साधन कब्जाको जोखिम

गुणाकर भट्ट

नेपालको अर्थतन्त्रमा पछिल्लो समय प्राकृतिक तथा वित्तीय साधन कब्जा गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गइरहेको छ । साधन कब्जाका क्रममा प्राकृतिक र वित्तीय साधन कब्जा गर्ने समूह कतिपय अवस्थामा एउटै र कतिपय अवस्थामा एकअर्काका परिपूरक भएर काम गरिरहेका छन् ।

प्राकृतिक साधन कब्जा गर्ने समूह विशेषगरी ३ प्रकारले हावी भएका छन् । यसमा अनियन्त्रित रूपमा ढुंगा, गिटी, बालुवा उत्खनन गर्दै चुरे दोहन गर्ने, बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट घरजग्गा कारोबारका लागि मात्र नभई व्यावसायिक प्रयोजनका लागि समेत ऋण लिएर सट्टेबाजी उद्देश्यसाथ ठूलो परिमाणमा घरजग्गामा लगानी गर्ने तथा दशकौं लगाएर संरक्षण गरिएको सामुदायिक तथा सरकारी वन विनाश गर्नेहरू छन् । वित्तीय साधन कब्जा गर्ने समूह विशेष गरी घरजग्गा र सेयर कारोबारमा सक्रिय छन् । बैंक तथा वित्तीय संस्थाबाट प्रवाहित कुल ऋणमा ओभरड्राफ्ट, घरजग्गा, सेयर धितो र हायर पर्चेज शीर्षकको अंश मात्र ४३ प्रतिशत हुनुले यही संकेत गरेको छ । 

वित्तीय साधन कब्जा गर्ने समूहको प्रमुख विशेषता भनेको यस्तो समूहको लगानी बिमा, व्यापार, स्कुल, कलेज, अस्पताल, बंैक र सहकारी सबैतिर उत्तिकै छ । यस्तो समूहको प्रभाव र हैकम शासन सञ्चालनमा बढ्दै गइरहेको छ । नियमन व्यवस्थाका लागि आवश्यक कानुन निर्माण गर्ने क्रममा यस्तो समूहले आफ्नो स्वार्थ अनुकूल हुने गरी प्रभाव र दबाब बढाउने क्रम बढ्दो छ । एउटा बैंकबाट ऋण लिएर अर्को बैंकको मालिक बन्ने र एक सय रुपैयाँको सेयरलाई प्राथमिक निष्कासनमै १५ औं गुणासम्ममा बेचेर आम्दानी बाँढ्ने प्रवृत्ति पनि वित्तीय साधन कब्जा गर्ने प्रवृत्तिको द्योतक बन्न पुगेको छ । आय वितरणसम्बन्धी तथ्यांक हेर्दा पनि मुलुकको ४० प्रतिशत आम्दानी १० प्रतिशत मानिसले र ५६ प्रतिशत आम्दानी २० प्रतिशत मानिसले कब्जा गरेको अवस्था छ । आम्दानीको हिसाबले सबैभन्दा तल्लो वर्गमा रहेका २० प्रतिशत मानिसको भागमा जम्मा ४ प्रतिशत आम्दानी मात्रै पर्ने गरेको देखिन्छ । 

Yamaha

प्राकृतिक र वित्तीय साधनबाहेक सरकारी स्रोतसाधन कब्जा गर्ने वर्ग पनि उत्तिकै प्रभावी छ । यस्तो वर्गले राजनीतिज्ञ र सरकारी निकायका प्रमुखलाई विभिन्न प्रलोभनमा पारेर रिझाउने, कार्यालयमा काम नगर्ने र नीतिगत हेरफेरमार्फत आफ्नो दुनो सोझ्याउने काम गर्दै आएको छ । सरकारी निकायमा हुने तालिम, सरुवा र बढुवामा समेत यस्तो वर्गको बाहुल्य रहने गर्छ । केही वर्षयता भौगोलिक, जातीय र दलीय आवरणमा यस्तो वर्गले सरकारी निकायमा प्रभाव बढाउँदै लगेको छ । पेसागत दक्षता र विषयगत योग्यताभन्दा पनि राजनीतिक पहुँचको भरमा विभिन्न निकायमा नियुक्ति हुने क्रम बढेसँगै सरकारी स्रोतसाधन कब्जा गर्ने प्रवृत्ति बढ्दै गइरहेको छ । सरकारी स्रोत कब्जा गर्ने वर्गले व्यावसायिक दक्षता र कर्तव्यपरायण कर्मचारीलाई पाखा लगाउने र संगठनको समग्र उत्पादकत्व नै नकारात्मक रूपमा प्रभावित हुने गरी काम गरेको बुझिन्छ । 

नेपालमा यसरी एकातिर साधन कब्जाको सिलसिला बढ्दै गइरहेको छ भने अर्कोतिर गरिबी र आम्दानीका तथ्यांकले दयनीय अवस्थाको सन्देश दिइरहेका छन् । उपलब्ध पछिल्लो तथ्यांकलाई हेर्दा नेपालका करिब २४ प्रतिशत मानिसको दैनिक आम्दानी अझै पनि सवा एक डलर मात्र छ । यो भनेको वर्तमान विनिमय दरमा हेर्दा दैनिक रु १३० मात्र हो । यसैगरी दैनिक दुई डलर आम्दानी हुनेको संख्या पनि जम्मा ५६ प्रतिशत मात्रै छ । सबैभन्दा पछिल्लो उपलब्ध तथ्यांकलाई आधार मान्दा सन् २०१० मा आय असमानताको मापक जिनी गुणक शून्य दशमलव तेत्तीस छ । जति बढी भयो, उति नै बढी आय असमानता देखाउने यो मापक १९८५ मा शून्य दशमलव तीन मात्र थियो । यस तथ्यांकले २५ वर्षको अवधिमा आय असमानता बढेको देखाउँछ । 

साधन कब्जाले निम्त्याउने खतरा भयानक हुन सक्छ । साधन कब्जाको क्रममा वन विनाश र खानीको अस्वाभाविक उत्खनन हुन गई देशको आवश्यकताअनुसार निर्माण गर्नुपर्ने भौतिक पूर्वाधारका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थको अभाव हुने हुन्छ । यसबाहेक पर्यावरणीय विनाशले उत्पन्न हुने बाढी, पहिरो, भूक्षय, मरुभूमीकरणको असर दीर्घकालीन हुन्छ । अझ प्राकृतिक साधन कब्जाका कारण भविष्यको पिंढीका लागि आवश्यक साधनको अभाव हुने गर्छ । पछिल्लोपटक देखिएको बैंक ऋणको भरमा जग्गा कब्जा गर्ने प्रवृत्तिले पनि दीर्घकालमा खेतीयोग्य जमिनको अभाव हुने, खाद्यान्न परनिर्भरता बढ्ने तथा अनियन्त्रित एवम् अव्यवस्थित सहरीकरणको गति तीव्र हुने देखिन्छ । 

वित्तीय साधनमा कब्जा जमाउने समूहले विभिन्न उपायबाट बिमा, बैंक र सहकारीमा आफ्नो स्वामित्व बढाउन खोजेको हुन्छ । सर्वसाधारणको बचतको माध्यमबाट ठूलो स्तरमा जोखिम लिएर गरिने वित्तीय व्यवसायमा निहित स्वार्थ हावी हुन पुग्यो भने वित्तीय संकटको सम्भावना बढ्ने हुन्छ । निहित स्वार्थको परिणाम बैंकहरूको लगानी उत्पादनशील क्षेत्रभन्दा पनि सट्टेबाजी व्यवसायतिर प्रवाहित हुँदा खराब कर्जा बढ्छ र यसले सबैभन्दा बढी अप्ठ्यारामा सर्वसाधारणलाई नै पार्छ । आवश्यकता पर्दा सर्वसाधारणले न त बैंकबाट बचत झिक्न पाउँछन् न त ऋण नै लिन पाउँछन् । यस्तो अवस्थामा वित्तीय क्षेत्रप्रति सर्वसाधारणको विश्वास घट्ने र अनौपचारिक क्षेत्रमा कारोबार बढ्छ । 

साधन कब्जाले धनी र गरिबबीच द्वन्द्व चर्काउने, गरिबीको दुश्चक्रमा फसेकालाई बाहिर आउन कठिन हुने र आर्थिक असमानताका कारण राजनीतिक वातावरण सधैं अस्थिर भइरहने हुन्छ । साधन कब्जा गर्ने वर्ग राजनीतिक रूपमा सधैं सत्तामा रहने र साधनमा पहुँच नभएको वर्ग सधैं शासित भइरहन्छ । साधन कब्जाका कारण शिक्षा र स्वास्थ्यको पहुँचसमेत असमानुपातिक र असमावेशी हुन पुग्छ । नेपालजस्तो मुलुकमा सीमित वर्ग र व्यक्तिमा साधन केन्द्रित हुँदा मुलुकमा अलिकति पनि असहज परिस्थिति उत्पन्न हुनासाथ पुँजी पलायन हुने सम्भावना पनि उत्तिकै छ ।

समाजमा सबैलाई समान रूपमा आय वितरण गर्ने र सबैको सम्पत्ति बराबर बनाउने भन्ने कुरा अधिकतम आदर्श मात्र हुन सक्छ । तर अवसरको बाँडफाँडलाई न्यायोचित बनाउने र उपलब्ध साधनको उपयोग बहुसंख्यकको हितका लागि दिगो रूपमा गर्ने भन्ने विषय सरकारको सार्वजनिक नीति अर्थात ‘पब्लिक पलिसी’ को प्राथमिकताकै विषय हो । यस अर्थमा नेपालमा हाल भइरहेको साधनको अवाञ्छित दोहन र दुरुपयोगलाई रोक्न आम नागरिकको जागरुकता र सरकारको सार्वजनिक नीतिको प्रभावकारिता थप आवश्यक भएको छ । 

 

प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७३ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘रातो टीका’ : कसका लागि ?

कैलाश राई / बन्दना ढकाल

तीन सातायता सामाजिक सञ्जालमा एकल महिलाकेन्द्रित ‘रेड टीका च्यालेन्ज’ अभियान चालु छ । रातो रंग र सौभाग्यको प्रतिकको रूपमा गरिने शृंगारको अधिकारबाट श्रीमान्को मृत्युपश्चात् श्रीमतीलाई अलग्याउन नहुने मान्यता स्थापित गर्न २०५८ सालमा मानवअधिकारका लागि महिला, एकल महिला समूहले ‘रातो पहिरन’ अभियान थालेको थियो ।

श्रीमान्को मृत्युसँगै खोसिने एकल महिलाहरूको धार्मिक–सामाजिक–सांस्कृतिक र व्यक्तिगत अधिकार उपभोगको पुनर्दाबी गर्ने प्रतीकात्मक अस्त्रका रूपमा रातो रंगको प्रयोग गरियो । समाजमा स्थापित ‘सधवा’ र ‘विधवा’ जस्ता ‘स्टेरियोटाइप’ बिम्बको विभेद कम गर्न तथा आत्मविश्वास र सम्मानसाथ बाँच्न यो अभियान केही हदसम्म उपयोगी साबित पनि भयो ।

भर्खरै सुरु भएको रातो टीका अभियान त्यसैको सटिक र आकर्षक रूप हो । यो अभियानप्रति अपेक्षा गरेभन्दा बढी संख्यामा महिला–पुरुषहरूले ऐक्यबद्धता जनाउनुलाई यसको महत्त्व, औचित्य र सफलता मापनको आधारसमेत मान्न थालिएको छ । अभियानमा सामाजिक सञ्जालमा पहुँच भएका शिक्षित, सचेत र कुनै न कुनै हिसाबले प्रभावशाली व्यक्तित्वहरूको संलग्नता र सक्रियता रहनु स्वाभाविक हो । एकल महिलाहरूमध्ये कतिले आफ्नो घरपरिवार, नरनाता, साथीसंगीहरूका मुखेन्जी सार्वजनिक रूपमा ‘रातो टीका’ चुनौती स्वीकारेर स्व:स्फुर्त सञ्जाल बढाएका छन् वा बढाउँदै छन् भन्ने पक्षले यहाँ बढी महत्त्व राख्छ ।

यस्तो अभियानले महिलाहरूले चाहेको कुनै पनि रंग र वेशभूषा लगाउने स्वतन्त्रताको वकालत गर्ने हुँदा उनीहरूको धार्मिक, सामाजिक र सांस्कृतिक स्वतन्त्रता, आफ्नो शरीरमाथिको अधिकार उपभोगमा टेवा दिन्छ । जुनसुकै पृष्ठभूमिका महिलाहरूले रुचिपूर्वक रमाउँदै, खुसी हुँदै यो अभियानमा ऐक्यबद्धता जनाउनुले महिलाहरूको खुसी हुन र रमाउन पाउने वा मनोरञ्जन लिन पाउनेलगायतको वैयक्तिक स्वतन्त्रताको अधिकारलाई समेत यसले प्रोत्साहन गर्छ । अझ यसले एकल महिलाहरूको आन्दोलनलाई सामाजिक सञ्जालमा फैलाउन र सारथिहरू बटुल्न मद्दत गरेको छ । 

सोह्र शृंगारमा मात्रै एउटी नारी सम्पूर्ण रूपमा ‘सुन्दर’ ठहरिने र विवाहित महिलालाई मात्रै श्रीमान्का लागि त्यस्तो शृंगार गर्ने र शृंगारमा रमाउने अधिकार हुने हिन्दु धर्मशास्त्रको मान्यताकै सेरोफेरोमा यो अभियान अडेको छ । यस्तो शृंगारयुक्त महिला श्रीमान्को अस्तित्व र अधीनकै कारण निश्चित दायराभित्र सम्मानित, अधिकारसम्पन्न र सुरक्षित मानिने पुरानो हिन्दु परम्परा हो । तर हिन्दुबाहेकका संस्कार–संस्कृति मान्ने महिलाहरूको सामाजिक–सांस्कृतिक–धार्मिक मान्यता र परम्पराको अभ्यास गर्ने, आफ्नो शरीरमाथिको अधिकारको स्वतन्त्रता उपभोग गर्ने मामिलामा यो अभियानले के, कसरी र कस्तो प्रभाव पारिरहेको छ भन्ने कुरामा पनि घोत्लिन जरुरी छ । अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष, मूलधारे महिला आन्दोलनमा पहिचान र मुद्दाविहीन भएको, हिन्दुकरणको मारमा पारिइएको गुनासो र आलोचना गर्ने वा त्यस्ताखाले आलोचनात्मक विचारसँग सहमत हुने महिलाहरूले यस्ता अभियानलाई कसरी हेरिरहेका छन् त भन्ने पनि हो ।

यो पक्ष किन पनि महत्त्वपूर्ण छ भने हामीकहाँ धार्मिक–सामाजिक–सांस्कृतिक रूपमा श्रीमान्को पहिचान र अधिनबिना, रातो रंग र सोह्र शृंगारबिनै समाजमा महिलालाई सम्मानित, अधिकारसम्पन्न र सुरक्षित ठानिने र मानिने परम्परा पनि छन् भन्ने कुरा जानेर–नजानेर प्राय: छायामा पर्ने र पार्ने गरिएको छ । जस्तो कि आदिवासी–जनजाति समुदायका बाहुल्य महिलाहरूको अविवाहित, विवाहित वा एकल अवस्थामा तात्त्विक भिन्नता देखिँदैन । उनीहरूको अस्तित्व र अधिकारहरू श्रीमान्को अस्तित्व र पहिचानमा मात्रै सीमित नहुने हुँदा यी तीनै अवस्थामा उनीहरूका सामाजिक–सांस्कृतिक अधिकार कटौती हुँदैनन् । रातो रंग र शृंगारको उपभोग जुनसुकै अवस्था वा उमेरमा स्वेच्छाले गरिनुबाहेक यसको विशिष्ट महत्त्व स्थापित गरिएको पाइन्न । रंग विशेषको महत्त्व जातिपिच्चे फरकफरक हुने भए पनि कुनै एक रंग विशेषको प्रभुत्व कायम गरिएको पाइन्न । 

त्यसो त रातो रंगका टीका र पहिरन वा जुनसुकै रङ र पहिरन लगाउन पाउने हरेक महिलाको जन्मसिद्ध अधिकार हो । यो अधिकार कसैले हनन गर्न नहुने कुरामा दुईमत राख्ने सायदै होलान् । तर, कुनै पनि रंग र पहिरन लगाउने–नलगाउने छनोट गर्न पाउनु पनि महिलाको जन्मसिद्ध अधिकार नै हो । हिन्दु होस् या अन्य समुदायका, यी दुवै अधिकार उपभोग गर्न पाउनु महिलाहरूको वैयक्तिक स्वतन्त्रताको कुरा पनि हो । हिन्दुबाहेकका संस्कार र समुदायमा हुर्केका महिलाहरू, जसले रातो रंगको बिम्बात्मक आयामहरूको मान्यता पछ्याउँदैनन्, को सन्दर्भमा भने समाजमा आफ्नो आत्मरक्षा, आत्मसम्मान, सुरक्षा, स्वतन्त्रता र अधिकार प्राप्त गर्न वा जोगाउन रातो रंग, पहिरन र सोह्र शृंगारको सहारा लिनुपर्ने बाध्यताबारे सोच्ने दायित्व पनि यही समाजका सचेत नागरिकहरूको होइन र ?

एकल महिलाको दृढता, आत्मसम्मान, सुन्दरता, हैसियत, अधिकार र स्वतन्त्रतालगायतका कुराहरूको पुनर्दाबी गर्ने प्रतीकात्मक अस्त्र रातो रंग शक्ति र क्रान्तिको प्रतीक पनि हो । त्यही शक्ति र क्रान्तिसँग जोडिएको ‘रातो टीका’ एउटा सांस्कृतिक बिम्ब हो । र, यो एउटा सांस्कृतिक बिम्बात्मक अभियान हो । पुरुष (श्रीमान्) कै प्रभुत्व र निर्णयमा खोसिएका र खोसिने महिलाका खुसी, स्वतन्त्रता र अधिकारहरू फेरि त्यही प्रभुत्व र निर्णयअनुकूल प्राप्त गर्न खोज्नु नै अभियानको विशेषता हो । 

रातो टीका र पहिरन पहिरेर व्यावसायिक दिनचर्या जिउने एकल महिलामाथि बाह्य समाजबाट हुन सक्ने मानसिक यातना वा दुव्र्यवहारलाई छेकथुन गर्न रातो रंगले पक्कै मद्दत दिन्छ । एकल महिलाको वास्तविकतालाई आत्मसात् गरी अरूसरह सम्मान र व्यवहारको आदानप्रदान गर्ने–गराउनेतर्फ रातो रंग केन्द्रित अभियान मात्रै पर्याप्त थिएन र छैन । पहिरन र शृंगारमा आएको रातोपनले पलाउने आत्मविश्वास र उज्यालोपनको एक खालको महत्त्वलाई नकार्न मिल्दैन । तर रातो रङ र टीका अभियानको मर्मसँग गमेर हेर्दा यो एउटा यस्तो प्रतिनिधिमूलक घटना हो, जसले एकल महिलाको विभेदित छविभित्र खप्टिएका अनेक समस्याको जटिलतातर्फ संकेत गर्छ र अभियानको सतहीपनप्रति औंला उठाउँछ ।

सामाजिक–सांस्कृतिक रूपमा बलियो गरी उभ्याइएको ‘विधवा’ महिलाको अपमानजन्य शाब्दिक उच्चारण क्रमिक रूपमा परिवर्तन हुँदै आएपनि त्यही छविले स्थापित गरेको अमानवीय मनो–सामाजिक–सांस्कारिक हेयपूर्ण व्यवहारमा खासै परिवर्तन भएको छैन । ‘सधवा’ र ‘विधवा’ छविबीचको खाडलको स्वरूप अझै भयंकर नै छ । प्राय:जसो एकल र सामाजिक–आर्थिक–पारिवारिक रूपमा कमजोर अवस्थामा रहेका महिला नै ‘बोक्सी’, ‘अलच्छिनी’ र ‘साइत बिगार्ने’हरूको रूपमा उभ्याइने र उनीहरू नै चर्को सामाजिक हिंसा र यातनाको सिकार हुने क्रम जारी छ ।

त्यसो त रातो रंग र महिलाबीचको सम्बन्ध आफैंमा समस्यामुक्त छैन । पुरुषको वर्चस्व स्थापित समाजमा महिलाको स्वतन्त्रता र अधिकारलाई पुरुष (श्रीमान्, दाजुभाइ, बुबा, छोरा)को अधीनमा राख्ने एउटा माध्यम रातो रंग र महिलाबीच स्थापित सम्बन्ध पनि हो । असमान सामाजिक संरचना र लैंगिक असमान शक्ति सम्बन्ध टिकाउने एउटा खम्बा पनि हो यो सम्बन्ध । जसलाई महिलाहरूले परिवार र समाज सञ्चालनको प्रक्रियामा श्रीमान् पाएसँगै श्रीमान्को जीवनचर्या चुस्त–दुरुस्त राख्न प्रोत्साहनस्वरूप अपनाउनु र गुमाएसँगै दण्डस्वरूप त्याग्नुपर्ने एक अत्यावश्यक संस्कृतिको स्वरूप दिइयो ।

अझ, रातो रंग र महिलाको सम्बन्धलाई नेपालका सबै महिलामा उत्तिकै लागू हुने वा भएको संस्कृतिका रूपमा हेरियो र बुझियो । त्यहीअनुरूपका अभ्यास हुँदा र गरिँदा ठूलो संख्यामा रहेका गैरहिन्दु महिलाहरूको सांस्कृतिक परम्परा, अभ्यास र भोगचलनमा समेत असर पर्न गयो । तर यहाँनेर जोड दिन खोजेको कुरा भनेको त्यस्तो सम्बन्धले महिलाहरूको आत्मविश्वास र कुनै पनि माध्यमबाट खुसी हुने वा रहने अधिकारको एउटा स्पष्ट सीमारेखा तोकिदियो । त्यसलाई तोड्नुको साटो त्यहींभित्र रमाउने उपायहरू अपनाउने यो अभियानले कुनै न कुनै हिसाबले असमान सामाजिक संरचना, लैंगिक विभेद र निश्चित सांस्कृतिक मूल्यमान्यताअन्तर्गतको सांस्कृतिक अभ्यास र प्रक्रियालाई मलजल गरिरहन्छ ।

रातो रंगसँग महिलाको सम्बन्धको स्थापित कडीलाई टिकाइराख्दा हुने लाभको उपभोगको तुलनामा त्यसको ‘साइड इफेक्ट’ पक्ष बढी नै छन् र अझै बढ्दै जान सक्छन् । किनभने यो अभियानले एक मानवका रूपमा महिलाको स्वतन्त्र अस्तित्वको त कुरै छाडौं, एक पुरुष सरहको समान अधिकारको वकालत पनि गर्दैन । अबका अभियानहरू संस्कृति र परम्पराको परिवर्तनशील चरित्र र रूपान्तरणको प्रक्रियालाई समाज सञ्चालन र जीवन जिउनका लागि समयसापेक्ष, अधिकतम सहजपन र अपनत्व, बहुउपयोगिताको व्यापकताजस्ता कुराको आधारमा अघि बढाउने कि ? 

रातो रंगमा प्राप्त हुने वा खोसिने जुनसुकै महिलाको अधिकारलाई त्यही रंगभित्रै खोजिरहनु नेपालका महिलामाझ रहेको अनेक विविधताका दृष्टिकोणको हिसाबले लाभकारी त छैन नै, एकल महिलाका समस्या समाधानको दीर्घकालीन बाटो पनि यसले पहिल्याउन सक्दैन । महिलाको निधारमा टल्किने वा टल्किएको रातो टीकाको उज्यालोपन, खुसी, दृढता र आत्मविश्वासको आधार फेरि पनि महिला–पुरुषबीचको असमान शक्ति सम्बन्धमा अडिएको छ । त्यसैले एकल महिलाको आत्मविश्वास, सम्मान र अधिकार रातो परिधान र शृंगारमा हैन, समान सामाजिक संरचना र विभेदरहित सामाजिक–संस्कृतिक मूल्यमान्यता, मानसिकता, व्यवहार र पद्धतिहरूको विकासमार्फत खोज्ने हो कि ? 

प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७३ ०८:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT