मानसिक स्वास्थ्यको ख्याल

बालिका थपलिया

काठमाडौं — शरीरलाई सञ्चालन गर्ने रिमोट कन्ट्रोल मस्तिष्क हो । आफ्नो दिमागले जे अह्राउँछ, हामी त्यही कार्य गर्छौं । मस्तिष्कमा कुनै समस्या आएन भने हाम्रो दैनिक क्रियाकलापमा सन्तुलन आउँछ । तर गडबडी आए हाम्रो सिङ्गो जीवनमा प्रभाव पर्छ ।

मानसिक स्थिति नै हाम्रोलागि मार्गदर्शक भएको हुनाले यसको महत्त्वबारे जान्नुपर्छ । मानसिक स्वास्थ्यमा के कस्ता तत्त्वले असर पार्छन् भन्ने बारेमा बुझ्यौं भने मानसिक रूपमा स्वस्थ रहने उपाय पनि जान्न सक्छांै । मस्तिष्कमा समस्या आउनुको पछाडि जन्मजात अर्थात आमाको गर्भावस्थादेखि लिएर जन्मपश्चात जुनसुकै उमेर पनि जोडिएको हुनसक्छ । वंशाणुगत रूपमा पनि यो हुनसक्छ । आमाबाबु अथवा अन्य कुनै नातेदारमा यस समस्याको लक्षण देखिए अन्य पुस्तामा सर्न पनि सक्छ । मानसिक अस्वस्थता मानसिक अपांगता निम्त्याउन सक्ने भर्‍याङ हो । त्यसैले हामी यसको गहिराइसम्म पुग्नुपर्छ । 

मानसिक अपांगतालाई तीन प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ । मानसिक अस्वस्थता, बौद्धिक अपांगता र अटिजम । मानसिक अस्वस्थताले जीवनको जुनसुकै मोडमा सताउन सक्छ । बौद्धिक अपांगता र अटिजमचाहिँ धेरैजसो जन्मजात हुनसक्छ । कुनै किसिमको दुर्घटनामा परेर दिमागमा चोटपटक लागे अन्य उमेरमा पनि बौद्धिक अपांगता हुनसक्छ । मानसिक विराम राम्रो औषधी–उपचार पाए वा परिवार, आफन्तजन र साथीभाइको दर्बिलो साथ पाए रोकथाम हुनसक्छ । तर बौद्धिक अपांगता र अटिजमको औषधीद्वारा प्रभावकारी उपचार गर्न सकिँदैन । यस्तो समस्या भएका व्यक्तिहरूलाई जीवनोपयोगी व्यावहारिक सीप र ज्ञान प्रदान गर्न सकिन्छ । 

मानसिक अस्वस्थताका हाँगाबिँगा पनि छन् । चिन्ता, निराशा, गम्भीर मानसिक समस्या, छारेरोग, मस्तिष्क पक्षाघात, समूहमा भएको बेला लड्नु आदि समस्यालाई यस वर्गमा राख्न सकिन्छ । त्यस्तै बढी रक्सी तथा लागूपदार्थको सेवन, अत्यधिक परिश्रम गर्नु, निद्रा नआउनु जस्ता कारणले पनि जीवनको मोडलाई मानसिक अपांगताको कुइनेटोसम्म धकेलिदिन सक्छन् । मानसिक विरामले चरम रूप लिँदै जाँदा मानिसले आत्महत्या गर्न सक्छन् । मानिसमा चिन्ताको तह बढ्दै गएपछि जीवनलाई सकारात्मकभन्दा बढी नकारात्मक तरिकाले हेर्न थाल्छ । कतै खुसी छाएको देख्दैन । नदेखेको कुरा देखेको र नसुनेको कुरा पनि सुनेको भ्रममा पर्छ । एउटा भनाइ नै छ, ‘चिन्ताले चितामा पुर्‍याउँछ ।’ त्यसैले कडा खालको मानसिक विरामीलाई औषधी–उपचार गर्नुका साथसाथै उनीहरूसँगै उनीहरूका अभिभावकलाई मनोसामाजिक शिक्षा दिँदा लाभदायक हुनसक्छ ।

मस्तिष्कमा आएको गडबडीबाट छारेरोग लाग्न सक्छ । जब दिमागमा असाधारण विद्युतीय तरंगले असर गर्छ, तब छारेरोगको लक्षण देखिन सक्छ । बेहोश भएर लड्नु, थरथर काम्नु, मुखबाट फिँज काढ्नु, जिभ्रो टोक्नु, हातखुट्टा अररो हुनु आदि यस्तो बिरामीमा देखिने लक्षण हुन् । नियमित औषधी सेवन गरे यो रोग निको हुनसक्छ । कम्तीमा दुई वर्षसम्म यसको औषधी खानैपर्छ । 

मस्तिष्कमा कुनै किसिमको चोट लागे वा बच्चा जन्मिनुभन्दा अगाडि, जन्मिने क्रममा अथवा जन्मिने बित्तिकै दिमागमा अक्सिजनको कमीले गर्दा गम्भीर खालको असर पुगेको छ भने मस्तिष्क पक्षाघात हुने सम्भावना अधिक हुन्छ । यसले मांसपेशीमा संकुचन पैदा गरेर शारीरिक सन्तुलनलाई अव्यवस्थित तुल्याइदिन्छ । जसले गर्दा दैनिक जीवनका कार्यहरू गर्न अप्ठ्यारो हुन्छ । समग्र जीवनयापन शैलीलाई नै प्रभावित गर्न सक्छ । 

त्यसैले यस्तो हुन नदिन आमाबाबुले सचेतना अपनाउनुपर्छ । 

कुनै–कुनै व्यक्ति मान्छेको भिडभाड भइरहेको बेलामा अर्धबेहोश हुन्छन् । बिरामले छोपेको बेला काम्ने, एक्लै बोल्ने, आफूले लगाएको लुगा च्यात्ने, कपाल तान्ने, दाह्रा किट्ने, घाँटी थिच्ने, बोली बन्द भएर इसाराले मात्रै बोल्ने, हातखुट्टा दह्रो बनाइराख्ने गर्छन् । यस्तो समस्याले एकदेखि अर्को गर्दै अरूलाई पनि सताउन सक्छ । यस्तो लक्षण देखिएको बेला बिरामीलाई बढी चलाउनु–बोलाउनु हुँदैन । विस्तारै शान्त रहन दिनुपर्छ । 

अत्यधिक रक्सी पिउँदा पनि मानसिक अस्वस्थताको जटिल परिस्थिति सिर्जना हुनसक्छ । ड्रग्स र अन्य खालका लागूपदार्थले पनि मानिसको दिमागलाई विकृतिले भरिपूर्ण बनाउनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् । नसामा फँसेको मान्छेले जसरी पनि आफ्नो आवश्यकता पूर्ति गर्न खोज्छ । यसले उसको मानप्रतिष्ठा, सम्पत्ति, स्वास्थ्यदेखि लिएर जीवनका हरेक पक्षमा अवरोध सिर्जना गरिदिन्छ र अन्त्यमा घर न घाटको बनाएर ज्यानसम्म लिन सक्छ । त्यसैले यस किसिमका रोगहरूको समयमै सही पहिचान गरेर उपचार गर्नसके रोकथाम गर्न सकिन्छ । 

बौद्धिक अपांगता मानसिक अपांगताको अर्को भाग हो । उमेर अनुसारको मानसिक वृद्धि नहुनुलाई यो वर्गमा राख्न सकिन्छ । यो समस्या भएका मानिसहरू जहिल्यै पनि बच्चाको जस्तो व्यवहार गर्छन् । दैनिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न अरूको सहारा लिनुपर्छ । पढाइ, लेखाइमा पनि अरू बच्चाहरूको भन्दा ढिलो सुधार हुन्छ । हामी बौद्धिक अपांगताको पूर्णतया उन्मूलन त गर्न सक्दैनौं, तर रोकथामचाहिँ गर्न सक्छौं । जन्मिने बित्तिकै बच्चा रोएन भने दिमागमा अक्सिजन पुग्न सक्दैन र समस्या उत्पन्न हुन्छ । त्यसैले स्वास्थ्य संस्थामै बच्चाको जन्म दिनुपर्छ भनेर जनमानसलाई अभिप्रेरित गर्नु अनिवार्य छ । 

मस्तिष्कको नसासम्बन्धी विकासमा समस्या आएर अटिजम हुनसक्छ । आफ्नो बच्चामा अटिजम छ भनेर आमाबाबुले ३ वर्षको उमेरभित्रैमा छुट्याउन सक्छन् । यस्तो समस्या भएका बच्चाहरूले आँखा जुँधाएर कुरा गर्न सक्दैनन् । साथीभाइ बनाएर खेल्न सक्दैनन् । बोलाउँदा प्रतिक्रिया दिन सक्दैनन् । कहिले एकोहोरो रोइरहन्छन् र कहिले हाँसिरहन्छन् । उनीहरूमा राम्रोसँग भाषा विकास हुन सक्दैनन् । कोही–कोही पहिला अलिअलि बोले पनि पछि बोली हराएर जान सक्ने अवस्था आउँछ । त्यसैले आफू कुन अवस्थामा छु भनेर उनीहरूले व्यक्त गर्न सक्दैनन् । अरू सामान्य बच्चाले खेलौनाहरू भताभुङ्ग पारेर राख्छन् भने अटिजम भएका बच्चाले मिलाएर राख्छन् । उनीहरूसँग बोलेर राम्ररी सञ्चार गर्न सकिँदैन, त्यसैले चित्रको माध्यमबाट केही हदसम्म भए पनि ज्ञान आदान–प्रदान गर्न सकिन्छ । शरीरको हरेक क्रियाकलापको सञ्चालक दिमागलाई सही स्वरूपमा राख्न हाम्रो सकारात्मक प्रयासले अहम् भूमिका खेल्न सक्छ । मानसिक रूपमा अस्वस्थ मानिसलाई हेलाहोचो गर्नु हुँदैन । मनोपरामर्शलाई व्यापक बनाउनुपर्छ । आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि स्वस्थ बनाउन तत्परताका साथ अघि बढ्न जरुरी छ । 

 

प्रकाशित : श्रावण ६, २०७४ ०९:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बीपी दर्शन र कांग्रेस

लोकेश ढकाल

देशका ६ प्रदेशमा दुई चरणमा गरिएको स्थानीय तहको निर्वाचनले स्थानीय सरकार गठन हुनु नेपाली राजनीतिको सुखद पक्ष हो । तर दुर्भाग्यवश २ नं. प्रदेशको स्थानीय तहको निर्वाचनलाई असोज २ मा सारिएको छ ।

प्रदेश र संघीय संसदको निर्वाचन संविधानले तोकेको समयमा सम्पन्न गरी संविधानलाई कार्यान्वयन गर्दै देशमा विद्यमान पट्यारलाग्दो लामो राजनीतिक संक्रमणको अन्त्यसँगै राजनीतिक स्थायित्व कायम गर्ने चट्टानी चुनौती सरकार र राजनीतिक दलसामु टड्कारो रूपमा उभिएको छ । नेपाली राजनीतिको यही कठिन चुनौतीको बीचमा आज हामी राजनेता बीपी कोइरालाको ३५ औं स्मृति दिवसमा उहाँलाई सम्मानपूर्वक स्मरण गरिरहेका छौं । 

३५ वर्ष अगाडि आजकै दिन देश र जनताप्रति इमानदार महान राष्ट्रवादी एवं प्रजातन्त्रवादी नेता बीपी कोइरालाको निधन भयो । उहाँको निधनपछिको ३५ वर्षमा देशको राजनीति धेरै उतार–चढाव पार गर्दै आजको चुनौतीपूर्ण मोडमा आइपुगेको छ । आज देश बीपीले कल्पना गरेको विचार र सिद्धान्तको बाटोमा छैन । स्वयम् बीपी समेतले स्थापना गरेको र लामो समयसम्म नेतृत्व गरेको ऐतिहासिक गौरवशाली प्रजातान्त्रिक पार्टी नेपाली कांग्रेस आफैं उहाँको विचार र सिद्धान्तको मार्गमा छैन । 
दूरदर्शी नेता बीपीले ३५/४० वर्ष अगाडि देशको राजनीतिक भविष्यप्रति जेजस्तो अनुमान र विश्लेषण गर्नुभएको थियो, त्यो आज सत्य सावित भैरहेको छ । उहाँले भन्नुभएको थियो– ‘विदेशी आई हामीलाई ठूलठूला सद्भाव देखाउलान्, केही गर्लान् । त्यसमा हामी अल्मलिन थाल्छौं, त्यसो गर्नु हुँदैन ।’ बीपीले भनेजस्तै विगतको लोकतान्त्रिक आन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणमा विदेशी लगानी र सौजन्यमा नेपाली राजनीति वा शान्ति प्रक्रिया र संविधान निर्माणमा विदेशी वा छिमेकीहरू कति प्रभावी भए, सहजै अन्दाज गर्न सक्छौं । 

महान राजनीतिक चिन्तक एवं विचारक बीपीले नेपालको सन्दर्भमा राखेको राजनीतिक प्रस्तावलाई राजसंस्थाले अस्वीकार गरेकै परिणाम एकदिन देशबाट राजसंस्थाले दु:खदायी पतन व्यहोर्नुपर्‍यो भने आफ्नो संस्थापक नेताको राजनीतिक सोच, विचार र सिद्धान्तलाई परित्याग गर्दा आज नेपाली कांग्रेस पार्टी इतिहासकै सबैभन्दा कठिन मोडमा उभिन बाध्य भएको छ । 

‘म मरेपछि नेपाली कांग्रेसमा मेरो भूमिका बारेमा व्यापक भ्रम सिर्जना गर्ने प्रयास हुनेछ भन्ने मलाई पक्का छ । घटनाहरूलाई बङ्ग्याएर इतिहासको गलत व्याख्या गरिनेछ । नेपाली कांग्रेसमा मैले लिएको राजनीतिक अडान र मेरो दृष्टिकोणलाई गौण बनाइनेछ । मैले नेपाली कांग्रेसमा सदैव सैद्धान्तिक र विषयगत अडान लिएको छु । राष्ट्रियता, प्रजातान्त्रिक संस्थाहरू, आर्थिक विकास र समाजवादी व्यवस्थाको विषयमा मेरा अडानका निरन्तरता छन्,’ बीपी भन्नुहुन्थ्यो । 

करिब ४० वर्ष अगाडि बीपीले व्यक्त गरेको उपरोक्त मार्मिक एवं दूरदर्शी विचारले बीपीको दूरदर्शिता र वर्तमान कांग्रेसको दशा र दिशाहीनतालाई राम्रैसँग चित्रण गर्छ । निश्चय: नै बीपीले भन्नुभए जस्तै आज स्वयम् कांग्रेसबाटै उहाँमाथि व्यापक भ्रम सिर्जना गरिएको छ, उहाँको विचार र दर्शनलाई कांग्रेसकै नेताहरूबाट आ–आफ्नो राजनीतिक स्वार्थमा अपव्याख्या गरिएको छ, बीपीलाई अपमान गरिएको छ ।
राजाको मुर्खतापूर्ण निरंकुश कदमविरुद्ध अर्को अतिवादी शक्तिहरूसँग मिलेर क्रान्ति गर्ने नाममा हाम्रा नेताको राजनीतिक कुण्ठा, मुलुकको प्रथम राष्ट्रपति बन्ने उत्कट अभिलाषा र सन्तानमोह प्रभावी भएर पार्टीको स्थापनाकालीन मौलिक नीति तथा सिद्धान्त र देशको राजनीति तथा पार्टीका विषयमा बीपीको राजनीतिक सोच, विचार र सिद्धान्तमा नेपाली कांग्रेसले पटक–पटक सम्झौता गर्न पुगेको छ । त्यसकारण आज कांग्रेसको चारतारे झण्डामा बीपीको तस्बीर धुमिल हुनपुगेको छ । कांग्रेसको चुनावी घोषणापत्र र राजनीतिक दस्तावेजहरूमा बीपीको सोचविचार र चिन्तनको सुगन्ध आउन छाडेको छ ।

‘जुन दिन नेपाली कांग्रेसले राष्ट्रियताको अडान छाड्नेछ, यो निरर्थक भएर जानेछ । जुन दिन यसले प्रजातन्त्रको आदर्श छाडेर केवल सत्ताको राजनीति गर्नेछ, यो निरर्थक भएर जानेछ ।’ बीपीले ३५ वर्ष अगाडि चिन्ता गरेको जस्तै अवस्थामा नेपाली कांग्रेस पुगेको छ । सिद्धान्त र आदर्शलाई ख्याल नगरी केवल सत्ताकेन्द्रित राजनीति गर्दा कांग्रेसको राष्ट्रियतासँगको नाता कमजोर हुनपुगेको छ, प्रजातन्त्रको आदर्शको स्तम्भ हल्लिन पुगेको छ । 

बीपीले आफ्नो कुरा स्वयम् पार्टीका साथीहरूले बुझिदिएनन् भनेर बरोबर गुनासो गर्नुभएको थियो । उहाँको निधनपछि कांग्रेसले उहाँको विचारलाई कति पछ्यायो, हामी सहजै अनुमान गर्न सक्छौं । सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहको नेतृत्वमा ०४६ सालमा भएको जनआन्दोलनदेखि कांग्रेसले बीपीको विचारलाई आंशिक रूपमा परित्याग गरेको थियो भने माओवादीसँग गरेको १२ बुँदे समझदारी र त्यसमा टेकेर गरेको २०६२/०६३ जनआन्दोलन र आन्दोलनको सफलतापछि सरकार–माओवादीबीच भएको बृहत शान्ति सम्झौता र तत्कालीन सात दल र माओवादी र सरकार र माओवादीबीच विभिन्न चरणमा भएका राजनीतिक सहमतिमा कांग्रेसले आफ्नो स्थापनाकालीन सिद्धान्त र बीपी विचार र चिन्तन बमोजिम अडान राख्नै सकेन । प्रजातन्त्र (लोकतन्त्र) र शान्ति प्रक्रियाका नाममा अमूर्त रूपमा जनआन्दोलनको भावना भन्दै नानाभाँतीका सम्झौता गर्दै गयो र कांग्रेस बीपी चिन्तन र विचारबाट पुरै विमुख हुनपुग्यो । 

अहिले कांग्रेसले उग्रवामपन्थी दल माओवादी केन्द्रको सहयोगमा सरकारको नेतृत्व गरिरहेको छ । हिजो माओवादी नेतृत्वको सरकारमा सम्मानजनक रूपमा सहभागी हुँदा र अहिले स्वयम् सरकारको नेतृत्व गरिरहँदा स्थानीय तहको ६ वटा प्रदेशमा भएको निर्वाचनमा कांग्रेसले आशातित सफलता प्राप्त गर्न सकेन । निर्वाचनमा दोस्रो स्थानमा आउँदासमेत एक प्रकारले कांग्रेस चुनाव पराजयको मानसिकतामा डुबेर बसेको छ । विगतमा जस्तै जित्नेले आफ्नो कारणले जितेको, हार्नेले अर्काको असहयोगले हारेको भनेर एकले अर्कोलाई घात–अन्तरघातको आरोप लगाएर बस्ने बाहेक समग्रमा कांग्रेस किन दोस्रो हुनपुग्यो, अहिलेसम्म समीक्षा गरेको छैन । नेपाली कांग्रेसजस्तो मुलुकको प्रमुख तथा आमजनता र दुनियाँले विश्वास गर्ने पार्टीले प्रचण्डलाई प्रधानमन्त्री सुम्पेर सत्तामा सहकार्य गर्नुको राजनीतिक औचित्य आम जनता र कार्यकर्ताबीच पुष्टि गर्नसकेको छैन ।

संविधान जारी भएको पृष्ठभूमिमा ५ महिना भारतीय नाकाबन्दी खेपेको, सरकारले चीनसँग महत्त्वपूर्ण सम्झौता गरेको आदि कारणबाट तथाकथित राष्ट्रवादको आडमा केपी ओली लोकप्रिय बनेको अवस्थामा उनको सरकारलाई पतन गराएर माओवादी नेतृत्वको सरकार स्वीकार गर्नु कांग्रेसका लागि कति फलदायी भयो ? सरकार र संसदीय फाँट दुवैमा कांग्रेसको भूमिका प्रभावकारी हुनसक्यो ? यसको मूल्याङ्कन अझैसम्म भएको छैन ।

प्रचण्ड सरकारले राम्रो कामको जस आफूमात्र लिने र खराबजति सबै कांग्रेसको थाप्लामा बोकाउने क्रममा राजदूत नियुक्ति, आईजीपी नियुक्ति, प्रधानन्यायाधीशमाथि महाअभियोग लगाउने आधारहीन कार्यका कारण निर्वाचनमा कति क्षति पुग्यो ? पार्टी सिद्धान्त र आदर्श विपरीत सर्वोच्च अदालतको फैसलाविरुद्ध पार्टी उभिनु, स्थानीय तहको निर्वाचनमा चितवन लगायतका जिल्लामा सिद्धान्तहीन ढङ्गले माओवादीसँग गठबन्धन गरिनुले कांग्रेसलाई के कति नोक्सान भयो ? वरिष्ठता, योग्यता, लोकप्रियता र चुनाव जित्न सक्ने आधार आदिलाई ख्यालै नगरी विवेकहीन ढङ्गले केवल गुटगत आधारमा टिकट वितरण गरेको आदि कारणले निर्वाचनमा कति असर गर्‍यो ? र पार्टीको कमजोर निर्वाचन अभियान र हल्का व्यवस्थापन निर्वाचन पराजयको कारण बन्न सक्छ कि सक्दैन ? यी सब समग्र सवालमा कांग्रेसको आसन्न केन्द्रीय कार्यसमिति बैठकले कस्तो समीक्षा गर्ला ? निष्ठावान आम कार्यकर्ताका लागि चासो र प्रतीक्षाको विषय बनेको छ । 

कांग्रेसले माथि उल्लेखित सवालहरूमा यथार्थको धरातलमा समीक्षा गर्दै आउँदो प्रदेश नं. २ को स्थानीय निर्वाचन, प्रदेशसभा र संघीय संसदको निर्वाचनका लागि स्पष्ट रणनीति र कार्यनीति निर्माण गर्न विलम्ब गर्नु हुँदैन । यसका लागि पार्टीले पराजयको पीडामा छट्पटाएर बस्नुको बदला पराजयबाट सिक्दै कमजोरीलाई सुधार गर्न पार्टीको कमजोर एवं बरालिएको वैचारिक धारलाई सशक्त बनाई कमजोर बन्दै गएको राष्ट्रियताको नाता बलियो बनाउन बीपीको विचार र चिन्तनमा ‘रिभिजिट’ गर्न आँटिलो कदम चाल्नुको अर्को विकल्प छैन ।

२०१७ पुस १ को निरंकुश कदमपछि कठोर ८ वर्ष कारावास र त्यसपछिको अर्को ८ वर्षको कष्टकर भारत निर्वासनसमेत गरी १६ वर्षको राजनीतिक योग र तपस्याले बीपीले राजनीतिक रूपमा बुद्धत्व वा सिद्धि प्राप्त गर्नुभएको थियो । त्यसैको परिणाम हो, बीपीले नेपाली राजनीतिलाई एउटा बाटो देखाउनुभयो । राष्ट्रियता, प्रजातन्त्र र देश विकासका लागि एउटा मार्ग कोर्नुभयो । अझै पनि त्यो मार्गबाट कांग्रेससहित अन्य राजनीतिक दल हिँड्ने हो भने राष्ट्रियता बलियो हुन्छ, प्रजातन्त्र बलियो हुन्छ, जनता बलिया हुन्छन्, समग्रमा देश बलियो हुन्छ । कांग्रेस त यसै बलियो हुन्छ । 

प्रकाशित : श्रावण ६, २०७४ ०९:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्