यकर्ताहरूले वृद्धाश्रम र दिवा सेवा केन्द्रका नाममा एक वर्षमा कम्तीमा ६० करोड सरकारबाट लिने गरेको देखिएको छ । त्यसबाहेक गैरआवासीय नेपाली, नेडिना, लायन्स क्बल, रोटरी क्लबलगायतका संघसंस्थाबाट लिइएको रकमको कुनै हिसाब कसैसँग छैन । आफैंले पाउने व्यक्तिगत चन्दा, सप्ताह र यज्ञाधि धार्मिक अनुष्ठानबाट उठ्ने ठूलो धनराशी तथा जग्गा दानसमेत पनि वृद्धाश्रमहरूका छन् । तर, अधिकांश आश्रममा पाका उमेरका मानिसको आवश्यकता सम्बोधन गर्ने खालका कुनै सेवासुविधा नभएको अध्ययनले देखाएको छ । आयोगका अनुसार देशभरका वृद्धाश्रममा १ हजार ५सय ७७ मानिस बस्दै आएका छन् ।


‘करोडौं लगानी अनुपातमा यति थोरै मानिस वृद्धाश्रममा हुनु अनि सेवासुविधा साह्रै दयनीय देखिनुले यस क्षेत्रमा राज्यको कुनै ध्यानै पुगेको छैन भन्न हिचकिचाउनै पर्दैन,’ वस्तीले भने, ‘तत्काल सुधारका योजना राज्यले लागू गरी बेथितिलाई हटाउनुपर्छ ।’


सरसफाइका दृष्टिले धेरै वृद्धाश्रममा ठूलो परिवर्तनको जरुरत भएको आयोगको अनुसन्धानले औंल्याएको छ । कतिसम्म भने एउटै वृद्धाश्रम तथा दिवा सेवा केन्द्रहरू ज्येष्ठ नागरिक नियमावली, २०६५ को अनुसूची २ को मापदण्डअनुसार नचलेको पाइएको आयोगले बताएको छ । खासगरी अल्जाइमर्स, मस्तिष्क पक्षघात, हड्डीको रोग र मानसिक रोगले वृद्धाश्रममा बस्नेहरूलाई ज्यादै सताएको छ, जसको औधषोपचारको अवस्था लगभग शून्य देखिएको वस्तीले बताए ।


‘पाको उमेरमा घुँडाको समस्या सबैमा हुन्छ र उनीहरूका लागि शौचालयमा कमोट राख्नु अनिवार्य मानिन्छ,’ उनी भन्छन्, ‘तर कहीँ पनि कमोट देखिएन जसले गर्दा शौचालय जानैमा उनीहरूलाई धेरै ठूलो समस्या छ ।’


प्रकाशित : आश्विन १५, २०७५ ०८:०५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मार्गदर्शक बा–आमा

अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस
जितेन्द्र साह

बर्जु, सुनसरी — सुनसरीको बर्जु गाउँपालिका–१, शुक्रबारे बस्तीका हरेक घरमा हजुरबुबा–हजुरआमालाई संरक्षक र मार्गदर्शकका रूपमा हेरिन्छ, आदर गरिन्छ ।

‘मेरो हजुरबुबा त कृषिको एउटा पुस्तक नै हुनुहुन्छ,’ २३ वर्षीय गोविन्द गुरुङले भने, ‘खेत जोत्ने तरिका, क्षेत्रफलअनुरूप कति परिमाणमा बीउ र मल हाल्नेबारे उहाँसँग सुझाव माग्छु ।’ गोविन्द १५ महिने जेटीए र तीनवर्षे डिप्लोमा इन एग्रिकल्चर उत्तीर्ण हुन् ।


उनी गाउँदेखि ४५ किमि पूर्वदक्षिणमा पर्ने मोरङको जहदा गाउँपालिकास्थित शैलजा आचार्य स्मृति पोलिटेक्निक कलेजमा जेटीएका विद्यार्थीलाई पढाउँछन् । बाँकी समय परिवारजनलाई खेतीपातीमा सघाउँछन् । उनीहरू एक बिघा जग्गामा खेती गर्छन् ।


‘धेरै ठाउँमा मेरो ज्ञानभन्दा हजुरबुबाको अनुभव काम लाग्छ,’ नाति गोविन्दले भने, ‘दुवै जना सल्लाह गर्छौं, परम्परागत र आधुनिक सोचको मेलले खेती राम्रै भएको छ ।’ हजुरबुबा लेखराज गुरुङ (घले) ७५ वर्षका छन् । वृद्ध लेखराजका तीन छोरा र तीन छोरी एवं उनीहरूका सन्तानसमेत ३० जनाको परिवार छ ।


लेखराज जेठो छोरा ४८ वर्षीय पुष्पराजसँग बस्छन् । पुष्पराजको परिवारमा ६ जना छन् । गोविन्द पुष्पराजकै छोरा हुन् । ज्ञान र अनुभवका खानी बुबालाई एकछिन पनि टाढा राख्न नसकिने पुष्पराजले बताए । ‘दुई–चार दिनका लागि बुबा कतै जाँदा दैनिक काम गर्नै अप्ठेरो हुन्छ,’ पुष्पराजले भने, ‘घर व्यवहारमा उहाँकै फैसला अन्तिम हुन्छ ।’

८० वर्षीय लखन मेहता (दायाँबाट दोस्रो) ।


खेतीयोग्य जग्गा र पशुपालनका लागि रामेछापबाट बसाइँ सरेको गुरुङ परिवारको यो चौथो पुस्ता हो । लेखराज ८ वर्षको हुँदा बुबाआमा एवं हजुरबुबा–हजुरआमासँग त्यतिबेला घनाजंगल भएको यो ठाउँमा आइपुगेका थिए । उनका पिता अमरबहादुर भारतमा फौजी थिए । असल परिवार पाएकामा लेखराज खुसी छन् । ‘परिवारबाट धेरै आदर र माया पाएको छु,’ लेखराजले भने, ‘सबैभन्दा पहिले मलाई खुवाउँछन् अनि अरूले खान्छन् ।’ उनकी बुहारी ४० वर्षीया जशोदा ससुराका कारण घरको माहोल राम्रो भएको बताउँछिन् । ‘धार्मिक कार्यक्रममा एक/दुई दिनका लागि कतै जानुभयो भने शून्य लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘हामीबाट केही गल्ती भयो भने सम्झाउनुहुन्छ, उहाँको उपस्थिति मात्रले पनि हिम्मत बढाउँछ ।’ लेखराजको दैनिकी रामायणको मौन पाठ र बुद्धका उपदेशबाट सुरु हुन्छ । बुबाले गर्दा निकै भर हुने गरेको जशोदाले बताइन् । ‘उहाँ घरको सुरक्षा कमान्डरझैं हुनुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘उहाँको जिम्मामा घर छाडेर ढुक्कसँग बाहिर जान सक्छौं ।’ यो बस्तीमा २००७/०८ सालमा विभिन्न पहाडी भेकबाट मधेस झरेका २ सय घर गुरुङ परिवार छन् ।


उनीहरू राम र बुद्धलाई समान आदरसाथ पूजा गर्छन् । वरिपरि थारू एवं मधेसी समुदायको बाहुल्य भएकाले उनीहरूको वेशभूषा र बोलीमा गुरुङ प्रभाव कम हुँदै गएको छ । ‘हामीलाई थारू वा मधेसी भन्छन्’ जशोदाले भनिन् । यही बस्तीका ६० वर्षीय खड्गनारायण गुरुङको पनि परिवारमा उच्च आदर छ । ‘जग्गा किनबेच, आर्थिक लेनदेन, कुनै पनि समस्या आइपरेमा र सामाजिक व्यवहारलगायत विषयमा बुबाआमालाई नसोधी केही गर्दैनौंैं,’ उनकी बुहारी ३८ वर्षीया सविताले भनिन् ।


उनी बुहारी भएर आएको १६ वर्ष भइसकेको छ । उनी विराटनगरमा एक वित्तीय संस्थाका तर्फबाट दिनहुँ किस्ता उठाउने काम गर्छिन् । साइकलबाटै गाउँसहर ओहोरदोहोर गर्नु उनको दिनचर्या हो । ससुरा बुबा र सासू आमा शीतलीले घर, बारी र नातिको जिम्मेवारी सम्हालेकाले उनलाई जागिर गर्न सहज भएको छ । सविताका श्रीमान् मलेसियामा छन् । ‘ससुरा बुबाले आजसम्म व्यवहारमा थोरै पनि तलमाथि हुन दिनुभएको छैन, सासू आमाको पनि पूरा साथ छ,’ उनले भनिन् । खड्गनारायणका एक छोरा, दुई छोरी र ६ नातिनातिना छन् । खड्गनारायण पाँच सदस्यीय छोराबुहारीको परिवारसँग बस्छन् । समृद्धिका लागि परिवारलाई एकजुट राख्न जरुरी भएको खड्गनारायणले बताए । ‘खेतीपातीको सबै काम गर्छु,’ उनले भने ।


यो बस्तीमा गुरुङबाहेक मधेसी दलित, थारू र अल्पसंख्यक गरी ८ सय परिवारको बसोबास छ । उनीहरूको परिवारमा पनि ज्येष्ठ नागरिकको गरिमामय स्थान छ । ८० वर्षीय लखन मेहता र ७८ वर्षीया बिनादेवी मेहता निकै प्रसन्न मुद्रामा भेटिए । उनीहरू २०११ सालदेखि सपरिवार कृषि कर्म गर्दै बसिरहेका छन् । ‘बुबाआमा निरीक्षक र हामी कामदार हौं,’ छोरा ४५ वर्षीय सुरेन्द्र मेहताले भने, ‘खेती र घर गृहस्थी कसरी चलाउने भन्नेबारे उहाँहरूलाई सोध्छौं, हामीले ठीकसँग काम गरे/नगरेको उहाँहरूले हेर्नुहुन्छ ।’ मेहता परिवारले १ बिघा आफ्नै र झन्डै १५ कट्ठा जग्गामा अँधिया खेती गर्छन् । मेहता दम्पतीका एक छोरा, दुई छोरी र ९ नातिनातिना छन् । उनीहरू छोराबुहारी र नातिनीसँग आफ्नै घरमा बस्छन् ।


यो बस्तीका बासिन्दा साम्प्रदायिक सद्भावको मामिलामा पनि निकै माथि छन् । अन्तरजातीय बिहेलाई यहाँ सामान्य मानिन्छ । अन्य जाति समुदायका बुहारी ल्याइनु र अन्य जाति समुदायका लागि ज्वाइँका रूपमा स्विकार्नु सामान्यझैं भएको छ । प्रेम विवाह गरेका सुरेन्द्रकी पत्नी देवी रिजाल मेहता बाहुनकी छोरी हुन् । उनी पनि सासूससुरा भनेपछि हुरुक्कै हुन्छिन् । ‘खेतदेखि घरसम्मको सुरक्षा बाआमाले गर्नुहुन्छ, नातिनीहरूको हरपल रेखदेख गर्नुहुन्छ,’ बुहारी देवीले भनिन्, ‘परिवारको संरक्षकझैं हुन्, कहिलेकाहीँ काम विशेषले कहीँ जानुपर्दा पनि मैले नानीहरूको चिन्ता लिनुपर्दैन ।’


वृद्धवृद्धा, दीनदु:खी र बालबालिकालाई औधी माया गर्ने बानी देखेर देवीलाई मन पराएको पति सुरेन्द्रले बताए । उनले मैथिली लवाइखुवाइ र लवजलाई मजाले अपनाइसकेकी छन् । असल, मिलनसार र सम्मान गर्ने बुहारी पाएकामा सासूससुरा पनि दंग छन् । ‘घर व्यवहारदेखि खेतीपाती सबथोक सम्हाल्छिन्, आजसम्म चिया, खाजा र खाना देऊ भनेर माग्नुपरेको छैन,’ आमा बिना मेहताले भनिन्, ‘राम्रो कर्म गरेकाले छोरीजस्ती बुहारी पाएँ ।’

प्रकाशित : आश्विन १५, २०७५ ०८:०१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT