किन हुन्छ ‘एसिड आक्रमण’ ?

डा. अजय रिसाल

छापामा पढिएको ‘विवाह गर्न नमान्दा प्रेमीद्वारा प्रेमिकामाथि एसिड प्रहार’ समाचार अनि ती किशोरीको उपचार क्रममा मृत्यु हुनपुगेको घटना पढ्दै गर्दा करिब दुई वर्ष अघिको यस्तै प्रकृतिको घटना सम्झनामा आयो ।

मध्य राजधानीमै ट्युसन पढ्न गएका दुई किशोरीमाथि सबेरै एसिड आक्रमण भएको थियो, त्यो बेला । यस किसिमका अमानवीय एवं आपराधिक प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित घटनाबारे अनेक कोणबाट आइरहेका समाचार टिप्पणी/लिखोटहरूले मलाई केही तथ्य उजागर गर्ने हौसला प्रदान गरेको छ ।

एसिड आक्रमण विश्वव्यापी रूपमा नै विद्यमान रहेको तथ्यांकहरूले दर्शाएका छन् । वर्षेनि करिब १५०० जना यसको सिकार हुने गरेको पाइन्छ । तीमध्ये ८० प्रतिशत महिला अनि ४० प्रतिशत १८ वर्षमुनिका भएको आँकडामाथि विचार गर्दा यसले सामाजिक रूपमा कमजोरलाई नै निसाना बनाउने गरेको छर्लङ्गै हुन्छ ।

Yamaha

ऐतिहासिक पक्षलाई केलाउँदा सन् १८७९ मा युरोपेली मुलुक फ्रान्समा पुरुषको ध्यानाकृष्ट गर्न महिलाले एकअर्का विरुद्ध आक्रमण गर्ने हतियारको रूपमा प्रयोग गरिने गरेको एसिड १९६० को दशकयता बंगलादेश, भारतजस्ता दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा महिला हिंसाको निकृष्ट नमुनाको रूपमा देखापरेका छन् ।

विश्वस्तरीय अध्ययनहरूले एसिड आतंकले ग्रस्त मुलुकहरूमा बंगलादेशलाई पहिलो स्थानमा रहेको देखाएको छ भने भारत र कम्बोडिया दोस्रो अनि तेस्रो नम्बरमा आउँछन् । दक्षिण एसियाली अनि मध्यपूर्वी देशहरूमा सामाजिक अधिकार र आर्थिक पहुँचको दृष्टिकोणले महिलाहरू पछि पर्ने र गार्हस्थ हिंसाको सिकार बन्ने गरेको जगजाहेरै छ । यस्तो अवस्थामा महिलामाथि हुने गरेको यातनाको हतियारको रूपमा एसिड नै प्रयोग भएको देखिन्छ ।

वैवाहिक या प्रेम प्रस्ताव अथवा जबर्जस्ती यौन सम्बन्ध राख्न अस्वीकार गर्दा, दाइजोको मामिला वा अन्य सामान्य झगडा आदिमा पनि पुरुष पक्षले महिलाको अनुहारै बिगार्ने घृणित उद्देश्यसाथ एसिड प्रहार गरेको देखिन्छ । त्यस्तै अफगानिस्तान, पाकिस्तान, इरानजस्ता इस्लाम बहुल मुलुकहरूमा धार्मिक नीति—नियमको विपक्षमा जाने जोकोहीलाई यसको सिकार बनाउन सकिने देखिएको छ, जस्तै— महिलाले स्कुल जाँदा बुर्का नलगाउँदा ।

अफ्रिकी एवं दक्षिण अमेरिकी मुलुकहरूमा समेत महिलामाथि एसिड खन्याएर पुरुषहरूले लैंगिक असहिष्णुताको चरम दृष्टान्त देखाएको पाइन्छ । उत्तर अमेरिकी एवं युरोपेली देशमा भने अहिले कडा कानुनी प्रावधानका कारण एसिड आतंक लैंगिक हिंसाको रूपमा अगाडि नआए तापनि अल्पसंख्यक समुदायमाथि मद्यपान या लागुपदार्थ सेवनको आडमा गरिने आपराधिक क्रियाकलापको माध्यमको रूपमा अझै रहेको पाइन्छ । त्यहाँ पेट्रोल, मट्टितेलजस्ता तेलजन्य प्रज्ज्वलनशील पदार्थ पनि प्रयोग भएको देखिन्छ । विशेषगरी बेलायतमा एसियाली आप्रवासीहरूमाझ अझै पनि नारी/पत्नीहरूलाई दबाउन या यातना दिन एसिड नै प्रयोग भएको पाइन्छ ।

एसिड आक्रमणको अर्को कारणको रूपमा जग्गाजमिनमाथिको अधिकारको लागि चल्ने विवाद, एकअर्काप्रतिको शत्रुता या बदलाको भावना आदि पनि रहेको देखिन्छ । यस्ता घटनाले शेरलक होल्म्सको अपराध साहित्यमा समेत स्थान पाएको थियो । विशेषतया मोटरसाइकल मर्मतमा प्रयोग हुने सल्फरिक एसिड, गहना सफा गर्न प्रयोग गरिने नाइट्रिक या हाइड्रोक्लोरिक एसिड नै यस्ता कार्यमा उपयोग भएको देखिए तापनि आजकल बिग्रेको मोटर ब्याट्रीभित्रका तरल पदार्थसमेत यसमा प्रयोग हुने गरेको पाइन्छ । 

यी एसिड/पदार्थले गर्ने शारीरिक हानिमा अन्धोपना, छाला बिग्रने, हातहरू काम गर्न नसक्ने बन्ने अनि अनुहारमा स्थायी दाग लाग्ने/पोल्ने या कुरूपपना आउने आदि देखिन्छ । त्यसभन्दा पनि बढी हृदयविदारक त यसबाट पीडित महिलाहरूको गिर्दो मनोवैज्ञानिक अवस्था, स्थायी रूपमा नै डिप्रेसन, एन्जाइटी, पोष्टपार्टम डिस्अर्डरजस्ता रोगको सिकार बन्नु रहन्छ । सामाजिक रूपमा बहिष्कृत बन्ने, काम/पेसाबाट विमुख हुने आदि पीडा त अवर्णनीय नै छन् । 

यस्तो विश्वव्यापी आतंकको रूपमा रहेको एसिड आक्रमणको घटना र तत्सम्बन्धी आएका समाचारहरूलाई हामीले हल्का रूपमा कदापि लिनु हुँदैन । अत: सबै पक्षबाट यस्तो प्रवृत्ति दोहोरिन नदिन प्रभावकारी पाइला चालिहाल्नुपर्ने देखिन्छ । त्यस्तै यस घटनाका सिकार किशोरी/महिलाहरूको उपचार अनि सामाजिक पुनर्वासका लागि पनि सरकारले सोच्नुपर्ने हुन्छ ।

अनि यसमा संलग्न अपराधीहरूको पहिचान गरी सबैले देख्नेगरी अनि आपराधिक मनोवृत्तिको निराकरण नै हुनेगरी सजायको व्यवस्था गर्न सम्पूर्ण सचेत नागरिक, सम्बद्ध संघ/संस्था अनि मिडियाकर्मीले घचघच्याउनुपर्ने हुन्छ । सर्वाधिक एसिड आतंक छाएको बंगलादेशमा सन् २००२ देखि विभिन्न गैरसरकारी संस्थाहरूको सत्प्रयासका कारण यस्ता घटनामा न्युनीकरण हुँदै आएको वास्तविकतालाई बिर्सन मिल्दैन । अत: यो हामी सबैले गम्भीरतासाथ मनन गर्नुपर्ने सामाजिक महत्त्वको विषय हो । 

डा. रिसाल मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् । 

प्रकाशित : माघ २८, २०७३ ०७:५८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

असल बन्ने चिकित्सक चाहना

डा. अजय रिसाल

बाह्र वर्ष भएछ, नाम अगाडि ‘डा.’ लेख्न थालेको पनि । २०६१ माघ १९ गते एमबीबीएस उत्तीर्ण भएको उल्लासमा भैरहवा छोडेर काठमाडौं उत्रिने तारतम्य मिलाएको क्षण । अनि फागुन १ बाट वीर अस्पतालमा इन्टर्नसिप सुरु गरेको समय ।

अनि झन्डै २ दशकदेखिको आफ्ना संघर्षका क्षणहरू एक—एक गरी मानसपटलमा आइरहेछन् ।

सानो दु:ख भएको थिएन, आजको स्थितिमा आइपुग्न । अहिले पनि म आफ्ना समकक्षी—समवयी चिकित्सक मित्रहरूको त्यो बेलाको अनुहार झल्झली सम्झन्छु । उहाँहरूको पनि जीवनका स्वर्णिम वर्षहरू वास्तवमा संघर्षमय नै थिए । ‘दु:खम—सुखम’ गर्दै छात्रवृत्तिका लागि ६—६ महिना, १—१ वर्ष गर्दै दिन काटिएको थियो । ‘टिचिङ, मन्त्रालय, धरान, एम्बेसी’ धाउँदा—धाउँदै, घर—परिवारमा भइरहेका धार्मिक—सामाजिक जमघट—रमाइलोको परित्याग गर्दै, गोजी खर्चका लागि ‘ट्युसन—कोचिङ’ खोज्दै, ढोका थुनेर घोक्दै, पिरिएर—पिल्सिएरै इन्ट्रान्स परीक्षा दिइन्थ्यो । सधैं आशामुखी भएरै रिजल्टको प्रतीक्षा गरिन्थ्यो, तर नाम नआउँदा हिस्स परिन्थ्यो । लिखित राम्रो हुन्थ्यो, तर इन्टरभ्युमा बर्बाद † सोर्सफोर्स, लेनदेनका गाइँगुइँ नसुनिने होइन, तर कोही न कोही साथीभाइ पास भई नै रहन्थे । अन्तत: आफूले पनि एमबीबीएस पढ्ने सिट पाएँ । कठिन प्रतीक्षाको फल मिठो नै भयो । आखिर ‘डाक्टर’ बनेरै छाडियो । 

एउटा योग्य विशेषज्ञ बन्न झनै गाह्रो छ । समय, जाँगर, घरपरिवार, आफूले काम गरिरहेको संस्थाको साथ सँगसँगै ३—४ वर्षसम्मको अहोरात्र तपस्या आवश्यक पर्छ । त्यत्तिमात्र होइन, आफ्नो सीप र सामथ्र्यको सम्मान हुने र त्यसको उचित उपयोग गर्न सकिने स्थान पाउन ठूलै संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ । आफूसँगै पढेका तर विविध कारणवश बिदेसिन बाध्य साथीहरूलाई सम्झन्छु म । आफ्नालाई यतै छोडेर, ‘छातीमाथि ढुंगा राखी’ विदेशी भूमिमा आफ्नो पसिना चुहाउन विवश ती बन्धुहरूलाई यहीं खटाउनसके कति जाती हुन्थ्यो होला ? मनभरि यस्ता अनेकौं प्रश्न आइरहन्छन् सधैं, तर थाहा छैन, उत्तर कतातिर खोज्ने होला । त्यस्तै जिल्ला—जिल्लामा खुसी (?) साथ गएका तर त्यहाँ उचित सुविधा, साधनस्रोत अनि साथ दिने सहयोगी हातहरूको अभावमा खुम्चिएर बसेका, आफ्नो भविष्यबारे हररात चिन्तित अनि कथंकदाचित् कुनै मानवीय त्रुटि भइहालेमा स्थानीयहरूबाट पाइने बेइज्जती, कहिलेकाहीं त पिटाइ नै पनि, मिडियामा फैलने सम्भव–असम्भव हल्ला, अनि साँचो कुरा नबुझी कारबाहीमा उत्रने पक्ष आदिका कारण फुकी—फुकी पाइला चाल्न विवश मित्रहरूलाई पनि सम्झन्छु । यसमा जवाफदेही को होला ?

व्यवसाय, पेसा (रोजीरोटी), समाजसेवा, अध्यापन अनि अनुसन्धान, विभिन्न आयाममा बाँधिएका अनि अनेकौं कोणमा बाँडिएका छौं, हामी डाक्टरहरू । एकैसाथ यी सब कार्यमा तत्पर भएर रहिरहन सक्दा या पाउँदा गर्वले फुलेल हुन्छ छाती, आत्मविश्वासले रोमाञ्चित हुन्छ मन । तर फेरि अर्कैतिरबाट डरको चिसो सिरेटोले हिर्काइरहेझैं पनि लाग्छ । डाक्टरी पेसाको एक्कासि ‘देवत्वकरण’ गरिंँदा खुसी नै हुन्छु म, आखिर मेरो पनि मानव मन न हो । तर यसरी सहजै देवत्वकरण हुँदा जुनसुकै समय ‘दानवीयकरण’ पनि हुनसक्ला भन्ने यथार्थलाई सजिलै भुलिदिन्छ, यो मन । त्यसैले त मिडियामा ‘डाक्टरको लापरबाहीले गर्दा बिरामीको मृत्यु..’, ‘अस्पतालमा तोडफोड......डाक्टरमाथि हातपात...’, ‘गाउँमा डाक्टर भेटिन्नन्...’, ‘सरकारी डाक्टरहरू क्लिनिकमा...’, ‘लाइसेन्सिङ परीक्षामा डाक्टरहरू फेल...’, ‘डाक्टरहरूद्वारा हडतालको घोषणा...’ जस्ता हेडलाइन आउँदा आफ्नो कान्तिक्षय नै भएझैं महसुस गर्छु । 

पीडित बिरामीहरूको आँसु र संवेदनामा द्रवित भएर, कसरी तिनको पीडा कम गराउन सकिन्छ भन्दै अहोरात्र परीक्षण—अनुसन्धानमा लीन रहेका छौं, हामी डाक्टरहरू । न्यून साधनस्रोतका बाबजुद सफल शल्यक्रिया गरेर व्यक्तिको ज्यान बचाउँदा होस्, सुत्केरी महिला तथा बालबच्चा अनि अन्य बिरामीको सेवासुश्रुषा गर्दा नै । त्यस्तै भूकम्प, बाढी—पहिरो आदि दैवी/प्राकृतिक प्रकोपका समयमा आफू या आफ्नालाई भुलेर पीडितको सेवा गर्ने या ज्यान जोगाउने धर्म सुरक्षा निकायहरूले झैं हामी स्वास्थ्यकर्मीहरूले पनि निर्वाह गरिरहेको यथार्थ कतैबाट छिपेको छैन । मलाई लाग्छ, यस्तै—यस्तै सकारात्मक ऊर्जाले नै होला, हामीलाई अहिलेसम्म चलायमान गराइरहन सकेको । यसको मतलब सबै डाक्टरहरू ‘दूधले नै धोइएका’ हुन्छन् भन्ने अर्थ किमार्थ नलागोस् । अपवाद नहुने क्षेत्र कुन पो होला र ? त्यसकारण नै पनि हामी चिकित्सकहरूले आफ्नो मानवीय सेवारूपी धर्मलाई उच्चस्थानमा राखेर अगाडि बढ्न जरुरी छ । आफूलाई अझै माझ्न, तिखार्न निरन्तर अध्ययन र तालिममा लगाइरहन आवश्यक छ । यसमा कुनै पनि सम्झौता गर्नु हुँदैन ।

१२ वर्षमा खोलो त फर्कन्छ भन्छन् । त्यसैले आशा भने अझै छ, हाम्रो विशिष्ट नै नभए पनि विशेष किसिमको व्यावसायिकतातर्फ चाँडै सम्बन्धित पक्षको ध्यान जाने नै छ । अनि देवत्वकरण र दानवीयकरण दुवैबाट जोगाएर असल मानव बन्ने दिशातिर लाग्न हामीलाई सबै पक्षबाट साथ, सहयोग र प्रेरणा प्राप्त हुने नै छ ।
डा. रिसाल मानसिक रोग विशेषज्ञ हुन् ।

 

प्रकाशित : माघ १३, २०७३ ०७:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT