खै एमालेको मध्यमार्ग ?

बसन्त बस्नेत

काठमाडौ — विद्रोही नेकपा माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आउँदा नेकपा एमाले एकैसाथ खुसी र दुःखी थियो ।

खुसी किनभन- 'कांग्रेस खोजीखोजी, एमाले रोजीरोजी' नीतिका सिकार नेता-कार्यकर्ता शान्तिपूर्वक बहुदलीय वर्ग संघर्ष गर्न पाइने उल्लासमा थिए । दुःखी किनभने- एमालेले दाबी गर्ने गरेको वामपन्थी स्पेसमा माओवादीले झण्डा गाड्ने लक्षण देखिन थालिसकेका थिए ।
तत्कालीन राजाबाट हरियो बत्ती बालिएमा आफ्नो महासचिवलाई प्रधानमन्त्री बनाउँदै सर्वदलीय सरकार गठन गर्न प्रतिबद्ध कांग्रेसले अन्तिममा धोका दिएको ठहराउँदै उसलाई 'देखाइदिने नीति' लिएको थियो एमालेले । कहिलेकाहीँ साना गल्तीहरूलाई माफ गर्न नसक्दा ठूला क्षति निम्तिने गर्छन् । प्रतिगमन ५० प्रतिशत सच्चिएको उपलक्ष्यमा एमालेले प्रधानमन्त्री त पाएन, तर भर्खरै फुटेको माउ कांग्रेसको सेखी झार्न ऊ देउवा मन्त्रिपरिषदमा साझेदार बन्न गयो । कांग्रेसको नुर गिराउने हुँदा आफ्नो वामपन्थ कति बदनाम भयो, एमाले पंक्तिलाई इतिहास सम्झाइरहनु पर्दैन ।
त्यो दुर्घटनाका खाटाहरू पुरिन पाएका थिएनन् । माओवादी शस्त्र उज्याउँदै, माक्र्सदेखि माओसम्मका बुझिने/नबुझिने शास्त्रसूत्रले लगार्दै आक्रामक प्रचारबाजीमा ओर्लेको थियो । एकातिर भर्खरै जुटेको शक्तिशाली कांग्रेस छ, अर्कातिर सुरिएर आएको माओवादी छ । यस बीचमा मेरो स्थान के ? एमाले विचारधाराको संकटमा थियो ।
'मध्यमार्ग !' माधवकुमार नेपाल यस शब्दावलीका लागि धन्यवादका भागिदार छन् । मदन भण्डारीको जनताको बहुदलीय जनवाद शान्तिपूर्ण वर्ग संघर्ष गर्ने, सत्तामा गएर प्रगतिशील सुधार गर्दै समाजवादमा फडो हान्ने कुरो गथ्र्यो । महासचिव नेपालले माओवादीलाई उग्रवामपन्थी र कांग्रेसलाई दक्षिणपन्थी करार गर्दै फेरि पनि एमाले नै ठीक भएको निष्कर्षमात्रै दिएनन्, ती दुवैलाई मिलाएर शान्ति प्रक्रियामा सन्तुलित योगदान गर्ने मनसाय पनि राखे । शब्दावलीमै सही, एमाले यही मध्यमार्गी विचारको बैसाखीले नीतिगत संकटको खाडलमा पर्नबाट जोगिएको अनुभूतिमा रमायो ।
यसरी नेपाल नेतृत्वको एमालेले 'उग्रवामपन्थी' माओवादी र 'यथास्थितिवादी' कांग्रेसको बीच 'मध्यमार्ग' अपनाउने कार्यनीति अख्तियार गर्‍यो । आइन्दा दिनमा बहुदलीय जनवादले समेत यसै भन्ने तर्क गरियो । विचार र राजनीतिको लडाइँमा माओवादीले नयाँ-नयाँ एजेन्डा फाल्दै गयो । प्रतिरक्षात्मक कांग्रेस त्यसको विरोध गर्नुमा आफ्नो राजनीतिक पहिचान खोज्न थाल्यो । संकटमा थियो एमाले । कहिले यसलाई सघाउने, कहिले त्यसको विरोध गर्नेमै यो पुरानो वामपन्थी पार्टीको ऊर्जा खर्च भइरहेको थियो । सरकार माओवादी सम्झौताको पृष्ठभागमा 'नोट अफ डिसेन्ट' टिपाएर भए पनि एमाले आफ्नो राजनीतिक औचित्य सावित गर्न खोजिरहेको थियो ।
पहिलो संविधानसभा चुनाव परिणाममार्फत जनताले 'उग्रवामपन्थी'लाई सर्वाधिक ठूलो पार्टी बनाइदिए । 'यथास्थितिवादी' लाई त्यसपछिको स्थान दिए । 'प्रगतिशील वामपन्थी' एमाले पछिल्लो बेन्चमा बस्नुपर्ने भयो । आफू तेस्रो भइसक्दा पनि उपग्रहले ग्रहहरूलाई आकषिर्त गर्न खोजिरहेझैं एमालेले असफल मध्यमार्गी प्रयास छाडेन । प्रयास त के सफल हुन्थ्यो ! तेस्रो दलका दुई नेता भने क्रमशः प्रधानमन्त्री भए । सुरुमा माधव नेपाल जे भन्थे, उनीपछि क्रमशः महासचिव र अध्यक्ष भएका झलनाथ खनाल पछि त्यही 'मध्यमार्ग'को नीति लिएकामा गौरव गर्न थाले ।
दुवैलाई मिलाउने प्रयासमा लागेको एमाले मुख्य मुद्दाहरूमा भने 'यथास्थितिवादी' सँगसँगै लागेर 'उग्रपन्थ'बाट मुलुकको रक्षा गरिरहेको हुन्थ्यो । त्यसो गर्ने हुँदा आफूचाहिँ के भइयो भन्नेमा एमालेले कहिल्यै वास्ता गरेन । किनभने उग्रवामपन्थसँग लडा एकैपल्ट दुई कुरा मिल्थे । एक, सरकारमा सानो ठूलो हिस्सा । दुई, सेना समायोजन र शान्ति प्रक्रियाका अरू विषयमार्फत ठूलो दल माओवादीलाई साइजमा ल्याइदिने योजना । त्यसबेला तेस्रो वरियतामा रहेका नेता केपी ओली भन्ने गर्थे, 'यो माओवादीको साइजले अलि बाधा गरिरहेको छ ।'
तर समय बलवान हुन्छ । माओवादीको साइज ओलीले नापनक्सा बनाउन खोजेकै आकारमा आयो । एमाले झन्डै पहिलो भयो । यता आफ्ना कमरेडहरू नेपाल र खनाल पनि नवौं महाधिवेशनबाट साइजमा आइसकेका थिए । ठीक यही बेला अध्यक्ष भएका ओलीले जबजको नवीन आविष्कार 'मध्यमार्ग' हो भन्ने कुरो बिर्सिए । आलोचक मध्यमार्गको राजनीतिक दर्शन कस्तो हुन्छ भनी प्रश्न गर्ने गर्थे । एमालेले त्यसलाई विस्तारमा व्याख्या त कहिल्यै गरेन, तर जबजले समेत यसै भन्ने गरेको भन्दै बहसलाई ठीक-ठेगान लगाइदियो ।
हिजोआज एमालेलाई मध्यमार्गी हुने नाममा पेन्डुलम भएको बात लाग्दैन । ओलीले वामपन्थी हुने सर्तमा मध्यमार्ग त्यागेका होइनन् । सत्ताको झगडामा कांग्रेससँग लड्नु, सैद्धान्तिक मुद्दामा ऊभन्दा कट्टरपन्थी देखिनु एमालेको पहिचान भएको छ । हिजो माधव नेपाललाई आफ्नो वामपन्थी पहिचान गुम्ला कि भन्ने कम्तीमा पीर थियो, ओलीमा त्यो पनि छैन । हिजो महासचिव माधव नेपाल जुन निर्णयहरूमा ग्लानि महसुस गर्थे, आज ओली तिनै निर्णयहरूमा गौरव गर्छन् ।
समयले जुन आयतनमा चढाए वा झारे पनि शान्ति प्रक्रियाको आधा हिस्सा माओवादी अस्तित्वमा छ । एउटा माओवादी राजनीतिक जमिन खोज्ने हिजोको एमाले नियतिबाट ग्रस्त छ । अर्को माओवादी एमाओवादी र विप्लव माओवादी कुन अर्थमा भिन्न देखिने ध्याउन्नमा छ । विप्लव माओवादीको बारेमा अहिल्यै धारणा बनाउनु हतारो हुनसक्छ । भन्न सकिन्छ, त्यो पुरानो माओवादीको टुटेको विरासत फर्काउने महत्त्वाकांक्षामा छ । एमाओवादीका अध्यक्ष प्रचण्ड जनवादी क्रान्ति गर्ने कि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा चित्त बुझाउने भन्ने अलमलमा छैनन् । प्राप्त गणतन्त्रको अग्रगामी हुन नसके पनि प्रगतिशील हिस्सा बनेर चित्त बुझाउने ध्याउन्नमा एमाओवादी देखिन्छ । यसरी एमाओवादीको साइज आफूले भनेअनुसार आएपछि एमाले रहस्यमय ढंगले मध्यमार्गको कुरा गर्न छाडेको छ । अहो, यो मध्यमार्गी माक्र्सवादको कस्तो मौसमी व्याख्या !
हिजोआज तिखा वचनवाणका सहारामा ओली प्रचण्डको इख जागृत गर्न प्रवृत्त छन् । प्रचण्डसमेत संयमको भाषा स्थगित गर्दै ओली शैलीमै प्रतिवादमा ओर्लेका छन् । सम्भावित सानो-ठूलो स्केलको लडाइँको रिहर्सल भइरहेको आभास हुन्छ ।
हिजोआज चर्चा हुनथालेको छ- एमाले कांग्रेसजस्तो भयो । एमाओवादी हिजोको एमालेजस्तो ! वैद्यको पार्टी एमाओवादीजस्तो ! विप्लवको उदीयमान पार्टी वैद्य माओवादीजस्तो ! सुन्दा रमाइलो लाग्ने तर तीतो यथार्थ प्रतिविम्बित गर्छ, यो नवीन कित्ताकाटले । अरू पार्टीमाथि उचित समयमा टिप्पणी हुँदै जाला । हिजोको मध्यमार्गी एमाले भने कांग्रेसजस्तो हुँदै गएको सन्दर्भ यहाँ विचारणीय छ । मध्यमार्गी एमालेको पथविचलन हेर्नलायक छ ।

प्रकाशित : पुस १६, २०७१ ०९:०८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घर छाडी जानेहरु

देवेन्द्र भट्टराई

काठमाडौ — असमको कोक्राझार र सोनितपुर जिल्लामा भडकिएको हिंसाका माझ द इन्डियन एक्सप्रेस पत्रिकामा एउटा रिपोर्टिङ छापिएको छ, पूर्वोत्तर भारतमा कायम हिंसाको ट्रेन्डबारे ।

कोक्राझारको बेतबारी गाउँका दिलीप मुर्मु सन् १९९६ को एउटा घटना सम्झिरहेका छन् । जुन बेला उनी १० वर्षका मात्रै थिए । त्यसबेला पनि गाउँमा अहिलेजस्तै विद्रोही धरपकड मच्चिएको थियो, हिंसाका कारण गाउँ रित्तो भएको थियो । अहिले गाउँबाट भागेर पश्चिम बंगालको चेङमारी शिविरमा आएर बसेका दिलीपका साथमा उनका ८ वर्षीय छोरा पनि छन् । अचम्म के छ भने अनाहकको भागदौड र घर छाड्नु पर्दाको बाबुछोराको 'नियति' भने उस्तै छ । दिलीपजस्तै ७५ हजार गाउँले एक साताको अन्तरमा गाउँ छाडेर आसपासका सुरक्षित शिविरमा पुगिसकेका छन्, गाउँ छाड्ने क्रम अझै रोकिएको छैन ।
स्वतन्त्र बोडो राज्यको माग गर्दै आएका विद्रोही समूह नेसनल डेमोक्रेटिक फ्रन्ट अफ बोडोलेन्डका सशस्त्र कार्यकर्ताले जिल्लाका फूलबारी, उल्टापानी, ढेकियाजुली, सेरफानगुरी लगायतका गाउँमा आक्रमण गरेपछि पूर्वोत्तर भारतमा रहिआएको 'सधैंको सुरक्षा सन्त्रास' फेरि बल्भिmएको छ । बोडो विद्रोहीहरू असम सीमावर्ती भुटान वा म्यानमारतर्फ गएको हुनसक्ने आशंकामा तिनको पक्राउका निम्ति छिमेकी देशलाई पनि भारत सरकारले अनुरोध गरिसकेको अवस्था त्यति 'सामान्य र सहज' भने पक्कै होइन ।
नेपालीभाषीको बाक्लो बसोबास रहेको पूर्वोत्तर जिल्लामा यस्ता हिंसा वा विद्रोहका कुनै घटना आउनासाथ भिन्न दृष्टिमा चासो जाने गरेको छ । बसोबास, नाता सम्बन्ध वा आवत-जावतका दृष्टिमा नेपालसँग निकटतम साइनो रहेको असम/मेघालय राज्यमा रहेका नेपालीभाषी (भारतीय) स्वाभाविक रूपमा ध्यानाकर्षणमा आउने गरेका छन् । त्यसमाथि पछिल्लो समय पहिचानको भेद राखेर नेपाली वा भारतीय नेपालीको आधार खोजिंदै गरेको यथार्थका सामु अहिलेसम्म नेपालीभाषी समुदाय कहीं कतै 'लक्षित' भएर आक्रमणमा नपरेको सुखद खबर बाहिर आएको छ । अल असम गोर्खा स्टुडेन्टका कोक्राझार जिल्ला अध्यक्ष विष्णु खरेलका अनुसार अहिलेसम्म नेपालीभाषी र समुदाय लक्षित आक्रमण वा हिंसा कतै देखिएको छैन, स्थिति सामान्य हुने क्रममा छ ।
तत्कालका लागि स्थिति 'सामान्य' भनिए पनि नेपालीभाषीका हकमा अडचन र कठिनाइ हटेको देखिन्न । असममा फैलिएको हिंसामा पनि कहीं कतै अप्ठ्यारो पर्ने हो कि अथवा राज्य संयन्त्र वा अरु निकायले 'मार्क' गर्ने हुन् कि भनेर सकेसम्म कुरा मिलाएर बोल्न थालिएको अवस्था छ । सहज र स्वाभाविक रूपमा पाउन सकिने सेवासुविधाका निम्ति पनि कहिले पहिचान लुकाएर अथवा कहिले द्धैअर्थी परिचयमा जीवन निर्वाह गर्दै रहेको स्थिति सबैतिर देखिन थालेको छ । उदाहरण दिएर भन्नुपर्दा हिमाञ्चलको मनालीमा गत डिसेम्बर १४ मा एक नेपाली युवतीको शव भेटिएपछि सुरु भएको छानविन र अनुसन्धान अझै प्रभावकारी देखिएको छैन । १४ वर्षे सिमरन (पार्वती) लाई एक भारतीय परिवारले ४ वर्षे उमेरमै धर्मपुत्री बनाएर ल्याएको भए पनि अहिले हत्याको घटना र अनुसन्धानमा भने नेपालीभाषी भनेर तदारुकता नदेखाइएको स्थानीय नेपाली समाजका प्रतिनिधि पेशल बुढाथोकीले जानकारी दिए । अखिल भारत नेपाली एकता समाज, मूल प्रवाह सम्बद्ध बुढाथोकी सहितका नेपालीले मनालीमा युवती हत्याको छानविनका लागि धर्नाजुलुस र दबाब कार्यक्रम अघि सारे पनि अझै पनि सुनवाइ नभैरहेको उनले बताए । यसको एउटै लुकेको कारण छ, मृतक नेपालीभाषी वा नेपाली मूलकी हुनु ।
भारतको असममा रहने नेपालीभाषी एवं 'बसाइँ' उपन्यासका लेखक लीलबहादुर क्षत्री नेपाली जातिको नियतिलाई 'चौबाटामा उभिएको बटुवा' भनी चिनाउन चाहन्छन् । आफूहरू विशुद्ध अर्थमा भारतीय नेपाली भए पनि कहिले भाषा त कहिले साहित्य/संस्कृतिको नाममा 'लक्ष्मणरेखा' कोरिने गरेको कटु यथार्थसँग पनि क्षत्री जानकार छन्, अभ्यस्त छन् । 'हामी बाहिर बसेका नेपालीको मनोकामना भनेको नेपाल देश सुदृढ र सक्षम भैदेओस् । कसैले हामीमाथि, हाम्रो जातिमाथि प्रश्न उठाउन नपाओस् । हामी त चौबाटामा उभिएका बटुवा न हौं । गन्तव्य अझै पनि के होला, हामीमध्ये धेरैलाई थाहा छैन,' क्षत्रीले सधैं भन्दै आएको कटु सत्य वचन हो यो । उनका अनुभवमा असममा नेपालीको स्थिति तिहुनमा आलुको गेडाजस्तो छ । आलु जेमा पनि मिल्न सक्ने, जे पनि बन्न सक्ने । तर जेजसरी मिलेर बाँचे पनि नेपाली जाति सदैव सन्त्रस्त रहिआएको उनको बुझाइ छ, भोगाइ छ ।
हिमाञ्चलको सिमलामा ५० वर्षयता बसोबास गर्दै आएका प्रखर साहित्यिक जगदीश शमशेरको बुझाइमा भने अब कहीं पनि हेपिएर वा लखेटिएर नेपाली जातिले जीउज्यान जोगाउनुपर्ने अवस्था छैन । खाइपाइ आएको हक-अधिकारका बारे बोल्न नसकेर वा नचाहेर मात्रै माहोल खुम्चिएको जस्तो देखिएको हो । तर तरुलको जराझैं फैलिएका नेपालीको तागतबारे देशदुनियाँले पत्तो पाइसकेको र भारतमा समेत 'नेपालीभाषी भएकै कारण हेपिन नपर्ने' आफ्नै बुझाइ/भोगाइमा जगदीश ढुक्क छन् ।
जति सुरक्षित र ढुक्कको अवस्था रहेको भनिए पनि असमको कोक्राझार र सोनितपुर जिल्ला केन्दि्रत हिंसाले गुवाहटी सहितका क्षेत्रमा बस्ने नेपालीभाषी पनि पहिलेजस्तो खुकुलो जीवनयापन गरिरहेका छैनन् । 'केही गन्जागोल बढेको छ,' गुवाहटीबाट उपन्यासकार लीलबहादुर क्षत्रीले भने, 'राज्यभित्रका जिल्लाहरूबाट झन्डै १ लाख स्थानीय वासिन्दा शरणार्थी बनेर बाहिरी शिविरमा पुगेका छन्, सुरक्षा स्थितिमा कडिकडाउ छ । यतातिर आसपासमा घर र्फकनेभन्दा घर छाड्नेको लर्को बढेको छ ।'

प्रकाशित : पुस १६, २०७१ ०९:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT