माओवादीको भविष्य

हरिबोल गजुरेल

रूपमा राष्ट्रिय भए पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनको अन्तर्वस्तु अन्तर्राष्ट्रिय हुन्छ। यसको मूलपक्ष विचारधारात्मक हो।

यस अर्थमा नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको अन्तर्राष्ट्रिय आयामलाई गम्भीरतापूर्वक लिन जरुरी छ। विचारधारा सही हुनु वा गलत हुनुले नै सबै कुराको फैसला गर्छ। यसै आलोकमा नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको विश्लेषण गर्न जरुरी छ। सिद्धान्तनिष्ट हुनु भनेको माक्र्सवादको रट लगाउनु होइन, सिद्धान्तलाई व्यवहारमा लागू गरेर त्यसको विकास गर्नु हो। सिद्धान्तलाई व्यवहारमा लागू गर्दा केही लचिलो हुनैपर्छ। 

सैद्धान्तिक शुद्धताको नाममा माक्र्सवादलाई धर्मशास्त्रमा परिणत गर्नु कट्टरतावाद हुन्छ भने माक्र्सवादका आधारभूत कुराबाट व्यवहार र आचरणलाई अलग गर्नु व्यवहारवादमा फँस्नु हो, उपयोगितावादलाई अँगाल्नु हो। व्यवहार–सिद्धान्त–व्यवहारको यो अन्तर्सम्बन्ध (चक्र) मा सिद्धान्त परिष्कृत र विकसित हुन्छ। सिद्धान्तको विकासको कुरा गर्दा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव र बहसलाई पनि जोड्न जरुरी छ। अन्यथा एकाङ्गी हुन्छ। यो नेतृत्व स्थापित गर्ने कुरासँग पनि सम्बन्धित छ। 

Yamaha

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन २०१० मा सम्पन्न पहिलो महाधिवेशनमा नेतृत्व परिवर्तनसँगै व्यवहारवादको सिकार हुनपुग्यो। परिणामत: गुटमा विभाजित हुँदै फुटको चपेटामा पर्‍यो। कम्युनिस्ट नामका दर्जनौं साइनबोर्ड राखिए, जुन २०४६ सालको आन्दोलनसम्म निरन्तर चलिरह्यो। यो आन्दोलनमा कम्युनिस्ट घटकहरूले दुई मोर्चा (वाम मोर्चा र संयुक्त जनआन्दोलन) निर्माण गरेर संघर्षमा सामेल भएका थिए। २०४६ सालको परिवर्तनपछि कम्युनिस्ट आन्दोलनमा एकताको प्रक्रिया सुरु भयो। यी दुवै मोर्चालाई समग्रमा हेर्दा सुधारवादी धाराको नेतृत्व मदन भण्डारी र क्रान्तिकारी धाराको नेतृत्व प्रचण्डले गरे। जुन एमाले र माओवादी पार्टीको रूपमा संगठित भए। यससँगै २०२८ को राधाकृष्ण, सीपी मैनालीले नेतृत्व गरेको झापा विद्रोहको क्रान्तिकारी धारा सुधारवादी धारामा र २०३४ को मोहनविक्रम सिंहले नेतृत्व गरेको सुधारवादी धारा क्रान्तिकारी धारामा परिवर्तित भयो। यो घटनाको पृष्ठभूमि नियाल्दा तत्कालीन मालेले २०४६ मा सम्पन्न महाधिवेशनदेखि नै माओ विचारधारा परित्याग गरेर सुधारवाद अंगिकार गरेको थियो र तत्कालीन मशालले २०४५ मा माओ विचारधारालाई माओवादको रूपमा संश्लेषण गरेर जनयुद्धको तयारी थालेको थियो। सुधारवादी धारा २०५० मा मदन भण्डारीको मृत्युपछि महाकाली सन्धिसँगै प्रतिक्रियावादतिर उन्मुख भयो र क्रान्तिकारी धारा अवसरवादसँग सम्बन्धविच्छेद गरेर २०५२ मा जनयुद्धमा प्रवेश गर्‍यो।

२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि माओवादी क्रान्तिकारी धारा हावी भयो। यसै पृष्ठभूमिमा नेपालमा विभाजित कम्युनिस्ट पार्टीहरूलाई क्रान्तिकारी रूपान्तरणसहित एकताबद्ध गर्न माओवादीको फूलबारी बैठकले एमाले लगायतका घटकहरूसँग एकता गर्न औपचारिक पहल गर्ने ठोस निर्णय गर्‍यो। एमालेसँग पटक–पटक छलफल पनि भयो। तर यथास्थितिवादी शक्तिहरूले जनयुद्ध र जनआन्दोलनका राजनीतिक उपलब्धिलाई शान्ति सम्झौतामार्फत संस्थागत गर्न आनाकानी गरेपछि एमाले पनि एकताको प्रक्रियाबाट पछि हट्यो र परिवर्तन विरोधी शक्तिसामु झुक्न पुग्यो। यसरी कम्युनिस्ट आन्दोलनको एकीकरणको प्रयास सफल हुन सकेन। तर माओवादीको कामीडाँडा बैठकले विद्रोहको योजना बनाएपछि परिवर्तन विरोधी शक्ति पछि हटे र शान्ति सम्झौता पुन: सम्भव भयो। यस बीचमा एमालेभित्र र बाहिरका सापेक्षिक क्रान्तिकारीहरू भने माओवादीमा ध्रुवीकरण भइरहे। यो प्रक्रिया अद्यावधि चलिरहेको छ। योसँगै माओवादीभित्र टुटफुट र एकताको नयाँ प्रक्रिया पनि चलिरहेको छ।

टुटफुट र एकताको कुरा गर्दा यसको नियमलाई नियाल्नु जरुरी छ। कम्युनिस्ट आन्दोलन कमजोर हुँदा टुटफुट र विभाजनको शृङ्खला चल्ने र शक्तिशाली हुँदा एकताबद्ध हुँदै जाने गरेको इतिहास छ। यो कुरा विचार, नीति र नेतृत्वको विकाससँग जोडिएको हुन्छ। विचारको विकास हुँदा नीति पनि सही हुँदै आन्दोलन सफल हुने र विचार र नीतिको विकास निरन्तर हुन नसक्दा आन्दोलनमा गत्यावरोध हुने र हन्डर, ठक्कर खाएर शिक्षा प्राप्त भएपछि सफलता हुँदै जाने गर्छ। 

तर यसलाई यान्त्रिक रूपमा बुझ्नुहुन्न। कहिलेकाहीं विकसित विचार र नीतिले अवसरवादलाई उत्तेजित बनाउँछ र फुट अवश्यम्भावी हुन जान्छ। त्यसैले हरेक फुट नेतृत्वको वैचारिक र नीतिगत कमजोरीका कारणले हो भनी ठोकुवा गर्न सकिन्न। रूसी र चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको मात्र होइन, नेपालको कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी केन्द्र) को इतिहासले पनि यसको पुष्टि गर्छ। शान्ति प्रक्रियामा आएपछिको विचार शृङ्खलाको रूपमा संश्लेषित प्रचण्डपथको स्थगनका कारण वैचारिक, राजनीतिक र संगठनात्मक विकास अवरुद्ध भयो। मोहन वैद्यसँगको विभाजन यसैको परिणाम हो। यद्यपि उनमा विद्यमान जडसूत्रवादी चिन्तन र कार्यशैलीलाई नकार्न मिल्दैन। 

संविधानसभा–२ पछि संविधानसभा–१ बाट शिक्षा लिएर नेतृत्वले नयाँ ढंगले पहलकदमी लियो। संविधान निर्माणमा अग्रणी भूमिका निर्वाह गर्दा प्राप्त सफलताको पृष्ठभूमिमा बाबुराम भट्टराईको बहिर्गमन भयो। यो फुट प्रचण्डको सफलताको प्रतिवाद स्वरुप हुनगएको हो।

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन समकालीन विश्वमा सबभन्दा अग्रपंक्तिमा छ। संविधानसभा–१ को निर्वाचनमा माओवादीको सफलताको पृष्ठभूमिमा एकता केन्द्रसँग एकता गर्दा विचार शृङ्खलाको रूपमा संश्लेषित प्रचण्डपथलाई स्थगन गरियो। जुन स्थगन मात्र थिएन, विचारको परित्याग थियो। यो प्रचण्डको निजी विचार थिएन, लाखौं सहिदको रगतले निर्मित अन्तर्राष्ट्रिय आयामसहितको नवीनत विचारको विकसित भ्रूण थियो। जसरी विश्वब्यापी रूपमा रक्षात्मक हुनपुगेको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई मध्यनजर गरी मदन भण्डारीले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको रक्षाको सर्तमा राम्रै नियतले माओ विचारधारा परित्याग गरे, त्यसरी नै अध्यक्ष प्रचण्डले पनि राम्रै नियतले प्रचण्डपथ स्थगन गरेको यथार्थ भन्नैपर्ने हुन्छ। फरक यति हो, एउटाले परित्याग गरे, अर्कोले १० वर्ष स्थगन गरे, मदन भण्डारी मारिए, प्रचण्ड जीवितै छन्। कल्पना गरौं, मदन भण्डारी बाँचिरहेका हुन्थे भने अहिलेको एमालेको कसरी समीक्षा गर्थे होलान्? र अहिले प्रचण्डले के सोचिरहेका छन्? यो चासोको विषय भएको छ।

२००७ सालको राणशाही विरोधी आन्दोलन नेपाली कांग्रेसको अगुवाइमा चलेको थियो। त्यसबेला नेपाली कांग्रेस पार्टीमात्र नभई बीपीको अगुवाइमा चलेको आन्दोलन थियो। त्यसका कमजोरीका कारण २००७ सालको परिवर्तन धराशायी भयो। राजा महेन्द्रले निरङ्कुश राजतन्त्र र निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था थोपरे। २००७ सालपछि कम्युनिस्टको त्रासले कांग्रेसलाई सामन्त र दलाल पुँजीपति वर्गको नजिक पुर्‍याएको थियो। यसले गर्दा २००७ सालको परिवर्तनमा महत्त्वपूर्ण सहयोग गर्ने कम्युनिस्ट र भीमदत्त पन्त लगायत उसको नजरमा दुश्मन बन्न पुगे। र परिवर्तन विरोधी शक्ति हावी भयो। कांग्रेस पँुजीवादी दर्शन र राजनीतिको अन्तर्वस्तुबाट अलग हुँदा त्यो नियति हुनगयो। 

माओवादी पनि पार्टीमात्र होइन। यो प्रचण्डको अगुवाइमा चलिरहेको आन्दोलन हो, जसले यो राष्ट्रको भविष्यको रेखाचित्र कोरेको छ। यतिखेर माओवादीले ६० को दशकमा अगाडि सारेका संघीयता, गणतन्त्र, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक–समावेशी र भूमिसुधार सहितको सामाजिक न्यायजस्ता अग्रगामी एजेन्डामा नेपालको राजनीति अगाडि बढिरहेको छ। माओवादी परिवर्तन विरोधी शक्तिलाई आवश्यकताभन्दा बढी आँकलन गरेर द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दर्शन र राजनीतिको अन्तर्वस्तुबाट विचलित हुँदा वर्ग धरातल खस्कियो र किसान—मजदुरबाट टाढियो। माओवादीले आधारभूत वर्ग (किसान–मजदुर) र राष्ट्रिय पुँजीपति वर्गको पक्षमा आफूलाई दृढतापूर्वक नउभ्याउने हो भने उसले संविधानमा सूत्रबद्ध गरेका अग्रगामी एजेन्डा कमजोर हुने र राष्ट्र दुर्घटनामा पर्नेछ। २०७४ को स्थानीय तहको निर्वाचनमा गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता, समानुपातिक–समावेशी र भूमिसुधारप्रति अरुचि राख्ने एमालेभित्रको पश्चगामी नेतृत्वको बर्चस्व हुनु शुभसंकेत होइन। यो प्रतिक्रान्तिको संकेत हो।

तर यस प्रकारको खतराका बाबजुद एमालेले लेफ्ट ग्राउन्ड खाली गरिदिएर माओवादीलाई ठूलो ‘गुन’ लगाएको छ। स्थानीय तहको चुनावमा एमालेले आमरूपमा अवलम्बन गरेको भद्दा र निस्कृष्ट कार्यशैली र आचरणका कारण जनता यो पार्टीलाई किमार्थ ‘लेफ्ट’ मान्न तयार छैनन्। यद्यपि ट्रेडमार्क भने उसले तुरुन्तै छाड्ने छैन। माओवादीले आफ्नो विचार, राजनीति, संगठन, कार्यशैली र आचरणमा आएको स्खलन रोकेर एमालेभित्र र बाहिरका ‘लेफ्ट’ मुख्यत: कम्युनिस्ट क्रान्तिकारीलाई संयुक्त मोर्चा वा माओवादी केन्द्रमा एकीकृत गर्न सक्नुपर्छ। यसो गर्न सकियो भने नेपालको राजनीति माओवादी केन्द्रको पकडबाट बाहिर जाने छैन। किनकि यतिखेर राष्ट्र र जनताको पक्षमा राम्रो काम गरेकाले प्रचण्डप्रति पार्टी पंक्ति र जनताको आकर्षण र सहानुभूति बढेको छ। विरोध गरेर नथाक्नेहरूको मुख अस्थायी रूपमै भए पनि बन्द भएको छ। तर समय धेरै छैन। यो अवसर गुमायौं भने माओवादी केन्द्रलाई ‘ईश्वर’ले पनि बचाउन सक्ने छैन।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७४ ०८:१२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विकृतितर्फको हाम्रो यात्रा

सुजीव शाक्य

कोलकातामा ८० को दशकमा कलेज पढ्दा, बर्खायाममा बेस्सरी पानी पर्दा कलेज बन्द हुन्थ्यो। यातायात ठप्प हुन्थ्यो, सडक पार गर्नलाई मानिसले दौडाउने रिक्सामा धेरै पैसा दिएर सडक पार गर्नुपर्थ्यो ।

सडकमा राखेका ‘म्यानहोल’का ढक्कन खोलेकाले कति त्यहीँ खसेर मर्थे। बिजुलीका तार पानीमा खसेर करेन्ट लागेर मर्ने र घाइते हुनेहरूको अस्पतालमा घुइँचो हुन्थ्यो। मलमूत्र पानीमा मिसिन्थ्यो। पानीमा फोहोर तैरिरहेको देखेर घिन लागेर बान्ता गथ्र्यौँ। घरमा सिधै बाथरुममा गएर डेटोलले नुहाउने गर्थ्यौं, फोहोरको सम्झनाले खाना खान सकिँदैन थियो। कस्तो पिछडिएको समाज भनी सोच्दै भोकै सुत्ने गर्थेँ। यो सँगै एउटा ठूलो प्रार्थना पनि गर्थें, काठमाडौँ कहिल्यै त्यस्तो नहोस्।

काठमाडौंको त्यो बखतको सम्झना धेरै मिठो छ। कोलकाताको फोहोर र गर्मीलाई छाडी बिदामा आइन्थ्यो। एयर कन्डिसन सहर। हरियालीले ढाकेको। स्वयम्भूबाट ठूलो नगरी हेरिन्थ्यो। तर आजको कंक्रिट जंगल होइन, हरियाली हेरिन्थ्यो। साझा बसले चलाउने निलो मित्शुबिशी बसमा चड्दा, कोलकाताको थोत्रा बसहरू बदलेर किन यस्तो बनाउन नसकिने भनी सोच्थेँ। ट्रली बसमा भक्तपुर जाने र फर्कने बिदाको एउटा ठूलो रहर हुन्थ्यो, जो निसदिन पूरा गर्न पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो। प्लास्टिकको बिगबिगी सुरु भर्खर हुँदै थियो। 

त्यसर्थ त्यति सहर फोहोर देखिन्न थियो। भित्री पाटनतिर उब्रेको खाना त्यपस्मा राखेर रक्सी बनाउने चलन थियो। सिमेन्ट, छड र गिट्टीको थुप्रोले हिँड्ने बाटो छेकिने कमै हुन्थ्यो। बाइक र ‘होन्डा’ पर्यायवाची शब्द थिए र कम थिए। चिनियाँहरूले रिङरोड बनाउने बेला, २५ वर्ष पछिको ट्राफिकको चापलाई मनन गरेर बनाएको भन्थे। विशाल बजार, एसियाको राम्रो बजारहरूमध्ये गनिन्थ्यो। कोलकाता जाँदा विशाल बजारको ध्वाँस दिन्थेँ। कोलकातामा त्यस्तो बजार कहिले बन्छ भनेर फुर्ती लगाएर सोध्थेँ। 

स्वनिग:को अस्तित्व खोज्दै 
स्वनिग: अर्थात् उपत्यकाका तीन सहरमा अहिले आउने खबर मेरा कोलकाताका दिनहरूभन्दा धेरै फरक छैन। पानी पर्‍यो कि सडक खोला हुने र पानीका पाइपमा ढलबाट निस्कने मलमूत्रको संगमले जीवन चौपट बनाउने। तीन सय मिटरभन्दा बढी नखनेको वा खाल्डो नभएको सडक पाउन गाह्रो भइसक्यो। स्वनिग: अब आफूलाई, भारतका हामीले छि:छि: र दुरदुर गर्ने सहरझैँ बनाउन सफल भयौं र हामीले काठमाडौं उपत्यकाको नक्कल गर्न नेपालका सबै सहरलाई बाध्य गरायौँ। जसरी भारतका पहाडमा भएका सहरहरूले ‘सिमेन्टको ढिक्का’ बनेर आफ्ना अस्तित्व गुमाए, हामीले पनि त्यही गर्‍यौं। काठमाडौँको बढेका बस्तीहरूमा जाँदा र कति भाग पुग्दा, आफूलाई फार्बिसगन्जको मन नपर्ने भाग अथवा भारतका आफूलाई जबर्जस्ती गएको र एकदम मन नपरेको दृश्यहरू सबै ताजा बनाइदिन्छ। मनमा आउने शब्दहरू त्यही नै छन्– फोहोर, असभ्य, स्वार्थी इत्यादि। 

काठमाडौँमा ती भागबाट टुँडिखेलतिर बरालिँदा सेनाले प्लटिङमात्र गर्न बाँकी बीच सहरको ‘आर्मी भिलेज’मा एकछिन घोरिन बाध्य बनाउँछ। भद्रकालीदेखि सिंहदरबारको बाटोमा पनि अब पसल आउने भयो, बाटो छेउको फुटपाथमा कब्जा गरेको भन्न मिल्दैन, त्यो त समानुपातिक विकासको निम्ति र आर्थिक समानताको निम्ति आवश्यक। पाटनढोकाबाट मेरो घर जाने बाटोतिर जाने सडक र फुटपाथ दुवै व्यवसायीहरूले कब्जा गरेका छन् र विरोध गर्‍यो भने ‘सामन्ती’को तक्मा पाउने गरिया’छ। फुटपाथ कब्जाको विरोधमा ट्विट गर्दा निलो नम्बर प्लेट चढ्ने केहीले पनि सामन्तीको उपाधि दिए। सडकको छेउमा रोपेका रुखहरू हेर्छु र उद्घाटन हुँदा नेता, व्यवसायी, कार्टेलहरूका अग्रजका तस्बीरहरू, आँखासामु आउँछ। तर ती बिरुवाहरू किन रुखमा परिणत हुँदैनन्? कम्पनीको, बैंकहरूको नामले सुसज्जित घेराहरूका बीचमा किन यी बिरुवाहरू लाचार? एउटा साथीले मलाई, नेपालमा हुने वृक्षरोपणमा ‘बोन्साई’ रुखमात्र रोप्छन्। तसर्थ मानिसको कदभन्दा कहिल्यै बढ्दैन रे भन्थे। यी बिभिन्न कुरा मनमा घोलिने गर्छ। 

नेपाली समाजको दशा
मेरो कोलकाताका संस्मरण ३० वर्षपछि ब्युँतिँदा मलाई यसको जिम्मेवार को त भनी मनन गर्न त अवश्य नै मन लाग्छ। नेपाली समाजमा गरिबी घटेर, प्रचुर मात्रामा धनको सिर्जना भए पनि शिक्षाको पहुँच र डिग्रीवालहरूको वृद्धि भए पनि संसार घुमेर, बसेर र बुझेर आउनेहरूको संख्या बढे पनि इन्टरनेटको माध्यमबाट घरमा नै संसार पुगे पनि किन यो दशा? सायद हामीले राजनीतिक अस्थिरतामा हाम्रो स्वार्थ खोज्नमा नै अल्झेनौं त? राजनीति र राजनीतिक नेता भनेको समाजको प्रतिविम्ब हो। यो फरक कहिले हुन सकेन। कतै हामीले रातो मोसो, फूलमाला र खादा कोठेलीको लोभमा समाजलाई अर्कोतिर त धकेलेनौं?

क्याम्पसमा युवानेता हुँदा, फुटपाथ ओगटेर बाइक पार्क गरेर खाजा खाने ठाउँको मानिसलाई ‘कसैले केही गर्न खोज्यो भने मलाई भन्नु’ भनेर त्रास फैलाएर पछि नेता हुँदा, त्यही स्कुल र क्याम्पसको जग्गा लिजमा मिलाएर, नियम सबै मिचेर वरिपरिको सबैलाई थर्काएर करोडौंमा खेल्न थाल्छन्। जग्गाको भाउ अकासिन थालेपछि नेताको सम्पत्ति पनि बढ्न थाले। पार्टी प्यालेसको व्यवसायमा ठूलादेखि साना नेताहरूको नाम जोडेको पाइन्छ। सरकारी संस्थानका जग्गा प्रत्येक पार्टी गठबन्धनसंँगै नयाँ–नयाँ व्यापारीहरूले हात पारेको सुनिन्छ। राजनीतिक दलहरूको सिन्डिकेटसंँग मिलेर काम गर्न जान्यो भने पुख्र्यौली जग्गा, गुठीको जग्गा, खोलाको जग्गा सबैबाट लाभ लिन सकिन्छ। तसर्थ त्यो रातो मोसोको मूल्य बढेको होला। नगरपालिकाको चुनावमा जित्नेहरूलाई अनुहार नै नचिन्ने गरिकन रातो मोसो दलेर, मालाको फाँसी लगाउने अधिकांशमा त्यो कुनै नयाँ सेटिङको आसमा बढी नै भएको त होइन?

जग्गाको अकासिँदो भाउ र राजनीतिले प्रतिविम्ब गरेको समाजमा आएको विकृतिले सामाजिक मूल्य–मान्यता सबैमाथि प्रश्नचिन्ह उठाएको छ। पाटनमा भोजमा जाँदाको सुनिने कुरामध्ये आफ्नो पुर्खाले मन्दिर, स्कुल र अन्य सामाजिक प्रयोजननिम्ति दान दिएको घरजग्गा अहिलेको पुस्ताले धमाधम मुद्दा नै लडेर आफ्नो बनाउँदैछ। समाजमा सुसम्पन्न भए पनि दान दिने परोपकार गर्ने परम्परामा ह्रास भएको छ। आडम्बरको प्रतिस्पर्धामा समाजमा धेरै विकृति भित्रिसके। व्रत बस्ने, त्याग र तपस्याको परीक्षाको रूपमा मानिने साउन महिनालाई वर्षको सबभन्दा महँगो बनाइसक्यौं। झन् फेसबुकमा लुगा त्यही नै लगाएको देखिने नभएपछि झन् बढी खर्च गर्न दबाब बढ्यो।

राजनीतिक नेता भएपछि सामाजिक रूपमा अग्रजको रूपमा ‘देखिने’ सबै कुरा पाउने भएर होला। रातो मोसो र मालाको झुप्पाको विरोध नभएको र कसैले पनि घोषणा गरेर परिवर्तन गर्न नखोजेको किन? सुरक्षाको डर नभएको बेला, नियम मिचेर मन्त्रीका गाडीहरू दौडाउने गर्छन्। भाषण दिँदा कसको डरले हो कुन्नि गार्डलाई पछाडि उभ्याउने गर्छन्। ग्यास्ट्रिक भयो कि मुटुको बिमारीको पैसा राजस्वसंँग धुत्न खोज्छन्। विदेश भ्रमणको निम्ति अनेकौं रणनीति बनाउने गर्छौं। 

समाज ब्यस्त छ, आफ्नो भविष्य उज्यालो बनाउन। यस्तो समाजले धेरै प्रश्न अघि सार्छ। कसरी गर्ने त फोहोर व्यवस्थापन? कसरी खुला ठाउँहरू जोगाउने? कसरी गर्ने कानुनको कार्यान्वयन जहाँ खाल्डो खनेर नपुर्नेलाई कारबाही होस्। जहाँ २१ औं शताब्दीका सामान, बुद्धि, प्रक्रिया र काम गर्ने मानिस भए पनि, १९ औं शताब्दीको जस्तो काम गर्ने गर्छन्। जहाँ खाली ठाउँ भयो कि बिभिन्न तौरतरिका चलाएर त्यो खाली ठाउँमा घिनलाग्दो प्रारूप ठड्याउँछन्। 

जहाँ केसका केस थपेर, न्यायपालिकाको कामकारबाहीमा नै आमूल परिवर्तन गरी न्यायमा नै प्रश्नचिन्ह लगाइन्छ। समाज परिवर्तनशील हुन्छ, तर त्यो परिवर्तन सकारात्मक हुनुपर्छ। सबै परिवर्तन सानो–सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ। सुरुवात यहाँबाट पनि गर्न सकिन्छ– स्वेच्छाले रातो मोसो र मालाको झुप्पाको त्यागबाट सुरु गर्न सकिन्छ कि? त्यसपछि अरू त्याग हुनसक्छ कि?

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७४ ०८:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT