चुरेमा पहिरैपहिरो

डीआर पन्त

डडेलधुरा — दलबहादुर खड्काले गत वर्ष दुई क्विन्टल माछा बिक्री गरेका थिए । गणिका नदीको १२ किलोमिटर क्षेत्रमा उनले ती माछा मारेका हुन् । यसपालि उनलाई १२ किलो माछा भेट्टाउन पनि हम्मेहम्मे पर्‍यो । यसअघि नदीको १२ किलोमिटर क्षेत्रमा सानाठूला ७ वटा ताल थिए ।

कञ्चनपुरको भीमदत्त ३ मा पर्ने चुरे क्षेत्रमा गएको पहिरो ।

यसपटक ती ताल सडकको माटो र ढुंगाका कारण ताल रहेनन् । दुई स्थानीय तह रहेको डडेलधुराको भित्री मधेस क्षेत्रमा नदी छेउका धान उत्पादन हुने धनाड क्षेत्र चुरेबाट बगेर आएको ढुंगामाटोका कारण खेती गर्न अयोग्य भएका छन् ।

‘भित्री मधेसका ठूला फाँट चुरेबाट बगेको बलौटे माटोले पटान बगर जस्तै भएका छन्,’ आली तालका स्थानीय करनसिंह धामीले भने, ‘चुरेको चारैतिर ठूल्ठूला डोजर लगाएर बनेका दर्जनौं सडकको माटो र ढुंगाले खेतीयोग्य जमिन बगर बनेको छ ।’ चुरे क्षेत्रमा सञ्चालित संरक्षण कार्यक्रम पनि सडक निर्माणले प्रभावहीन बनेको उनको भनाइ छ ।

स्थानीय तहले दुई वर्षमा मापदण्डबिना निर्माण गरेका सडकले महाभारत तथा चुरे क्षेत्रमा विनाश गर्न थालिसकेका छन् । सडक निर्माणका कारण ४/५ दिनको अविरल वर्षाले चारैतिर पहिरो नै पहिरो देखिन थालेको छ । ठूलो रकम खर्चेर निर्मित अधिकांश सडक पनि काम नलाग्ने गरी भत्किएका छन् ।

यस वर्ष धेरै ठूलो मानवीय क्षति नभए पनि वर्षा सुरु भएसँगै पहाडका डाँडाकाँडामा पहिरो जाने, नदी थुनिने, नदीको सतह बराबर हुने, नदी छेउका अन्नभण्डार पटान हुने, पानीका मूल सुक्ने हराउने र जंगल फँडानी हुने क्रम तीव्र छ । यही अनुपातमा विनाश बढ्दै गए चुरे र महाभारत क्षेत्रका मानव बस्ती गम्भीर संकटमा पर्ने विज्ञहरूको भनाइ छ ।

‘पूरै वातावरण नै खलबलिएको छ,’ जलवायु अनुकूलनका क्षेत्रमा कार्यरत सहायक अधिकृत रमेश थापाले भने, ‘संवेदनशील मानिएको चुरे क्षेत्रमा जसरी डोजर चलाइएको छ, यसले वर्षौंसम्म वरपरका मानव बस्तीलाई संकटग्रस्त बनाएको छ ।’ अनुमान गर्न नसकिने गरी चुरे र महाभारतमा क्षति भएको उनको भनाइ छ । ‘महाभारत क्षेत्रमा बग्ने एक दर्जन नदीका सयौं ठूलासाना तालमा पानी भण्डारण हुने क्रम ठप्प छ,’ थापाले भने । डडेलधुरामा मात्र केही दिनको वर्षाले हजारभन्दा बढी सानाठूला पहिरो गएको उनले जानकारी दिए ।

दुई वर्षमा सुदूरपश्चिमका ७ पहाडी जिल्लामा खुलेका नयाँ सडकका ट्र्याकको दूरी ५ हजार किलोमिटरभन्दा बढी छ । प्रदेशका ८८ स्थानीय तहमध्ये ६६ वटा ७ वटा पहाडी जिल्लामा छन् । सुदूरपश्चिमको कुल क्षेत्रफलको चार भागमध्ये एक भाग सडकले ओगटेको छ । प्रदेशको कुल क्षेत्रफल १९ हजार ५३९ वर्ग किमि छ ।

स्थानीय तहले निर्माण गरेका सडकमध्ये झन्डै ८ सय किलोमिटर चुरेसँग जोडिएका स्थानीय तहमा र बाँकी महाभारत र हिमाली क्षेत्रमा सडक खनिएका छन् । स्थानीय तह गठन भएको दुई वर्षमा ९० प्रतिशत स्थानीय तहको ६० प्रतिशतभन्दा बढी विकास बजेट पनि सडकमै खर्च भएको छ ।

डडेलधुराको आलीताल गाउँपालिकाको गांगखेत क्षेत्रदेखि अमरगढी नगरपालिका, गन्यापधुरा गाउँपालिका हुँदै महाकाली छेउको भागेश्वर गाउँपालिकासम्म दुई वर्षमा १ सय २ वटा सडक महाभारत पर्वत चिरेर निर्माण भएका छन् । महाकालीदेखि कैलालीको चिसापानीमाथिको क्षेत्रसम्म फैलिएको चुरे क्षेत्रका बस्तीमा यसको दोब्बर संख्यामा सडक निर्माण भएका छन् ।

‘सयौं किलोमिटर सडक बिनामापदण्ड खनिँदा हुन सक्ने क्षतिको राज्यले अनुमान नै गर्न सकेको छैन,’ सुदूरपश्चिम प्रदेशका ७ पहाडी जिल्लामा आर्थिक विकासमार्फत विपद् व्यवस्थापन परियोजनाका एक अधिकृत गणेश भट्ट भन्छन् ।

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०७:४४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बेपत्ता बहिनी खोज्दै किनारैकिनार

अर्जुन राजवंशी

बिर्तामोड — अनिश सुब्बा शनिबार बिहानै बहिनी अञ्जनालाई लिन स्कुलतिर जाने सुरसार गर्दै थिए । बहिनीलाई माईखोलाले बगाएको खबर अचानक आइपुग्यो । त्यसपछि उनले माईखोला किनारैकिनार हिँडेर बहिनी खोजिरहेका छन् ।

तीन दिन तीन रात बित्दा पनि अञ्जना भेटिएकी छैनन् । ‘म घरबाट अलि छिटो हिँडेको भए बहिनीलाई खोलाले बगाउने थिएन,’ अनिशले सुकेको स्वरमा टेलिफोनमा भने, ‘म घरबाट हिँड्नुअघि नै उनीहरू खोलामा पसेछन् ।’

इलामको माई नगरपालिका–१ जुवालेका १४ वर्षीया अञ्जना सुब्बा, १६ वर्षीया निशा सुनुवार र १३ वर्षीया सुनीता साउदेन माईखोलामा बगेर शनिबार बिहानदेखि बेपत्ता छन् । उनीहरू माई नगरपालिका–६ स्थित माई भगवती माध्यमिक विद्यालयका विद्यार्थी हुन् । माई नगरपालिका–१ जुवालेघरदेखि विद्यालय पुग्न ४५ मिनेटको पैदल दूरीमा पर्छ । यो स्थान इलामको दक्षिणी झापासँग जोडिएको छ । अरू बेला उनीहरू खोला सहजै तर्न सक्थे । त्यस दिन वर्षा भएकाले अनिश बहिनीलाई लिन स्कुलतिर जाने तयारीमा थिए ।

निशा कक्षा ९, अञ्जना कक्षा ७ र सुनीता कक्षा ६ का विद्यार्थी हुन् । पहिलो त्रैमासिक परीक्षा सकेर घर फर्कंदै गरेका उनीहरूलाई अविरल वर्षापछि माईखोलामा आएको बाढीले शनिबार बिहान ७ बजे बगाएको हो । अञ्जना, निशा, सुनीता, कक्षा ७ मा पढ्ने भीम नेम्वाङ र कक्षा ९ मा अध्ययनरत दिबिका सुनुवार सँगै घर फर्कंदैथिए ।

पाँच जना मिलेर माईखोला तर्नेक्रममा उनीहरूलाई बाढीले बगाएको थियो । भीम र दिबिका पौडिएर खोला तर्न सफल भएका थिए । उनीहरूले अरूका अभिभावकलाई घटना सुनाएका थिए ।

लगत्तैबाट आफन्त, छिमेकी, प्रहरीसहितको टोलीले निरन्तर खोजी जारी राखे पनि सोमबार अपराह्नसम्म उनीहरूको अवस्था पत्ता नलागेको निशाका बुबा टेकबहादुर सुनुवारले बताए । ‘खोला बढेकाले मैले स्कुल नजाऊ भनेको थिएँ । छोरीले मानिनँ । परीक्षा छ, बिहीबारेमै बसेर लेख्छौं भनी,’ टेकबहादुरले भने, ‘परीक्षा छाड्न नमिल्ने भनेपछि मैले चामल, तरकारी दिएर पठाएको थिएँ ।’ माईखोला सधैं तरिरहने भएकाले शनिबार पनि उनीहरूले आँट गरेको हुन सक्ने उनले बताए ।

जुवालेबाट विद्यालय जान माई र रिखुवा खोला तर्नुपर्छ । शिक्षक बुद्धिप्रसाद आङदम्बेका अनुसार जुवाले, बाह्रधार्ने, डुम्रे, माझीटारलगायत गाउँबाट २४ जना विद्यार्थी माईखोला तरेर भगवती मावि पढ्न आउने गर्छन् । माईखोलामा पुल नभएकाले विद्यार्थी सधैं जोखिमपूर्ण यात्रा गर्दै विद्यालय आउने गरेको शिक्षक आङदम्बेले बताए ।

वर्षासँगै माईखोलामा बाढी आउन थालेपछि उनीहरू पाँचै जना बुधबारदेखि स्कुल नजिकैको बिहीबारे बजारमा कोठा लिएर बसेका थिए । शुक्रबार परीक्षा सकिएपछि कक्षा ७ मा पढ्ने निशाका भाइ प्रदीपसहित ६ जनाको टोली घरतर्फ हिँडेको थियो । पानी परिरहेको थियो । ‘शुक्रबार खोला छेउसम्म आइपुग्दा बेलुका ५ बजेछ । बाढी ठूलो भएकाले उनीहरू खोला छेउको घरमा बास बसेछन्,’ टेकबहादुरले भने, ‘भोलिपल्ट बिहानै मकै पोलेर खाएछन् र प्रदीपलाई छाडेर उनीहरू पाँचै जना खोला पसेछन् ।’

माईखोलाको पानी बाँध बनाएर सानिमा जलविद्युत् हाइड्रोले प्रयोग गर्दै आएको छ । शिक्षक आङदम्बेका अनुसार अन्य समयमा हाइड्रोले खोलाको ७० प्रतिशत पानी प्रयोग गर्थ्यो । ‘तर, अविरल वर्षाका कारण हाइड्रोले सबै पानी खोलामै छोड्ने गरेको रहेछ,’ आङदम्बेले भने । पानीको मात्रा कम भएको स्थान खोज्दै तलसम्म पुग्दा पनि बाढी एकनासको देखेपछि उनीहरू पौडिएर खोला तर्ने प्रयास गरेका थिए ।

खोलामा झोलुंगे पुल हाल्न सर्वेक्षण भइसकेको छ । माई नगरपालिकाका प्रमुख दीपककुमार थेबेले माईखोलामा पुल निर्माण गर्ने कार्यको प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुगेको जानकारी दिए । ‘विद्यार्थीहरू खोलामा बगेर बेपत्ता भएको घटनाले दुःखी बनाएको छ । हामी चाँडै माईखोलामा झोलुंगे पुल निर्माण सुरु गर्दैछौं ।’

प्रकाशित : असार ३१, २०७६ ०७:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT