स्वास्थ्य संस्थाका भवन अधुरै

केही भवन १० वर्षदेखि अलपत्र
सेवा प्रवाहमा कठिनाइ
मोहन बुढाऐर

धनगढी — कैलालीको उदासीपुरमा ८ वर्षअघि निर्माण सुरु भएको स्वास्थ्य भवन अझै अधुरै छ । गत वर्ष काम पूरा नगर्नेलाई कारबाही गर्ने भनेपछि ठेकेदार कम्पनीले पुन: काम सुरु गर्‍यो । तर पूरा भने गरेन ।

सेती अञ्चल अस्पतालमा गाइने वार्डको निर्माणाधीन भवन । तस्बिर : कान्तिपुर

आशिष एडभेन्चर बूढीगंगा जेभीले २ वर्षभित्र निर्माण सम्पन्न गर्ने सर्तमा ०६९ सालमा ६ करोडमा ठेक्का सम्झौता गरेको थियो । ‘कारबाही डरले ठेकेदार कम्पनी काममा फर्केको थियो,’ सहरी डिभिजन कार्यालयका सूचना अधिकारी श्यामचन्द्र बुढाथोकीले भने, ‘गृहमन्त्री सेलाएपछि ठेकेदार कम्पनीले निर्माणको काममा फेरि ढिलासुस्ती गरेको छ ।’

उनका अनुसार चाँडै निर्माण सम्पन्न गर्ने प्रतिबद्धतासहित ०७४ मा ठेकेदार कम्पनी अन्तिमपटक भन्दै म्याद थप गराएर काममा फर्केको थियो । निर्माण सम्पन्न गर्नुपर्ने अन्तिम समय गत असोज मसान्तसम्म तोकिएको थियो । बुढाथोकीका अनुसार हालसम्म उक्त स्वास्थ्य भवनको प्रगति ७० प्रतिशतमात्र भएको देखिन्छ । राजनीतिक दबाबका कारण ९० प्रतिशत प्रगति देखाएर भुक्तानी लिएको पाइएको छ । आशिषका विष्णु कुँवरले भने कार्यान्वयन एकाइका कारण निर्माणमा ढिलो भएको दाबी गरे ।

‘०७१/७२ मा निर्माणको काम सम्पन्न गर्ने गरी काम भइरहेको थियो,’ उनले भने, ‘इस्टिमेटअनुसार भवनको डिजाइन नआएपछि काम रोकिएको हो ।’ उनले कार्यान्वयन एकाइसँग दोस्रोपटक भएको सहमतिअनुसार ०७३ बाट पुुनर्निर्माणको काम अघि बढेको बताए । ‘करिब ७/८ प्रतिशत काम बाँकी छ,’ उनले भने, ‘बजेट नआएकोले काम रोकिएको छ ।’

सुदूरपश्चिममा अस्पतालसहित ८५ स्वास्थ्यका भवन निर्माण भइरहेका छन् । तीमध्ये ८० प्रतिशत भवन समयमै सम्पन्न हुन सकेका छैनन् । केही भवन १० वर्षदेखि अलपत्र छन् । निर्माणमा भएको ढिलाइप्रति स्थानीय तहलगायत सरोकारवाला निकायले समेत पहल गरेको देखिएको छैन ।

‘भवन अभावमा स्वास्थ्य केन्द्रबाट दिइने सेवामा कठिनाइ भएको छ,’ क्षेत्रीय स्वास्थ्य निर्देशनालयका निर्देशक डा. गुणराज अवस्थीले भने, ‘भवन निर्माण सम्पन्न नभएका स्वास्थ्य केन्द्रमा बर्थिङ सेन्टर (प्रसूति सेवा) सञ्चालनमा ल्याउन सकेका छैनौं ।’ उनका अनुसार नजिकका स्वास्थ्य केन्द्रमा बर्थिङ सेन्टर नहुँदा कैयौं आमा र शिशुको ज्यान गएको छ । हाल निर्माणाधीन स्वास्थ्य केन्द्रको भवनमा बर्थिङ सेन्टर रहेको क्षेत्रीय निर्देशक अवस्थीले जानकारी दिए । भवन अभावले चिकित्सक र कर्मचारीलाई आवासमा समस्या भइरहेकोउनी बताउँछन् ।

स्वास्थ्य भवन निर्माणमा भएको ढिलाइले सुगमको भन्दा दुर्गमका बासिन्दाको स्वास्थ्यमा पहुँच पुग्न नसकेको अवस्थीको भनाइ छ । ‘कैलाली र कञ्चनपुरमा यातायात सुविधाले गाउँका बासिन्दाले पनि ठूला अस्पतालको सेवा पाउन सक्छन्,’ उनले भने, ‘पहाडमा अझै बिरामीलाई डोलीमा बोकेर अस्पतालल्याउने गरिन्छ । यस्तो अवस्थामा नजिकका स्वास्थ्य केन्द्रबाट प्रसूति सेवा पाउन भवन चाँडै निर्माण हुनुपर्‍यो ।’

सहरी विकास कार्यालयका अनुसार कैलाली र कञ्चनपुरमा भन्दा पहाडी जिल्लामा निर्माणाधीन स्वास्थ्य भवन अलपत्र छन् । कैलालीमा ०६८/६९ मा ठेक्का सम्झौता भई निर्माण सुरु भएका फूलबारी, गोदावरी, लालबोझी र कञ्चनपुरको बेलडाँडी केन्द्रको भवन हस्तान्तरण हुन नसक्दा स्वास्थ्य सेवा सञ्चालनमा कठिनाइ छ ।

सहरी डिभिजन कार्यालयका प्रमुख सुरेश वाग्लेले धेरैजसो स्वास्थ्य भवन अछाम र बाजुरामा सम्पन्न नभएको बताए । निर्माण छाडेर हिंडेका ठेकेदार कम्पनीलाई कारबाहीको प्रक्रिया सुरु गरेको उनको भनाइ छ । समयमै काम पूरा नगर्ने कम्पनीहरू कारबाही प्रक्रियामा रहेको वाग्लेले बताए । कैलालीको उदासीपुर स्वास्थ्य भवनको जिम्मा लिएको निर्माण कम्पनी कारबाही प्रक्रियामा रहेको जानकारी दिए ।

यस्तै, बाजुरामा आटीचौर, काँडा, साप्पाटा, छतारा, जयबागेश्वरी र ब्रहमतोला स्वास्थ्य भवनहरू निर्धारित समयमा पूरा नगर्ने कम्पनीलाई कारबाही हुने जनाइएको छ । अछामको तुर्माखाद, चौरमाडौं, बारला र मष्टमण्डली स्वास्थ्यचौकी त्यस्तै सूचीमा छन् । डोटीको ८ परिवार स्टाफ आवास भवन निर्माण पनि अलपत्र छ । उक्त स्वास्थ्य भवनका ठेकेदार कम्पनीलाई १५ दिनभित्र सम्पर्कमा आई निर्माण पूरा गर्न सूचना दिएको उनले बताए । तर मंसिर १५ मै सूचना गरेको भए पनि कुनै ठेकेदार कम्पनी सम्पर्कमा आएका छैनन् ।

म्याद थप्दै कछुवाको गतिमा निर्माणलाई अघि बढाउने कम्पनीलाई समेत चाँडो काम सम्पन्न गर्न ताकेता गरेको वाग्ले बताउँछन् । ‘अधिकांश योजनाको ५/७ वर्षदेखि म्याद थपिँदै, लम्बिँदै गएको छ,’ उनले भने, ‘निर्माण सम्पन्न नभएका स्वास्थ्यका पुराना योजना कार्यान्वयनमा अप्ठेरो भएको छ ।’

वाग्लेले सेती अञ्चल, डडेल्धुरा उपक्षेत्रीय, बाजुरा, बझाङ र बैतडी जिल्ला अस्पतालको भौतिक पूर्वाधार निर्माणको काममा ढिलाइ भएको बताए । सेती अञ्चल अस्पतालका सुपरिटेन्डेन्ट हेमराज पाण्डेयले गाइनो भवन निर्माणको काम कछुवा गतिमा भइरहेकोमा चिन्ता जनाए । ‘गाइनो भवनको अभावमा हाम्रो अस्पतालमा बढदो प्रसूति सेवाको चाप थेग्न सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘भुइँमै गर्भवती महिलाले बच्चा जन्माउनुपर्ने अवस्था छ ।’

डिभिजन प्रमुख वाग्लेले काम नगर्ने कम्पनीको धरौटी जफतलगायत अन्यकारबाही प्रक्रिया अघि बढाइएको बताए । ‘काम नगर्ने ठेकेदार कम्पनीलाई आयोजनाकार्यान्वयन एकाइले मात्रै कारबाही गर्न सक्दैन,’ उनले भने, ‘बिल भुक्तानी रोक्दासमेत राजनीतिक दबाब आउने गरेको छ । त्यो भन्दा माथिको कारबाही गर्न कति गाह्रो होला ?’ ठेकेदारले पाउने राजनीतिक संरक्षण र दबाबले आयोजना एकाइबाट कारबाही गर्न गाह्रो हुने उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : पुस २७, २०७५ ०८:५०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पाकाकै बुतामा सिरुबारी घरबास

कान्तिपुर संवाददाता

स्याङ्जा — गाउँमा पाका व्यक्ति धेरै छन् । उनीहरूको पाखुराले चलेको छ पहिलो सिरुबारी घरबास (होमस्टे) । युवाहरूले यसरी गाउँ छाडेपछि घरबास बन्द होलान् भन्ने चिन्ता उनीहरूलाई छ । त्यसैले वृद्धवृद्धाले घरबासको काम समाल्दै आएका छन् । 

आँधीखोला गाउँपालिका १ मा रहेको नेपालकै पहिलो ग्रामीण पर्यटकीय घरबासको क्षमता पहिलेभन्दा घटेको छ । घरबासको क्षमता घटेपछि पाहुना कम आएका छन् । ‘घरबास चलाउनेमा वृद्धवृद्धा बढी हुनुहुन्छ । युवा भनेका हामी २/४ बुहारी छौं,’ घरबास सञ्चालक उर्मिला गुरुङ भन्छिन् ।

यहाँबाट वैदेशिक रोजगारीमा जाने युवा धेरै छन् । सुविधा खोज्दै बसाइँसराइ गर्नेक्रम पछिल्लो समय बढेको छ । गुरुङ समुदायको बाहुल्य यो गाउँमा पुरुष विदेशी सेनामा भर्ती हुन गए । बेलायती सेनामा भर्ती भएका उतै बसाइँ सरे । भारतीय सेनामा काम गरेका पनि सहरी क्षेत्रतिर सरे । गुरुङ बस्ती रहेको सिरुबारीमा धेरै बेलायती सेनामा भएकाले उनीहरूका परिवार उतै सरेपछि घरबास भएका केही घरमा ताला लागेका छन् ।

घरबासमा काम गर्ने मानिसको कमी भयो । छोरीहरू विवाह गरेर गए । त्यहाँका धेरै बुहारी गाउँमा बस्न मानेनन् । त्यसपछि वृद्धवृद्धाको काँधमा घरबासको जिम्मेवारी आएको हो । युवा दसैं/तिहार र अरू विशेष अवसरमा गाउँ आउँछन्, त्यो सकिएपछि फर्कन्छन् । बाटो, घरका छाना ढुंगाले निर्माण गरिएको यो घरबास गाउँ आन्तरिक तथा बाहय पर्यटकको रोजाइमा पर्छ ।

घरबासलाई स्तरीय र पुरानो मौलिकता जोगाउने तदरुकता पहिलोजस्तो छैन । ‘ढुंगाबाहेक अन्य वस्तु प्रयोग गरिँदैन,’ स्थानीय जुमकाजी गुरुङ भन्छन्, ‘यो सिरुबारीको अर्को महत्त्व नै ढुंगा हो ।’ गुरुङ समुदायको बाहुल्य यस क्षेत्रमा गुरुङ संस्कृति झल्किने खानपान, कला संस्कृतिले पर्यटकलाई स्वागत गर्छ ।

घरबासको संख्या घटेको भए पनि आन्तरिक तथा बाहय पर्यटक आइरहेका छन् । घरबासको क्षमता धान्ने पर्यटक अहिले पनि आउँछन् । सिरुबारी पर्यटन व्यवसायी समितिका जुम गुरुङले घरबासको घर संख्या बढेमा पर्यटक बढ्ने बताए । ‘१ सय ५० जना क्षमता रहेका बेला ४ हजार ५ सय आन्तरिक र बाहय पर्यटक वार्षिक आउने गर्थे,’ गुरुङले भने, ‘६० जनाको क्षमता हँुदा वार्षिक २ हजार २ सयदेखि २ हजार ५ सय पर्यटक आउने गरेका छन् ।’ उनका अनुसार गत वर्ष करिब २ हजार ५ सय पर्यटक सिरुबारी गएका थिए ।

‘सिरुबारी उत्कृष्ट पर्यटकीय क्षेत्र हो, त्यहाँ गएपछि नरमाउने पर्यटक हुँदैनन्,’ जिल्ला पर्यटन विकास समिति उपाध्यक्ष अनन्त श्रेष्ठ बताउँछन् । समुद्र सतहभन्दा १७ सय मिटर उचाइमा रहेको सिरुबारी ‘ढुंगेगाउँ’ का रूपमा पनि चिनिएको छ । २०५४ मा १ सय ५० जनाको क्षमताबाट सुरु गरिएको घरबासमा अहिले ६० मा झरेको छ । हाल २२ घरमा मात्र घरबास सञ्चालनमा रहेको आमा समूहकी अध्यक्ष मैना गुरुङ बताउँछिन् ।

क्षमता घटेसँगै उनीहरूको आम्दानी पनि घटेको छ । ‘थोरै घरमा पाहुना राख्ने भएपछि आम्दानी पनि घटेको छ,’ उनले भनिन् । घरबास सञ्चालन गर्दै आएकी उर्मिलाले युवापुस्ता नबसेकाले पहिलेकै क्षमतामा राख्न नसकेको बताइन् । ‘युवा नभएपछि पहिले गरिरहेको काम भन्दै वृद्ध आमाहरू कस्सिनु हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘पाहुना दिनहुँ आउनुहुन्छ । हाम्रो सेवामा कुनै कमी छैन ।’ उनले युवा मात्र नभई पुरुष मान्छे गाउँमा नै रहने हो भने घरबासको क्षमता बढाउन सक्ने बताइन् ।

त्यसो त सिरुबारीमा आवश्यक उपभोग्य वस्तुको उत्पादन पहिलेजस्तो छैन । ‘सकेसम्म घरबासमा स्थानीय उत्पादन प्रयोग हुन्छ । नपुगेकोस्याङ्जा सदरमुकाम र पोखराबाट ल्याइन्छ,’ स्थानीय गुरुङले भनिन्, ‘पहिलेजस्तो सबै कुरा लोकल उत्पादन राम्रो छैन ।’

सिरुबारी जान पक्की बाटो छ । वर्षामा आँधीखोलाले छेक्छ, त्यहाँ पनि मोटर चल्ने पक्की पुल बन्दै छ । ‘सिरुबारी जान सजिलो छ, खोलामा पुल बन्दै छ, अब झन् सजिलो हुन्छ,’ आँधीखोला गाउँपालिका अध्यक्ष सुधीर पौडेलले भने । सिरुबारी जान सदरमुकाम पुतलीबजारबाट २८ किमि टाढा छ ।

प्रकाशित : पुस २७, २०७५ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्