'खोजेजस्तो लोकतन्त्र पाएनौं'

जनकराज सापकोटा

काठमाडौं — लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा होमिएकाहरूले लोकतन्त्र स्थापनापछिका वर्षहरूले आफूलाई निराश पारेको बताएका छन्  । आन्दोलनको बलमा राजतन्त्र हटेर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भए पनि जनताको तहमा आधारभूत परिवर्तन नआएको बरु सीमित मान्छेले फाइदा लिइराखेको उनीहरूको बुझाइ छ  ।

राजनीतिमा झनै विकृति मौलाएको भन्दै उनीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन् ।

शिक्षाविद् केदारभक्त माथेमालाई लोकतन्त्र स्थापनाका निम्ति २०६२/६३ को आन्दोलनमा दौडधुप गरेको हिजैजस्तो लाग्छ । यो १३ वर्षमा व्यवस्था फेरबदल भए आमजनताले खोजेजस्तो परिवर्तन महसुस नगरेको उनको बुझाइ छ । ‘सबैजसो नेताले परिवर्तनका ठूला कुरा गरे तर जनताले दैनन्दिन भोग्नुपर्ने समस्याबाट पार खोजेका छन्,’ उनले भने, ‘ग्राहक तरकारी किन्दा नठगियोस्, कृषकले गतिलो भाउ पाओस्, ट्याक्सी चढदा ठगिन नपरोस्, सार्वजनिक सवारीमा सुविस्ताले यात्रा गर्न पाइयोस्, फुटपाथ गतिलो होस्, धूलो खान नपरोस् । यस्तै स–साना कुरा त हुन् जनताका अपेक्षा ।’ लोकतन्त्र स्थापनापछि सुशासनको हालत बिग्रँदा, दलहरूले बुद्धि नपुर्‍याउँदा, हरेक कुरामा दलीय भागबन्डाको विकृत राजनीति अभ्यास गर्दा जनताको चाहना पूरा हुन नसकेको माथेमाले बताए । लोकतन्त्र विकृत हुँदै गएको भन्दै उनले अति दलीयकरणले संस्थागत संरचना कमजोर बनेकामा चिन्ता व्यक्त गरे ।

लोकतन्त्र स्थापनापछिका वर्षमा विश्वविद्यालयजस्ता सार्वजनिक संस्था झनै लथालिंग भएको, सरकारी विद्यालयको गुणस्तर खस्केको र छोराछोरीलाई निजी विद्यालय पढाउँदा नागरिकको थाप्लोमा चर्को व्ययभार परेको तथ्यहरू उठाउँदै उनले प्रश्न गरे, ‘के हामीले जनआन्दोलनमार्फत स्थापना गरेको लोकतन्त्रले यस्तो परिकल्पना गरेको थियो ?’ उनले लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा लोकतन्त्रकै सुन्दरता हराएको भन्दै राजनीतिक नेतृत्वको कमजोरी र स्वार्थी खेलले जनतालाई निराश पारेको बताए । ‘पद र सुविधाको निरन्तर दोहन भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘हामीसँगै लोकतन्त्र ल्याउन दौडिएका नेताहरू विलासी मोटर चढ्ने, आफू र आसेपासेको सुविधा बढाउने ध्याउन्नमै मस्त देखिन्छन् । के यसैका लागि लोकतन्त्र चाहिएको थियो ?’

आन्दोलनमा अग्र मोर्चामा होमिएका देवेन्द्रराज पाण्डेको बुझाइ पनि माथेमासँग मिल्छ । उनले पछिल्ला वर्ष भइरहेको राजनीति र यसको उत्पादनलाई हेर्दै निष्कर्ष सुनाए, ‘हामीले खोजेको लोकतन्त्र त यस्तो थिएन ।’ कस्तो लोकतन्त्र खोजेका थिए त उनीहरूले ? उनले भने, ‘लोकतन्त्र भनेको बोल्न पाउने व्यवस्था मात्रै होइन । नेताहरूले जनताको मर्यादासम्म पनि राख्न सकेनन् । किनकि उनीहरूले आफ्नै मर्यादासमेत बिर्सिसकेका छन् ।’ पाण्डेले संघीयताको कार्यान्वयन, आवधिक निर्वाचन, गणतान्त्रिक संस्थाहरूको स्थापना भए पनि लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने काम अझै नसकिएको बताए । ‘लोकतन्त्रको बदनामी गरेर आफ्नो स्वार्थ भजाउनेलाई सहुलियतको सुविधा सधैंभर दिन सकिँदैन,’ उनले भने ।

जनआन्दोलनमा होमिए पनि त्यसपछिका प्रक्रियाबाट असन्तुष्टमध्येकी एक हुन् महिला अधिकारकर्मी दुर्गा घिमिरे । लोकतन्त्रमा पनि महिला हिंसा बढेको, भारतकेन्द्रित चेलीबेटी बेचबिखन फैलिएर खाडी र अन्य देशसम्म पुगेको, महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणको सरकारी पहल फितलो भएको बताउँदै उनले भनिन्, ‘हामीले खोजेको परिवर्तन हाम्रो लोकतन्त्रले ल्याउन सकेन ।’ उनका अनुसार जनआन्दोलनलगक्तै सशत्त रूपमा उठेको समावेशीकरणको मुद्दा पछिल्ला वर्षमा झन् कमजोर बन्दै गएको छ ।

‘देखावटी समावेशीको अभ्यास हुँदै गर्दा संस्थागत समावेशीको अभ्यास कमजोर भयो,’ उनले भनिन् । घिमिरेको बुझाइमा लोकतन्त्र भनेको आमजनताको सुविधालाई ख्याल गरेर बनाइएको प्रणाली हो । यस्तो प्रणाली चुस्त र जनतामैत्री हुनुपर्छ । सरकारी अड्डा र अदालतमा जनताले सहजै सेवा पाउनुपर्छ । खोजेजस्तो लोकतन्त्र आइनसकेको भन्दै उनले गुनासो गरिन्, ‘जनताले लडेर ल्याएको लोकतन्त्र थियो । तर सामान्य जनताले लोकतन्त्रबाट केही पाएनन् । पाए त हैरानी, भ्रष्टाचारका खबर र पैसा नखुवाई केही काम नहुने सरकारी परिपाटी ।’

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ ०९:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जनआन्दोलन-२ का घाइते मुकेश अझै अर्धचेत

नगेन्द्र अधिकारी

काभ्रे — जनआन्दोलन–२ का घाइते मुकेश कायस्थको स्वास्थ्यमा क्रमिक सुधार आइरहेको थियो  । देब्रे हात चलाउने, माँ (आमा) भन्ने, हाँस्ने, गिलो खाने कुरा खाने र हृवीलचियरमा अड्न सक्ने भएका थिए  ।

तर, अहिले फेरि पहिलेजस्तै अर्धचेत अवस्थामा फर्किएका छन् । न खान्छन्, न कुनै प्रतिक्रिया जनाउँछन् । खुवाउनका लागि पेटमा प्वाल पारेर पाइप जोडिएको छ । ‘असार १ गते अचानक बिरामी (सिजर) भएपछि बनेपास्थित शिर मेमोरियल अस्पतालमा १५ दिन उपचार गरियो, निमोनिया पनि देखिएकाले आईसीयूमा राख्नुपर्‍यो,’ आमा मीराले भनिन्, ‘सिजर (छारेरोग) भएपछि यसभन्दा अघि उनमा देखिएका सम्पूर्ण सुधार पुरानै अवस्थामा फर्कियो ।’ घर बसेको एक महिनापछि ट्रमा सेन्टरमा १५ दिन राखियो । ‘टाउकोमा पानी जमेकाले उपचारको तयारी थियो, पछि भएन,’ मीराले भनिन्, ‘मंसिर ९ गते मेडिसिटी अस्पतालमा भर्ना गरेर अप्रेसन गर्यौं, अप्रेसन सफल भए पनि निमोनियाको संक्रमण भएपछि दुईपटक त भेन्टिलेटरमै राखेर उपचार गर्नुपर्‍यो ।’ उनी अहिले बनेपास्थित घरमै छोराको स्याहारसुसार गरिरहेकी छन् । ११ महिना वीर अस्पताल, ५ महिना न्युरो अस्पताल, अन्नपूर्ण अस्पतालमा उपचारपछि ५ महिना अनामनगरमा स्पर्श थेरापी गरिएको थियो । उपचारमा संलग्न चिकित्सकले पनि मुकेशमा आएको सुधारलाई ‘चमत्कार’ भनेका थिए । उनको मस्तिष्कको ४ भागमध्ये ३ भाग नष्ट भएको छ ।

जनआन्दोलनका क्रममा २०६२ चैत २७ गते मुकेशको कन्चटमा गोली लागेको थियो । यसबीच धेरै घटना–परिघटना भइसकेका छन् । राज्य सञ्चालन गर्ने थुप्रै पात्र पनि फेरिएका छन् । तर उनको दैनिकी फेरिएको छैन । ४ हजार ७ सय ५४ दिनदेखि अर्धचेत अवस्थामा बेडमै छन् । मुकेश गोली लाग्दा १५ वर्षका थिए । राज्यले दिएको सेवासुविधाबाट कायस्थ परिवार सन्तुष्ट छ । तर भुक्तानीका लागि झन्झट बेहोर्नुपरेको गुनासो पनि छ । ‘बिल भर्पाइअनुसारको भुक्तानी त सरकारले दिन्छ तर त्यसका लागि पाउने सास्ती अर्कै छ,’ मीराले भनिन्, ‘औषधिउपचारबापत् २ वर्षको भुक्तानी अझै बाँकी छ, लोकतन्त्रका लागि योगदान गरेकालाई दिइएको सुविधा लिन त्यति झन्झट हुँदा बेवास्ता गरेको महसुस हुने रहेछ ।’ सरकारले मुकेशको उपचार खर्च, १५ हजार मासिक भत्ता, एक सुसारेका लागि ६ हजार २ सय भत्ता र एक नर्स नियमित उपलब्ध गराउँदै आएको छ । जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय नरहेकाले नर्सको पैसा भुक्तानीमा समस्या भएको मीराले बताइन् । उनी मुकेशजस्ता जनआन्दोलनका घाइतेका लागि राज्यले एउटा पुनःस्थापना केन्द्र बनाइदेओस् भन्ने चाहन्छिन् । ‘अहिले त हामीले स्याहारसुसार गर्दै आएका छौं, हाम्रो सेखपछि पनि मुकेशजस्ता जनआन्दोलनका घाइतेको स्याहारसुसार गर्न एउटा पुनःस्थापना केन्द्र बनाइदिए सहज हुन्थ्यो,’ उनले भनिन् ।

पूरा भएन प्रधानमन्त्रीको वाचा
अघिल्लो पटक प्रधानमन्त्री हुँदा २०७३ असार १४ गते मुकेशलाई भेट्न पुगेका केपी शर्मा ओलीले उनका नाममा खुलेको प्रतिष्ठानलाई ५ लाख सहयोग गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए । हाल सञ्चारमन्त्री रहेका जिल्लावासी गोकुल बाँस्कोटासहितका नेता आएर प्रधानमन्त्रीको प्रतिबद्धता रहेको र छिट्टै प्राप्त हुनेमा आश्वस्त पारेका पनि थिए । तर ३ वर्ष पुग्नै लाग्दा पनि प्रधानमन्त्रीको वचन पूरा भएको छैन । ‘उहाँ (प्रधानमन्त्री) ले सहयोगको वचन दिनुभएको थियो, पर्यटन मन्त्रालयमार्फत पैसा आउने भनेपछि जिल्ला विकास समितिमा बुझ्न पनि गयौं तर आएन,’ प्रतिष्ठानका अध्यक्ष हीरा शर्माले भने ।लोकतन्त्रपछिका सबैजसो प्रधानमन्त्रीले मुकेशको घर पुगेर उनलाई ‘जिउँदो सहिद’ घोषणा गर्ने भनी गरेको प्रतिबद्धता पनि पूरा भएको छैन ।

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७६ ०९:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्