प्रगतिवादी साहित्यका धरोहर

शशी लुमुम्बू

अन्तत: प्रगतिवादी साहित्य जगत्का एक गौरवशाली धरोहर श्यामप्रसाद हामीमाझ रहेनन् । २०७४ वैशाख २४ गते आइतबार बिहान सबेरै उनी सदाका लागि यस दुनियाँबाट टाढा भए । उनको भौतिक शरीर अनन्तमा विलिन भयो । हो, अब यस जुनीमा उनलाई सशरीर कहीँ कतै देखिने छैन । तर दर्जनौँ सार्थक कृतिले हामीलाई उनी यसै जगत्मा भइरहेको सुखद आभास दिइरहनेछन् ।

श्यामप्रसाद सरल जीवन र उच्च विचारका एक उदाहरण थिए । अमर उज्यालोका खातिर अँध्यारो विरुद्ध निरन्तर कलम चलाइरहने एक अथक स्वप्नजीवी र साहसी कलमयोद्धा थिए । उनी साहित्यमा जस्तो लेख्थे व्यवहारमा पनि त्यस्तै अनुशरण गर्ने प्रयत्न गर्थे । अर्थात् उनी एक आदर्श र व्यवहारवादी स्रष्टा थिए । उनले लेखेका दर्जनौँ कृति यसका प्रमाण हुन्, उनले बाँचेका समग्र समय र उनी हिँडेका अनेक गोरेटा यसका दसी हुन् ।

Yamaha

श्यामप्रसादले जीवनभर सामाजिक उत्पीडन, शोषण, कुरीति, रुढिवादी र अन्धविश्वासका घना जङ्गलहरू फाँडेर समानताको उज्यालो जन्माउन निरन्तर सशक्त ढङ्गले कलम चलाए । राष्ट्र, समाज र मानवता नै उनका लेखनका मूल विषय हुन्थे । मानव जीवनलाई कसरी सार्थक बनाउन सकिन्छ ? उनको लेखनीको ध्येय यही नै हुने गथ्र्याे । माक्र्सवादी दर्शनलाई आत्मसात गर्दै जीवन तथा समाज उपयोगी साहित्य सिर्जनामा तल्लिन श्यामप्रसाद केही वर्षदेखि अल्जाइमर रोगबाट पीडित थिए । आखिर ८८ वर्षको उमेरमा उनी त्यसैको सिकार भए ।

प्रगतिवादी साहित्यका धरोहर यी श्यामप्रसादको जन्म मकवानपुरको मन्थलीमा पर्ने सोलीथुममा १९८६ असार ६ गते बुधबार भएको थियो । हुतकुमारीदेवी र जोगनाथ लामिछानेका एक्लो सन्तान थिए, उनी । उनी पाँच वर्ष छँदै उनकी आमाले सदाका लागि आँखा चिम्लेकी थिइन् । त्यसपछि जेठीआमाले उनको लालनपालन र स्याहारसुसार गरेकी थिइन् ।

छ वर्षमा उनी बुबासँगै वीरगन्ज पुगे । उनका बुबा वीरगन्जको श्रीपुरमा बहादुरशमशेर राणाको खेतीपाती रेखदेख गर्ने जागिरे थिए । श्यामप्रसादको बाँकी जीवन वीरगन्जमै बित्न थाल्यो ।

श्यामप्रसाद तेह्र वर्षमा बुबाविहीन बन्न पुगे । घरमा कमाउने मूल मान्छे नै नरहेपछि पारिवारिक जीविका चलाउन उनकी जेठीआमालाई निकै ठूलो सकस पर्न गयो । तथापि जीवनरूपी डुङ्गालाई बाँकी यात्रामा डोर्‍याउनु त छँदै थियो । आमा–छोराले मिलेर वीरगन्जमा सेवा सदन नामक पुस्तक तथा पत्रपत्रिका पसल चलाउन थाले । श्यामप्रसाद आमालाई पसलमा सघाउँदै त्रिजुद्ध हाइस्कुल पढ्थे ।

१९९७ सालको सहिद काण्डबारे थाहा पाएपछि राजनीतिप्रति उनको कौतुहलता जाग्यो । २००४ सालको राणाशाही विरोधी सत्याग्रह आन्दोलनमा त उनी सहभागी नै भए । त्यही क्रममा प्रहरीद्वारा पक्राउ परी वीरगन्ज जेलमा थुनिएका बेला उनको सोही जेलका बन्दी युद्धप्रसाद मिश्रसँग चिनजानका साथै सङ्गत हुनपुग्यो । मिश्रको सङ्गतले उनको अभिरूचि लेखन तथा प्रकाशनतिर बढ्न गयो । फलस्वरूप उनले वीरगन्जबाटै एउटा साहित्यिक पत्रिका निकाल्न थाले । उनको सम्पादन तथा प्रकाशनमा निस्केको पत्रिका राजधानी उपत्यका बाहिर (मोफसल) बाट निस्किने पहिलो पत्रिका बन्न पुग्यो ।

प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि निरङ्कुश शासन व्यवस्था विरुद्ध देशमा नेपाली कांग्रेसले सत्याग्रह आन्दोलनको अगुवाइ गरिरहेको थियो । भारतको रक्सौलतिर निर्वासित रहेका कांग्रेस नेताहरूसँगको सङ्गतका कारण श्यामप्रसादको राजनीतिक चेतना फराकिलो बन्दै गयो । २००४ देखि ००७ सालसम्मको अवधिमा श्यामप्रसाद धेरैपटक प्रहरीद्वारा समातिँदै छाडिँदै गरिए । श्यामप्रसादले जेलभित्रै रहँदा पनि साहित्य सिर्जना, पत्रकारिताका अलावा सङ्गठनको कार्यलाई निरन्तरता दिइरहे । अनेक प्रतिकूल परिस्थितिका बाबजुद पनि उनले आफूलाई अविचलित राखिरहे । अझ जुझारु बनाइरहे ।

उनी देश, जनता र समाज रूपान्तरणका लागि राजनीति अपरिहार्य रहेछ भन्ने मनन गरेर राजनीतिमा पुरै होमिएका थिए । २००९ सालमा वीरगन्जमै उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता प्राप्त गरे । श्यामप्रसाद कामचाहिँ पार्टीको गर्थे, तर बाहिर भने पत्रकारका रूपमा प्रकट हुन्थे । २००९ सालमा उनकै अध्यक्षतामा प्रगतिशील लेखक सङ्घ स्थापना भएको थियो । त्यही सङ्घ अहिले नेपाली प्रगतिशील आन्दोलनको साझा मोर्चा बन्न पुगेको छ । यसबाट उनमा दीर्घकालीन सोचाइ र चिन्तन रहेको बुझ्न सकिन्छ । २०५० सालमा उनी पुन: सङ्घको अध्यक्ष चयन गरिए ।

देशमा प्रजातन्त्रको बहाली र पञ्चायती निरङ्कुश व्यवस्था अन्त्यका खातिर जनचेतना छर्दै जनजागरण गर्ने आन्दोलनमा लागेका उनले दुई बीसभन्दा बढी वर्ष भूमिगत जीवन बिताउनुपर्‍यो । २०४७ सालमा भूमिगत जीवनबाट सार्वजनिक जीवनमा फर्किएका श्यामप्रसादको शशीकलासँग प्रगतिशील प्रेमविवाह भएको थियो । तर उनको वैवाहिक जीवन लामो समय टिक्न सकेन । दुई छोरीका बुबा उनी जीवनभरि साहित्यिक, सांस्कृतिक एवं सामाजिक आन्दोलनमा लागिरहे ।

थुप्रै पुरस्कार र मानसम्मानद्वारा पुरस्कृत एवं सम्मानित भएका उनलाई प्रगतिवादी नेपाली साहित्य, संस्कृति र पत्रकारिताका क्षेत्रमा गरेको योगदान कदरस्वरूप एक वर्षअघि राजधानीमा भव्य अभिनन्दन गरिएको थियो । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका आजीवन सदस्यसमेत रहेका उनलाई सो सम्मान अर्पण गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले भनेका थिए, ‘श्यामप्रसाद आदर्श, सिद्धान्त र निष्ठाका एक स्तम्भ हुन् । प्रगतिवादी साहित्यिक फाँटका गौरवशाली धरोहर हुन् ।’

नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानका कुलपति गङ्गाप्रसाद उप्रेती भन्छन्, ‘श्यामप्रसाद नेपाली साहित्यका शीर्षस्थ स्रष्टा र प्रगतिशील लेखनका जनक हुनुहुन्छ । उहाँको निधनले प्रगतिशील साहित्यका क्षेत्रमा अपुरणीय क्षति पुगेको छ ।’

२०३८ सालमा पहिलो कृति ‘थुनुवाको डायरी’ प्रकाशन गरेका उनका ‘मेरा डायरीका पाना’ ६ भागसमम्म प्रकाशित छन् । यसैगरी उनका ‘लेखक कसरी बन्ने ?’ ‘तँ, तिमी, तपाईं, हजुर’, ‘संकृति सम्बन्धी दुई–चार कुरा’, ‘साहित्यका पात्रपात्रीहरू’, ‘जीवित साहित्यकारप्रति हाम्रो कर्तव्य’, ‘साहित्यमा सापेक्षता’, ‘साहित्यिक फाँटका मेरा केही धारणा’ र ‘मेरा समालोचना’जस्ता उनका निबन्ध, कथा, संस्मरण, विचार, समीक्षा लगायतका विधाका १ सय १२ कृति प्रकाशित छन् ।

‘साहित्य लोकहितका लागि हुनुपर्छ र त्यसमा प्रगतिवादी चिन्तन एवं चेतना हुनुपर्छ, यसो हुनसक्यो भने मानवजातिले छिटो प्रगति गर्न सक्छ’ भन्ने श्यामप्रसाद जनवादी संस्कृति, मानवतावादी चिन्तन र प्रगतिवादी साहित्यका एक धरोहर हुन् । प्रगतिशील लेखक सङ्घका अध्यक्ष मातृका पोखरेलले भनेजस्तै ‘प्रगतिशील साहित्यका मजबुत पाठशाला’ हुन्, श्यामप्रसाद । जसको भौतिक शरीर सधैंका लागि ढलेको छ, तर उनले ठड्याएको वैचारिक निष्ठा र सिद्धान्तको धरोहर भने कहिल्यै नडगमगाउनेगरी अटल उभिइरहनेछ, युगौंयुगसम्म ।

लुमुम्बू प्राज्ञ परिषद् सदस्य हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख ३०, २०७४ ०८:४४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

नाम नभेटिएपछि निराश

घनश्याम खड्का

पर्वत/म्याग्दी — मतदाता नामावलीमा नाम नभेटिएपछि पर्वत, फलेबास–३ की बालकुमारी घर्तीथापा शुक्रबार मतदान केन्द्रबाट निराश भएर घर फिरिन् । गत माघमा पतिसँगै मतदाता नामावलीका लागि फोटो खिचाए पनि अहिले नाम नभेटिएको उनी बताउँछिन् ।

शंकरपोखरीकी शान्ति तिवारीले गत असोजमा बहिनीसँगै आएर फोटो खिचाएकी थिइन् । तर, उनले पनि अहिले आफ्नो परिचयपत्र पाइनन् । बहिनीको भने परिचयपत्र बनेको छ । ‘अहिलेसम्म भोट हालेकी छैन,’ उनले भनिन्, ‘यसपालि पाइएला भनेर खुसी लागेको थियो तर त्यत्तिकै बस्नुपर्ने भयो ।’

उनीहरूजस्ता धेरै जना शुक्रबार परिचयपत्र वितरणस्थलबाट निराश भएर घर फर्के । कतिपय गाउँमा आधाजसो मतदाताको नाम छुटेको छ । नागरिकता बोकेर आएका मतदाताकै परिचयपत्र नै छुटेपछि कर्मचारी पनि अन्योलमा छन् । ‘कतिपयको नाम लिस्टमा भएर पनि परिचयपत्र भेटिएन,’ महादेव आधारभूत विद्यालय मतदान केन्द्रमा खटिएकी सहायक कर्मचारी अजिता शर्माले भनिन्, ‘परिचयपत्र नभेटिए पनि लिस्टमा नाम भए नागरिकताका आधारमा भोट दिन पाउने व्यवस्था छ ।’ फोटो खिचाएर पनि लिस्टमा समेत नाम नभएकालाई भने भोट दिन पाउने अधिकार नभएको मतदान अधिकृत देवेन्द्र गुरुङले बताए ।

जिल्ला निर्वाचन अधिकारी लक्षु शर्माका अनुसार दुई वा त्यसभन्दा बढी पटक फोटो खिचाएर नाम लेखाएकालाई सूचीबाट हटाइएको छ । ‘जिल्लाभरबाट यस्ता धेरै गुनासा आएपछि हामीले छानबिन गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘दुई पटक फोटो खिचाएकाहरूको नाम सफ्टवेयरले नै हटाएको पाइयो ।’ लिस्टमा नाम भएर परिचयपत्र नआउनु प्राविधिक समस्या भएकाले त्यस्ता मतदातालाई मताधिकारबाट वञ्चित नगरिएको उनले बताए ।

कुश्मा–९ कटुवाचौपारीस्थित एकैघरका ३ जनाको नाम मतदाता नामावलीमा छुटेको छ । गंगा, जमुना र कमल तिवारीको नाम छुटेपछि उनीहरू मताधिकारबाट वञ्चित भएका छन् । ‘नाम लेखाएर पनि परिचयपत्र पाइएन,’ कमलले भने, ‘एकैपटक नाम लेखाएका कसैले पाउने, कसैले नपाउने भएको छ ।’ धेरैजसो मतदाताले तस्बिर खिचाएर पनि परिचयपत्र नपाएपछि नागरिकताका आधारमा भोट दिन पाउनुपर्ने माग राखेका छन् । कतिपय मतदाता मतदान केन्द्रमा परिचयपत्र नपाएपछि आक्रोशित हुँदै फर्किएका थिए । ‘जिल्लाभरबाट यस्ता धेरै समस्या आएका छन्, लिस्टमा नाम नभएकाहरूको हकमा तत्काल कुनै उपाय निकाल्न सकिन्न,’ जिल्ला निर्वाचन अधिकारी शर्माले भने ।

आयोगकै त्रुटि
निर्वाचन आयोगले त्रुटि गर्दा म्याग्दीका कतिपय मतदाताले प्रिन्टेड नामावलीमा नाम भए पनि मतदाता परिचयपत्र पाएका छैनन् । घण्टौं लाइन बसेका उनीहरू परिचयपत्र नपाउँदा निराश भएर फर्किए । कसैको नाम नै दोहोरिएको पाइएको छ भने केहीको परिचयपत्र नै केन्द्र आइपुगेको छैन ।
‘मतदाता सूचीमा नाम छ तर परिचयपत्र आएको छैन । मतदाताको पहिचान खुल्ने तर क्रमसंख्याजस्ता सानातिना त्रुटि भेटिएका छन्,’ मंगला गाउँपालिकाका निर्वाचन अधिकृत मुरारी वस्तीले भने, ‘निर्वाचन आयोगको त्रुटि मतदान अधिकृतलाई थेग्न मुस्किल छ ।’

निर्वाचन कार्यालयले गत पुसमा सञ्चालन गरेको मतदाता नामावली संकलन क्रममा फोटोसहितको मतदाता नामावलीका लागि विवरण भरेका कतिपयको नाम भेटिएको छैन । २०७० को मतदाता नामावलीमा नाम भएकाहरूको परिचयपत्र पनि छ तर यसपटक हटेको छ ।

‘मैले पुस १९ गते फोटोसहितको मतदाता नामावली तथा व्यक्तिगत विवरण भरेको हुँ तर अहिले नाम छैन भनेर परिचयपत्र दिएनन्,’ मंगला गाउँपालिका–५ दुखुबाट चार घण्टा हिँडेर मंगला मावि मतदान केन्द्र आएका सार्के घर्तीले भने, ‘विवरण भरेका गाउँका अरूको पनि नामावलीमा नाम छुटेको रहेछ ।’
मंगला गाउँपालिकामा मात्र होइन जिल्लाका अधिकांश केन्द्रमा मतदाता नामावलीमा नाम उल्लेख भए पनि परिचयपत्र नहुने, क्रमसंख्या उल्टो भएको र नाम नै फरक परेकाजस्ता समस्या देखिएको छ ।
यसैबीच दुर्गमका मतदाताले शनिबारसम्म मात्रै परिचयपत्र लिन पाउने भन्ने व्यवस्था न्यायोचित नभएको गुनासो गरेका छन् । जिल्लाको सबैभन्दा दुर्गम धौलागिरि गाउँपालिका र मुदीबगरका मतदातालाई परिचयपत्र लिन र मतदान गर्न नजिकको केन्द्र पुग्न कम्तीमा ६ घन्टा लाग्छ । आउजाउमा १२ घण्टा लाग्ने भएकाले मतदानका दिन पनि परिचयपत्र पाउने व्यवस्था मिलाइदिन आग्रह गरेका छन् । यो बस्तीका मतदातालाई निर्वाचन कार्यालयले पहिलोपटक घुम्ती शिविर लगेर गत वर्ष फोटोसहितको नामावलीमा समावेश गरेको हो । यसअघिको निर्वाचनमा बगरा र सिमकोसवासी मतदानबाट वञ्चित थिए । बगरा धौलागिरि पदमार्गमा पर्ने अन्तिम बस्ती हो ।

गुनासो बोकेर निर्वाचन कार्यालयमा
कास्कीका कतिपय मतदाताले बेलैमा फोटो खिचाए पनि अहिले परिचयपत्र नपाएको गुनासो गरेका छन् । शुक्रबार नागरिकता बोकेर मतदानस्थल पुगेका उनीहरू सूचीमा नामै नरहेको भन्दै परिचयपत्र नदिइँदा निराश छन् । कतिपय मतदाता गुनासो लिएर क्षेत्रीय निर्वाचन कार्यालय धाइरहेका छन् ।

माछापुच्छ्रे गाउँपालिका धम्पुसका पूर्णबहादुर अधिकारीले २०७० को संविधानसभाको दोस्रो निर्वाचनमा मतदान गरेका थिए । ‘यसपल्ट त लिस्टमा नामै छैन भन्छ,’ उनले भने, ‘नाम देखाइदिन निर्वाचनको अफिस आएको ।’ त्यही गाउँका नन्दिका गुरुङ, पोखराको नदीपुरकी धनकुमारी सुनार र बसपार्कका लालबहादुर गुरुङलगायत पनि परिचयपत्र नपाएपछि शुक्रबार क्षेत्रीय निर्वाचन कार्यालयमा भेटिए । ‘धेरै वर्षपछि हुन लागेको चुनावमा पनि परिचयपत्र नभएकाले भोट दिन नपाउने हो कि भन्ने डर छ,’ सुनारले भनिन्, ‘हाम्रो गल्ती होइन तर हामीले दु:ख पायौं ।’

फोटो खिचेका मतदाता सबैको परिचयपत्र बनेको निर्वाचन कार्यालयका शाखा अधिकृत महेन्द्रराज सुवेदीले बताए । ‘कसैको छुटेको र कसैको नाम ठेगाना बिग्रेका गुनासा आएका छन्’, उनले भने, ‘हामी यहाँ नभएको काम आयोगलाई लेखिपठाउँछौं ।’

प्रकाशित : वैशाख ३०, २०७४ ०८:३७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT