वित्तीय हस्तान्तरणका चुनौती

हेमराज लामिछाने

विश्वकै अनुभवमा हरेक मुलुकका तल्ला तहका सरकारको भौगोलिक, जनसांख्यिक, आर्थिक समृद्धि, विकास, आन्तरिक स्रोत परिचालनमा कार्यदक्षता र वित्तीय क्षमतामा भिन्नता रहेको पाइन्छ । यस किसिमको विविधताका कारण ती निकायबीच ठाडो र तेर्सो वित्तीय असन्तुलन देखिन्छन् । परिणाम, उनीहरूले प्रदान गर्ने सेवाको गुणस्तर र मात्रामा असमानता हुन्छन् ।

यसरी विभिन्न निकायबीच हुने वित्तीय असन्तुलन न्युनीकरणका लागि संघीय सरकारले विभिन्न किसिमका अनुदान उपलव्ध गराउने गर्छ । यसर्थ संघीय सरकारले यस्ता वित्तीय असमानतालाई सम्बोधन गर्नु अन्तरसरकारी वित्तीय हस्तान्तरण एक महत्त्वपूर्ण औजारको रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको पाइन्छ । यसकारण मुलुकको भूगोल, विकासको स्तर, खर्चको आवश्यकता, आन्तरिक कर क्षमता, सेवाको दूरी, लागत, गरिबीको अवस्था आदिको आधारमा आवश्यकतामा आधारित अन्तरसरकारी वित्तीय हस्तान्तरण प्रणालीको खाका, सिद्धान्त र सूत्र तयार गर्नु‘ संघीय सरकारको एक महत्त्वपूर्ण कार्य हुन्छ ।

नेपालको संविधान २०७२ को धारा ६० मा प्रादेशिक तथा स्थानीय तहका इकाइहरू बीचका क्षेत्रीय असन्तुलन, गरिबी र असमानता न्युनीकरण गर्नु राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको सिफारिसका आधारमा संघीय सरकारले समानीकरण, ससर्त र विशेष अनुदान दिने व्यवस्था गरेको छ । 

लामो समयदेखि नेपाल सरकारले स्थानीय निकायहरूलाई विभिन्न किसिमका अनुदान (निसर्त र ससर्त चालु र पुँजीगत तथा विशेष अनुदान) उपलव्ध गराउँदै आएको छ । खासगरी आ.व. २०६१/६२ देखि स्थानीय निकायहरूलाई कार्यसम्पादनमा आधारित अनुदान उपलव्ध गराउन थालिएको हो । यसै सिलसिलामा विभिन्न समयमा विभिन्न किसिमका राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञहरूको सहयोगमा समानीकरण अनुदान सम्बन्धमा अध्ययन हुँदै आएको छ । अध्ययनका सिलसिलामा गाउँपालिका र नगरपालिकाका लागि अनुदान उपलव्ध गराउन उपयुक्त हुने भनी सुझाव प्राप्त भएका छन् । 

मुलुकको नयाँ राजनीतिक परिस्थितिमा स्थानीय तहको पुन:संरचना भइसकेको अवस्थामा नयाँ स्थानीय तहहरूको सञ्चालनका लािग कार्यकारी आदेश जारी भई त्यसै अनुसार कार्य भइरहेको सन्दर्भमा आगामी आर्थिक वर्षका लागि संघीय मामिला तथा स्थानीय विकास मन्त्रालयले नयाँ सूचकका आधारमा समानीकरण अनुदान दिन सक्छ । 

काठमाडौं महानगरपालिकामा जनघनत्व प्रतिवर्ग कि.मि. १९ हजार ७ सय २१ जना रहेको छ भने ठूलीभेरी नगरपालिकाको जनघनत्व २० जना रहेको छ । ठूलीभेरीमा कुल जनसंख्या ८ हजार ३ सय ७० र भूगोलको क्षेत्रफल ४२१ वर्ग किलोमिटर रहेको छ । जबकि काठमाडौंको जनसंख्या ९ लाख ७५ हजार ४ सय ५३ र भौगोलिक क्षेत्रफल जम्मा ४९.४५ वर्ग किलोमिटर मात्र छ । पुराना ५८ नगरपालिकाको विगत ५ वर्षको औसत प्रतिव्यक्ति आन्तरिक आय सबैभन्दा बढी भक्तपुर नगरपालिकाको २ हजार ९ सय ४ रुपैयाँ र सबैभन्दा कम सिरहा नगरपालिकाको ७९ रुपैयाँमात्र रहेको छ । नेपालमा गरिबीको लघुक्षेत्र अनुमान, २०६८ अनुसार पोखरा उपमहानगरपालिकाको १.६ प्रतिशत, काठमाडौं महानगरपालिकाको २.१ प्रतिशत, ललितपुर उपमहानगरपालिकाको ३ प्रतिशत जनसंख्या मात्रै गरिबीको रेखामुनि रहेको र सबैभन्दा बढी गुलरिया नगरपालिकामा ४९.६ र सिरहा नगरपालिकाको ४२.१ प्रतिशत जनसंख्या गरिबीको रेखामुनि बाँचेको अवस्था छ । यसरी नै आ.व. २०७१/७२ मा नयाँ नगरपालिकाहरूमध्ये सबैभन्दा कम प्रतिव्यक्ति आन्तरिक आय दार्चुलाको अपी नगरपालिकाको २९ रुपैयाँ र सबैभन्दा बढी काठमाडौंको चन्द्रागिरीको २ हजार १ सय रुपैयाँ रहेको देखिन्छ । पुराना र नयाँ सबै नगरपालिकाको आन्तरिक आयको क्षमतामा ठूलो भिन्नता देखिन्छ । यो तथ्यांकले नगरपालिकाहरूको जनसंख्या, भूगोल, कर संकलन क्षमता र आर्थिक समृद्धिबीच ठूलो अन्तर रहेको कुरा देखाउँछ । यस्तो अवस्थामा संघीय सरकारले उपलव्ध गराउने समानीकरण अनुदानको सूत्र तयार गर्दा त्यस्ता पक्षलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ । आर्थिक सम्पन्नताको आधारमा हेर्दा १९ वटा नगरपालिकामध्ये र २० वटा नगरपालिका न्युन समृद्धि स्तरमा रहेकाले उनीहरूलाई उच्च समृद्धि स्तर भएका नगरपालिका (१९ वटा) को दाँजोमा पुर्‍याउन त्यस्ता नगरपालिकालाई विशेष र क्षेत्रगत ससर्त अनुदान उपलव्ध गराउनु आवश्यक हुन्छ । 

माथि उल्लेखित पृष्ठभूमिलाई मध्यनजर गरी संघीय नेपालको निम्ति उपयुक्त अनुदान प्रणालीको सूत्र निर्माण गर्नुपर्छ । यसका लागि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विषय भनेको विभिन्न तहबीच भएको वित्तीय अन्तरको पहिचान गर्नु हो । यस अन्तर्गत हरेक स्थानीय तहको खर्च आवश्यकता र उनीहरूको राजस्व क्षमताको अध्ययन गरी यथार्थ तथ्यांक तयार गर्नुपर्छ । खर्च आवश्यकताको अनुमान गर्नु जनसंख्या, क्षेत्रफल, लागत सूचकांक (विभिन्न सेवा उत्पादनको निम्ति प्रतिएकाइ लागत), अविकासको सूचकांक जस्तै– प्रतिव्यक्ति आय, महिला साक्षरता दर, नाबालक मृत्युदर, घरायसी सुविधा, विकटता, सम्पर्क सञ्जाल (सडक सुविधामा पहुँच, टेलिफोन, इन्टरनेट), पिछडिएको जात र जाति समूह, सेवा केन्द्रको दूरी र वित्तीय अनुशासन ।

राजस्व क्षमताको अनुमान गर्नु कानुनत: उपलव्ध कर आधारको दायरा, क्षेत्र सुहाउँदो सम्भावित करदर, सरकारको कर संकलन प्रयास वा क्षमता, बाँडफाँडबाट प्राप्त हुने आय, आन्तरिक प्रशासनिक क्षमता, संस्थागत विकासको स्तर आदिलाई लिन सकिन्छ । यसका लागि प्रत्येक स्थानीय तहको राजस्व सम्भाव्यता अध्ययन गरी राजस्व क्षमता सम्बन्धी तथ्यांक तयार गर्नुपर्छ । यसबाट प्रत्येक वर्ष स्थानीय तहहरूले गरेको करको प्रयाससमेत आँकलन गर्नु सजिलो हुन्छ । तर प्रदेश सरकारको हकमा न्युनतम सूचकहरूका लागि आवश्यक सूचना तयार नहुन्जेल न्युनतम चालु र पुँजीगत अनुदान, विशेष अनुदान, समपुरक अनुदान उपलव्ध गराउनु उपयुक्त हुन्छ । सामाजिक न्यायका हिसाबले प्रदेश तहको संरचना कार्यान्वयन हुनथालेपछि कुल अनुदानको निश्चित प्रतिशत रकम जनसंख्या र क्षेत्रफलका आधारमा ७ वटै प्रदेशलाई उपलब्ध गराउनु उपयुक्त हुन्छ । संवैधानिक व्यवस्था अनुसारको राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोगको यथाशीघ्र गठन हुनसकेमा समानीकरण, ससर्त र विशेष अनुदान तथा स्थानीय तहले लिनसक्ने ऋण सम्बन्धमा सिद्धान्त, मापदण्ड, आधार र सीमा समयमा नै तयार हुने र त्यही आधारमा सरकारले अन्तरसरकारी वित्तीय हस्तान्तरण कार्यान्वयन गर्नु सहज हुनसक्छ । 

 

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७४ ०८:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

मनीषा इज ब्याक

गोकर्ण गौतम

त्यसो त यो एक दशक मनीषा कोइराला ‘लाइमलाइट’ बाट बाहिर रहिनन् । सन् २०१० मा सम्राट दाहालसँग विवाह गरिन् । दुई वर्ष नबित्दै डिभोर्स भयो । अर्को वर्ष क्यान्सरले समात्यो । अलौकिक ढंगले दोस्रो जन्म पाइन् ।

अनि ‘मोटिभेसनल स्पिकर’ का रूपमा ठाउँ–ठाउँमा पुग्न थालिन् । विस्तारै क्यान्सरविरोधी सामाजिक अभियन्ताको छवि बन्यो उनको । जीवनशैली पनि अत्यन्त सरल, सादगीपूर्ण र आध्यात्मिक रोजिन् । यी सबै घटनाले उनलाई ‘न्युजमेकर’ बनायो नै । 
तर मूलत: उनी हिरोइन हुन्, त्यो पनि ९० को दशकको बलिउडकी सर्वाधिक सुन्दर र सफल । तर ठ्याक्कै १५ वर्ष भएछ, मनीषा अभिनीत कुनै फिल्म हिट नभएको । सन् २००२ मा कम्पनी फिल्मबाट उनले उत्कृष्ट अभिनेत्रीको फिल्मफेयर क्रिटिक्स अवार्ड चुमेकी थिइन् । त्यही वर्ष रिलिज भएको एक छोटी सि लभ स्टोरीले पनि सकारात्मक प्रतिक्रिया बटुलेको थियो । त्यसपछि भने फिल्मी करिअर ओरालो लागेको लाग्यै । भलै यसबीचमा उनका फिल्मै रिलिज नभएको चाहीँ होइन । डेढ दर्जन फिल्म आए पनि कुनैले कमाल देखाउन सकेनन् । खासमा तीमध्ये अधिकांश गिनेचुनेका ब्यानर र स्टारसँग थिएनन् । 
तर यतिबेला मनीषा फेरि फिल्मवृत्तमा छाइरहेकी छन् । त्यसका दुई कारण छन्, एक उनको लिड रोल रहेको फिल्म डियर मायाको ट्रेलर । अर्को, सञ्जय दत्तको बायोपिक । राजकुमारी हिरानीले निर्देशन गरिरहेको यस फिल्ममा उनी सञ्जय दत्तकी आमा नर्गिस दत्तको भूमिकामा देखिँदै छिन् । फिल्ममा सञ्जयको भूमिकामा रणवीर कपुर छन् । अर्थात् मनीषालाई रणवीरकी ‘रिल मदर’ का रूपमा देख्न पाइने भएको छ । ब्यानर र फिल्ममेकरका हिसाबले पछिल्ला वर्षहरूमा मनीषा जोडिएको बिग प्रोजेक्ट 
हो यो । 
पहिले डियर मायाको कुरा गरौं । 
सुरुमा यो फिल्मका बारेमा खासै सुनिएको थिएन । तर २१ वैशाखमा युट्युबमा ट्रेलर सार्वजनिक भएसँगै एकाएक हाइप बटुलेको छ । यसको मुख्य कारणचाहिँ मनीषाको लुक्स नै हो, जुन उनको वास्तविकताभन्दा पूरै अलग छ । ट्रेलरमा उनलाई जीवन र समाजदेखि विरक्तिएकी वृद्ध महिलाका रूपमा देख्न पाइन्छ । निर्देशक सुनैना भटनाकरका अनुसार मनीषा (मायादेवी) २० वर्षदेखि एउटै घरमा लुकेर बसेकी छन् । जसलाई नजिकैका दुई टिनएजर केटीहरूले ‘प्रयांक’ गर्छन्, काल्पनिक प्रेमीका रूपमा प्रेमपत्र पठाएर । त्यसपछि मनीषाको जीवनमा आउने उतारचढाव नै फिल्मको केन्द्रीय विषयवस्तु भनिएको छ । भलै फिल्म १९ जेठमा प्रदर्शन हुँदै छ ।
सुनैनाले एकैपटक शक्तिहीन र शक्तिशाली भूमिकामा काम गर्न सक्ने कलाकार खोजेको र त्यो मनीषाबाट पाएको भन्दै खुसी व्यक्त गरेकी छन् । सुनैनाले यसअघि रकस्टार, जब वी मेट, लभ आजकललगायतका फिल्ममा इम्तियाज अलिको सहायक भएर काम गरेकी थिइन् । मनीषा पनि नयाँ पुस्तासँग काम गर्न पाउँदा दंग छिन् । चरित्रप्रधान भूमिकामा चिनिएकी मनीषाले डियर मायाको ट्रेलर लञ्च कार्यक्रममा भनेकी थिइन्, ‘कलाकारका रूपमा सधैं अब्बल र चुनौतीपूर्ण भूमिकाको भोकमा हुन्छु । त्यसैले यस्तो अवसर पाउनासाथ मिस गर्दिनँ । तर यसपटक अझ नर्भस छु । किनभने ब्रेकपछि फेरि एक्सनमा फर्किएकी छु ।’ निर्माण पक्षले पनि यस फिल्मलाई मनीषाको कमब्याकका रूपमा प्रचारप्रसार गरिरहेको छ । 
सञ्जय दत्तको बायोपिकमा खेल्न वा भनुँ, रणवीरकी आमा बन्न भने मनीषा सुरुमा हिचकिचाएकी थिइन् । फिल्मका कास्टिङ डाइरेक्टर मुकेश छब्राले प्रस्ताव राख्दा उनी नेपालमा थिइन् । पछि थाहा पाइन्, निर्देशक राजकुमार हिरानी मनीषालाई खेलाउन चाहन्छन् । ‘रणवीरकी आमा ? सुरुमा त म हल्का हिचकिचाएँ र अच्चमित पनि भएँ । किनभने हामीबीच जम्मा दस वर्षको अन्तर छ । फेरि भर्खरै ऐश्वर्या राय उनीसँग रोमान्टिक रोलमा देखिएकी थिइन् । त्यसैले म कसरी आमा बन्न सक्छु ? भन्ने लाग्यो,’ ४६ वर्षीया यी हिरोइनले इन्डो एसियन न्युज सर्भिससँग भनेकी छन्, ‘तर हिरानीलाई बुझाउनु भयो कि, यो नर्गिस दत्तको भूमिका हो, रणवीरकी आमाको भूमिका होइन । त्यसपछि मैले त्यही दृष्टिकोणबाट बुझें ।’ उनले नर्गिसको रोलका लागि विभिन्न चरणमा लुक्स टेस्ट गरिसकेकी छन् । यसको सुटिङ थाल्नु अगाडि उनी डियर मायाको प्रमोसनका लागि चर्चित टेलिभिजन कार्यक्रम द कपिल शर्मा शोमा सहभागी भइन् । क्यान्सरमुक्त भएपछि यत्ति लोकप्रिय र मनोरञ्जनात्मक टेलिभिजन कार्यक्रममा उनी प्रत्यक्ष सरिक भएको यो पहिलो पटक हो । 
दुई वर्ष अगाडि यस पंक्तिकारसँगको कुराकानीमा मनीषाले फिल्मलाई प्राथमिकतामा नराखेको तर त्यसो भन्दैमा खेल्दै नखेल्ने चाहिँ होइन भनेकी थिइन् । ‘मलाई लाग्दैछ, फिल्मका लागि समय घर्किएको छैन । पहिले धेरै गरियो, पछि पनि गर्न सकिन्छ । आउँछ, जान्छ । तर क्यान्सर तथा अन्य घातक रोग लागेका बिरामीको मनोबल बढाउन जनजेतना जगाउने कार्यक्रममा बढी सक्रिय हुनेछ । तर फिल्मलाई पूरै बेवास्ता गर्ने भन्ने होइन,’ उनको भनाइ थियो, ‘जस्तो पायो त्यस्तै भूमिकामा चाहिँ काम गर्दिनँ ।’ डियर माया र सञ्जय दत्तको बायोपिकमा पक्का पनि उनको भूमिका चानचुने छैन । अनि सामाजिक कार्यमा त भ्याइनभ्याई नै । 
लाग्छ, मनीषा फेरि चम्कने पथमा छिन्, ‘रिल’ र ‘रियल’ सँगै । 

 

प्रकाशित : जेष्ठ ५, २०७४ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT