मधेसमा बढ्दो भागी बिहे

रीता साह

मधेसी समाजमा धान काटिसकेर अर्को वर्ष धान नरोपुन्जेलको अवधिमा बिहेवारी गर्ने चलन छ । यो बीचको समयमा तराई–मधेसका चियापसल, पानपसल, चोक–चौराहामा प्राय:जसो बिहेकै चर्चा हुने गर्छ ।

कसको छोरा कति पढेको, कसको बिहेमा कति दाइजो लियो, कसकी छोरी कति राम्री, कसले कति तामझामका साथ बिहे गर्‍यो जस्ता विषयबारे चर्चा सुन्न पाइन्छ । पछिल्लो समय युवक–युवती भागेर बिहे गर्ने गरेको बारे पनि मधेसतिर निकै चियोचर्चा हुन थालेको छ, जुन केही वर्षअघि विरलै सुनिन्थ्यो ।

गत वर्षको वैशाखमा म आफ्नो घर सप्तरी गएकी थिएँ । घरमा बिहेको निम्ताको एउटा कार्ड आएको थियो । कार्ड पल्टाएर हेर्दै थिएँ । आमाले भन्नुभयो, ‘यो कार्डको अब काम छैन ।’ कारण के रहेछ भने जसको बिहेको कार्ड थियो, ती युवती बिहेको तिथिभन्दा दुई दिनअघि नै घरबाट भागिसकेकी थिइन् । युवतीले आफूले मन पराएको युवकसँग बिहे गरिसकेको थाहा भयो । आमाले सुनाएअनुसार अर्की एक युवतीले पनि त्यसरी नै घरपरिवारले तय गरिदिएको केटासँग बिहे नगरी आफूले प्रेम गरेको युवकसँग भागेर बिहे गरेकी थिइन् । कुरा त्यतिमै सीमित रहेन । युवती पक्षले पहिला बिहेको कुरा छिनेको केटासँग दाइजो फिर्ता माग्न थाले । तर केटा पक्षले दिन मानेन । केटा पक्षको भनाइ थियो, एक त बिहे हुनुभन्दा पहिले केटी भागेर हाम्रो बेइज्जती भयो, त्यसमाथि दाइजो पनि फिर्ता गर्ने ? विवाद बढ्दै गएर केही दिनसम्म लगातार पञ्चैती नै भएको थियो रे ।

Yamaha

आजकल मधेसमा भागी बिहेका घटनाहरू छ्यापछ्याप्ती सुन्न पाइन्छ । युवक–युवती एकअर्कालाई प्रेम गरी भागेर बिहे गर्ने चलन नयाँ होइन । यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि छ । द्वापर युगको कथा महाभारतमा रुकमिणीले प्रेमपत्र लेखी श्रीकृष्ण भगवान्लाई मन्दिरमा बोलाएर भागी विवाह गरेको कथा हामी सबैले पढेका छौं । यस्ता अनेक पौराणिक कथाहरूमा भागी बिहे गरेका दृष्टान्तहरू उल्लेख छ । हाम्रै देशको पहाडी समाजमा कतिपय समुदायमा भागी बिहेलाई स्वाभाविक मानिन्छ । युवक–युवतीले एकअर्का मन पराएर बिहे गर्नुलाई सहर्ष स्वीकार पनि गरिन्छ । तर मधेसको सहर–बजारमा युवक–युवतीबीच प्रेम गर्नुलाई त्यति असहज रूपमा नलिइए पनि भागेर बिहे नै गरेकोलाई अझै पनि पचाउन सकेको देखिँदैन । 

भागेर बिहे गर्ने अनेक कारण छन् । समाजमा बढ्दै गएको चेतनासँगै छोरीलाई पनि छोरासरह स्कुल–कलेज पठाउने क्रम बढेको छ । स्कुल–कलेजमा पढ्न जाँदा युवक–युवतीबीच घनिष्टता बढ्नु स्वाभाविकै हो । घनिष्टता प्रेममा परिणत हुन्छ । अचेल मधेसी समुदायमा अधिकांशले छोरीलाई शिक्षित बनाउन चाहन्छन्, तर प्रेम गर्न अघोषित बन्देज लगाउँछन् । कसैकी छोरी प्रेममा परेको सुइँको पाउनेबित्तिकै उनका अभिभावक बिहे गर्न तम्सिहाल्छन् । पढाइ छोडाउने, घरबाट बाहिर निस्कन नदिने गर्नुका जति सक्दो चाँडै बिहे गरिदिन चाहन्छन् । परिणामत: युवक–युवती विद्रोह गरेर घरबाट भागेर बिहे गर्ने जोखिम मोल्छन् । 

अन्तरजातीय र अन्तरधार्मिक युवक–युवतीबीच प्रेम सम्बन्ध स्थापित हुन गएको छ भने समाज र परिवारले नस्विकार्ने डरले पनि तिनीहरू भागेर बिहे गर्छन् । अहिले पनि मधेसी समुदायमा अन्तरजातीय बिहेलाई अधिकांश परिवार र जातीय संगठनहरूले अपराधकै रूपमा हेर्ने गर्छन् । यस्तो बिहे गर्नेलाई गाउँ निकाला गर्ने, भोजभतेरमा बन्देज लगाउनेजस्ता सजाय–जरिवाना तोक्ने चलन छ ।
समाजमा आमाबुवाको रोजाइभन्दा पनि आफैंले जीवनसाथी रोज्नुपर्ने जमात दिनदिनै बढ्दो छ । आफंैले रोजेको जीवनसाथी परिवारले नस्विकार्ने डरले पनि भागेर बिहे गर्छन् । पछिल्लो समयमा वैदेशिक रोजगारका कारणले पनि भागी बिहे बढेको छ । कतिपय यस्ता घटनाहरूमा पुरुषहरू वैदेशिक रोजगारमा जाँदा गाउँघरतिर महिला वा युवतीहरूलाई फकाएर भागी बिहे गर्ने गरेको सुनिन्छ । वैदेशिक रोजगारका कारण अर्काकी श्रीमती भगाउने घटना पनि बढेको छ ।

भागी बिहेलाई कतिपय महिला अधिकारकर्मीले महिला सशक्तिकरणसँग पनि जोडेर हेर्छन् । पहिला–पहिला युवतीहरू आफ्नो बिहेको कुरा गर्न पनि पाउँदैनथे, अहिले आफैंले मन पराएको युवकसँग भागेर बिहे गर्नु एक प्रकारको महिला सशक्तीकरण नै हो भन्ने तर्क उनीहरूको हुन्छ । 

भागी बिहेको स्वीकार्यता वा सफलता पनि जाति, वर्ग र लिंगका आधारमा तय हुने गर्छ । युवक–युवती एउटै जातको रहेछन् भने स्वीकार्यता अलिक सहज हुन्छ । तर दलित–गैरदलित, मुस्लिम–गैरमुस्लिम, कथित उपल्लो जात र कथित तल्लो जातबीचको बिहे हो भने स्वीकार्यता त्यति सहज हँ‘दैन । गरिब र धनी युवक–युवतीबीच भागी बिहे भयो भने केटा पक्षका परिवारले स्वीकार गर्न गाह्रो मान्छन् । समाजमा भागी बिहेमा छोरा र छोरीका लागि पनि फरक–फरक मापदण्ड तय गरिएको हुन्छ । छोराले भागी बिहे गर्छन् भने धेरै परिवारलाई प्राय: स्वीकार्य हुने गर्छ । तर छोरीले भागी बिहे गर्दा परिवारको नाक कट्ने, इज्जत जाने ठान्छन् । र सकेसम्म त्यस जोडीलाई छुट्याउन खोज्छन् । छोरा–छोरीबीच यस्तो खालको विभेद हेर्दा लाग्छ कि घरको इज्जत राख्ने जिम्मा छोरी मात्रको हो । त्यस्तै कथित उपल्लो जातको युवकले कथित तल्लो जातको युवती बिहे गरेको छ भने विरलै स्वीकार्य हुन्छ । त्यस्तै हिन्दु र मुस्लिम युवक–युवतीबीच भएको बिहे पनि प्राय: स्वीकार्य हुँदैन, खासगरी हिन्दु परिवारमा ।
भागेर बिहे गरेको सुन्दा सहज लाग्छ । तर त्यत्तिकै यसका अप्ठ्यारा तथा चुनौतीहरू पनि छन् । अधिकांश युवक–युवती कम उमेरमा, पढ्दा–पढ्दै भाग्ने गर्छन् । पढाइ पनि पूरा भएको हँ‘दैन । यस्तोमा आत्मनिर्भर हुने कुरै हँ‘दैन । केही दिन घरपरिवारबाट टाढा लुकीछिपी बसे पनि फेरि घरमै आउनुपर्ने बाध्यता हुन्छ । तर केटा पक्षको परिवारले केटीलाई स्विकारेन भने केटी दोहोरो मारमा पर्छिन् । एकातिर माइतीबाट विद्रोह गरेर भागेकाले माइती जाने बाटो बन्द हुन्छ भने केटा पक्षले घर भित्र्याएन भने अलपत्र पर्ने अवस्था आउँछ । कतिपय घटनामा केटालाई पनि दबाब दिएर केटीलाई छाड्न लगाइन्छ । यस्तो अवस्थामा प्राय: केटीहरू घरका न घाटका हुन्छन् । भागेर बिहे गर्ने युवतीलाई समाज र छरछिमेकले पनि अपहेलित नजरले हेर्छन् ।

कथंकदाचित युवती गर्भवती भइछन् भने तेहरो मारमा पर्छन् । प्राय:जसो भागी बिहे मन्दिरमा वा लुकेर गरेका हुन्छन्, जसको कुनै प्रमाण हँ‘दैन । फलस्वरूप केटाको सम्पत्तिमा अधिकार पाउने आधार पनि हुँदैन । यस्तै खालको घटना गत जेठ २७ गते एक राष्ट्रिय दैनिकमा पनि छापिएको थियो । जनकपुर बस्ने एक युवतीलाई सोही ठाउँ बस्ने युवकले घरबाट भगाएर बिहे गरी तीन महिनासम्म सँगै राखेर गर्भवती बनाए, अनि छाडे । युवतीले न्यायको खोजीमा भौंतारिनुपरेको छ । 

केटा दलित र आर्थिक रूपमा विपन्न छ भने केटा पक्षले पनि चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्छ । यस्ता अधिकांश घटनामा केटी पक्षले अपहरण, बालविवाह र बलात्कारको मुद्दा लगाएर केटासँग बदला लिन खोज्छ । गत वर्ष अध्ययनका क्रममा धनुषा र सिरहा जाँदा स्थानीय प्रहरीहरूले सुनाएका थिए, ‘सुरु–सुरुमा केटी पक्षले छोरी अपहरणको मुद्दा दर्ता गराउँछ, तर अनुसन्धान गदै जाँदा केटाकेटी मिलेमतोमा भागेका हुन्छन् । हामीलाई पनि समस्या पर्छ ।’ कहिलेकाहीं भागी बिहेले सामाजिक द्वन्द्व पनि सिर्जना गर्छ । खासगरेर दलित युवकसँग गैरदलित युवती भागेर बिहे गरेको छ भने केटा र केटा पक्षलाई कुटपिट गर्ने र जातीय रङ दिएर हत्या गर्नसम्म पनि पछि पर्दैनन् । 

आफैंले जीवनसाथी रोजेर बिहे गर्नु अपराध होइन । तर यसरी बिहे गर्नुअघि युवक–युवती पनि सचेत हुनु आवश्यक छ । बिहे कति उमेरमा गर्नुपर्ने हो, शारीरिक सम्पर्क गर्न र बच्चा पाउन प्रजनन अंगहरू कहिलेसम्ममा परिपक्व हुन्छन् जस्ता कुरा परिवार र शैक्षिक संस्थाहरूमा पनि सिकाउन आवश्यक छ । हामीले आफ्न छोराछोरीलाई अधिकारसँगसँगै कर्तव्यबारे पनि उचित जानकारी दिनुपर्छ । 

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १, २०७४ ०८:३९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राजनीतिमा पीडित महिला

रीता साह

हालै समपन्न स्थानीय तहको निर्वाचनमा काठमाडौं महानगरपालिकाको मतगणना हुँदै थियो । भोलिपल्टैबाट गणना कार्य अत्यन्त सुस्त गतिमा भएको सामाजिक सञ्जालमा आलोचनाको विषय बनेको थियो ।

केही पछि फेसबुकमा एउटा तस्वीर निकै भाइरल हुनपुग्यो । त्यसमा रञ्जु दर्शनाको दुइटा तस्वीर सँगै राखिएको थियो । एउटा जस्ताको तस्तै थियो भने अर्कोलाई अलिक बिगारेर उमेर ढल्केको महिलाजस्तो बनाइएको थियो । तस्वीरमा लेखिएको थियो, उम्मेदवार हुँदा युवा थिएँ, परिणाम सुन्दासुन्दै बूढी हुने भएँ । व्यंग्यात्मक त्यस पोष्टमा रञ्जुलाई नै किन रोजियो ? कुनै युवा वा पुरुष उम्मेदवारलाई किन रोजिएन ? मेरो मनमा प्रश्न उठ्यो । त्यसपछि सम्झिँदै जाँदा अनेक घटना सम्झिन पुगेँ । 

घटना नं. १
म सानो छँदा हाम्रो जिल्लामा एकजना महिला सुनी यादव (नाम परिवर्तन) संसदको चुनाव उठ्नुभएको थियो । उनी एकल महिला थिइन् । उनको चुनाव चिन्ह लालटिन छाप थियो । उनी प्रचारका लागि हाम्रो गाउँतिर जाँदा उनलाई गाउँका मान्छेले ‘लालटिनमा बत्ती छैन, सुनीको पति छैन’ भनी गिज्याउँथे । त्यतिबेला मेरो गाउँमा बच्चाहरूका लागि यो एउटा रमाइलो गीत बनेको थियो । म पनि जानी–नजानी यो गीत गाउँथेँ । त्यतिबेला त्यस गीतको अर्थ मलाई थाहा थिएन । तर अहिले म त्यस गीतको मर्म बुझ्न थालेकी छु । यो घटना लगभग २०४८ सालतिरको हुनुपर्छ । त्यतिबेला मधेसी समाजमा महिलाहरू राजनीतिमा जाने चलन थिएन । झन् एकल महिलालाई त सार्वजनिक समारोहमा जानबाट पनि बञ्चित गरिएको थियो । 

घटना नं. २
केही अघि मधेस आन्दोलनको अध्ययनको क्रममा मध्य तराईको एक जिल्ला पुग्दा ३२ वर्षीया एकजना नेतृसँग भेट भयो । उनले आफूमाथि आफ्नो पार्टीका नेताहरूले विभेद गरेको दुखेसो सुनाइन् । उनले भनिन्– मधेस आन्दोलनमा मैले सक्रिय भूमिका निर्वाह गरेकी थिएँ । तर जब पार्टीको केन्द्रीय कमिटीमा महिलाहरूको प्रतिनिधित्व गर्ने बेलामा मलाई पन्छाइयो । बुझ्दै जाँदा ममाथि कार्यदक्षता तथा चारित्रिक आरोप लगाएर मलाई पन्छाइएको बुझियो ।

घटना नं. ३ 
त्यही अध्ययन क्रममा पूर्वी तराईका एक जिल्ला पुग्दा ३० वर्षीया रिमा (नाम परिवर्तन) ले अलिक फरक व्यथा सुनाइन् । आफ्नै पार्टीका एकजना नेताले उनलाई बाहिर घुम्ने र सँगै बस्ने ‘अफर’ गरेका रहेछन् । उनी पार्टीको कार्यक्रममा कहिलेकाहीं त्यस नेताको मोटरसाइकल पछाडि बसेर जाने गर्थिन् । उनी आफ्नै पार्टीका जिम्मेवार नेताबाट यस्तो व्यवहारबाट निकै दु:खी भइन् । पार्टीमा गुनासो पनि गरिन् । गैरसरकारी संस्थाको जागिर छाडेर राजनीतिमा लागेकी उनले यतिका समय राजनीतिमा खर्चेर छोड्न पनि नमिल्ने र पार्टीभित्रै यस्ता हिंसा सहन पनि नसक्ने गुनासो पोखिन् ।
माथिका यी उदाहरणहरू प्रतिनिधिमात्रै हुन् । राजनीतिमा लागेका महिलालाई यस्ता अपशब्द, चारित्रिक आरोप तथा अपमानजनक शब्दहरू सुन्ने दिनचर्या नै भइसकेका छन् ।

राजनीतिमा महिलाविरुद्ध हुने हिंसा भन्नाले राजनीतिक जीवनमा महिलामाथि हुने सबै प्रकारका शारीरिक, यौनिक वा मनोवैज्ञानिक हिंसाका गतिविधि तथा डर, धम्की, गालीगलौज, ज्यादती आदिका साथै महिलाको समान पहिचान र अधिकारलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिलाई पनि बुझिन्छ । यस्ता हिंसाको मार महिलाले तीनतिरबाट खेप्ने गर्छन् । परिवार, पार्टी र समाजबाट । पहिलो, राजनीतिमा लाग्ने महिलालाई सबैभन्दा पहिला आफ्नै घरपरिवार तथा नातेदारहरूबाट विभिन्न खाले सिधा वा परोक्ष तरिकाबाट आक्षेप लगाउने गर्छ । दोस्रो, आफ्नै पार्टी तथा अन्य पार्टीका पुरुष नेता वा साथीबाट पनि विभिन्न किसिमको हिंसाको सिकार हुने गर्छन् । तेस्रो, राजनीतिमा लागेका महिलाप्रति समाजको नजरिया पनि त्यति राम्रो हुँदैन । अर्थात् राजनीतिमा लागेका महिला चारित्रिक रूपमा खराब हुने गर्छन् भन्ने आम सोचाइ समाजमा अहिले पनि ब्याप्त छ । जसकारण पढेलेखेका शिक्षित महिलाहरू राजनीतिलाई पेसा बनाउन हच्किन्छन् । 

सन् २०१४ मा (युएनओमेन) ले राजनीतिमा महिला हिंसा सम्बन्धी नेपाल, भारत र पाकिस्तानमा एक अनुसन्धान गरेको थियो । उक्त अनुसन्धानको रिपोर्टअनुसार नेपालमा राजनीतिमा लागेका महिलामध्ये १२ प्रतिशत यौनहिंसा, २१ प्रतिशत शारीरिक हिंसा, ५२ प्रतिशत संवेगात्मक हिंसा, ५४ प्रतिशतलाई चारित्रिक आरोप, ३१ प्रतिशतलाई मौखिक हिंसा, १६ प्रतिशतलाई थ्रेट र ८ प्रतिशत अपहरणका सिकार भएको तथ्यांक सार्वजनिक गरेको छ । 

भारतमा महिला राजनीतिकर्मीहरू यौनहिंसामा १४ प्रतिशत, शारीरिक हिंसामा ४५ प्रतिशत, संवेगात्मक हिंसामा ३२ प्रतिशत, चारित्रिक आरोपमा ३० प्रतिशत, मौखिक हिंसामा ४९ प्रतिशत, थ्रेटमा ४५ प्रतिशत र अपहरणमा १२ प्रतिशत परेको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

त्यस्तै पाकिस्तानमा यौनहिंसामा १५ प्रतिशत, शारीरिक हिंसामा ३० प्रतिशत, संवेगात्मक हिंसामा ३० प्रतिशत, चारित्रिक आरोपमा ४९ प्रतिशत, मौखिक हिंसामा २३ प्रतिशत, थ्रेटमा ३० प्रतिशत र अपहरणमा १२ प्रतिशत महिला राजनीतिकर्मीहरू परेको तथ्यांक छ ।

माथि उल्लेखित तथ्यांकले के देखाउँछ 
भने दक्षिण एसियामा पर्ने यी तीनै देशमा राजनीतिमा लागेका महिलाको हिंसाको अवस्था लगभग एकै खालका छन् । नेपालको सन्दर्भ सबैभन्दा बढी चारित्रिक आरोप महिलाले खेप्नुपरेको देखिन्छ ।

महिलामाथि अन्य हिंसा जस्तै– राजनीतिक हिंसाका कारण पनि समान खालका देखिन्छ । पितृसत्तात्मक सामाजिक संरचनामा आधारित समाज र सोच । जहाँ विभेद र असमानताको कारण पुरुषलाई अब्बल र महिलालाई दोयम दर्जामा राखेका छन् । महिलाले गर्ने कामको छनोट पनि पुरुषले नै गर्नुपर्ने मान्यता रहिआएको छ । राजनीति गर्ने काम महिलाको होइन भन्ने सोचाइ अझै विद्यमान छ । महिलाको नेतृत्व स्वीकार्न नसक्ने सोच र मान्यता रहिआएको छ । महिला कमजोर हुन्छन् र यिनीहरूलाई संरक्षण चाहिन्छ भन्ने मान्यताले गाँजेको समाज हो, हाम्रो । महिलाले केवल घरभित्रको काम र बच्चा हुकाउर्ने काममा सीमित हुनुपर्ने धारणा कायम छ । अहिले पनि हाम्रो समाजमा कुनै पुरुष सहकर्मीसँग महिला काममा जाँदा त्यस्ता महिलालाई नराम्रो दृष्टिले हेर्ने गरिन्छ । अनेक टिकाटिप्पणी सुन्नुपर्ने हुन्छ । 

जसरी समाजको अन्य संरचनामा पुरुषको बर्चस्व रहेको छ, त्यसरी नै राजनीतिमा पनि पुरुषकै बर्चस्व कायम रहेको छ । अर्थात राजनीतिको पनि पुरुषकरण भएको छ । चाहे त्यो संसद होस् वा मन्त्रिपरिषद वा पार्टीको संरचना । पार्टीका पुरुष नेताहरूले आफू अनुकूल उपयोग गर्न चाहन्छन् । त्यसो भएन भने विभिन्न आरोप लगाएर पन्छाउने र बदनाम गर्ने गरिन्छ । 

राजनीतिमा लागेका महिलाहरू आफ्नै परिवार र नातेदारबाट पनि हिंसाको सिकार हुने गर्छन् । आफ्नै श्रीमान तथा परिवारका अन्य सदस्यले गालीगलौज गर्ने, कुटपिट गर्ने तथा विभिन्न आरोप खेप्नुपरेको हुन्छ । पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालको माध्यमबाट पनि राजनीतिमा लागेका महिलाहरूमाथि हिंसा हुने गरेको छ । रञ्जु दर्शनाको तस्वीरमाथिको भद्दा टिप्पणी त्यसको ताजा उदाहरण हो ।

तर पछिल्लो समय १० वर्षे माओवादी जनयुद्ध, मधेस आन्दोलन तथा महिला आन्दोलनले राजनीतिमा महिलाको पहुँच बढाएको छ । आरक्षणको व्यवस्थाले निकै राम्रो गरेको छ । यसले गर्दा अहिले महिला पनि राजनीतिमा आउने क्रम बढ्दो छ । महिलाहरूको राजनीतिक पहुँच बढाउन महिलामैत्री निर्वाचन प्रणाली, पार्टीभित्र महिलामैत्री वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ । राजनीतिमा लागेका महिला हिंसाका घटनालाई कारबाहीको दायरामा ल्याउनुपर्छ । साथै पार्टीभित्र तथा बाहिर हुने लैंगिक विभेदका घटना हुँदा महिला स्वयम्ले पनि आवाज उठाउनुपर्छ ।


 

प्रकाशित : जेष्ठ ८, २०७४ ०८:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT