यसरी सुधारौँ नेपाली

अनन्त वाग्ले

एसईई परीक्षाको नतिजामा नेपाली विषयको कमजोर अवस्था सार्वजनिक भएसँगै यसमाथि विविधखाले बहस सुरु भएको छ। नेपाली भाषा र शैक्षिक जगतमा यसले एउटा तरङ्ग ल्याइदिएको छ।

वास्तवमा आफ्नै राष्ट्रभाषामा सर्वाधिक कमजोर नतिजा देखिनु एक किसिमको राष्ट्रिय लज्जाकै विषय हो। अनुसन्धानहरूबाट प्रमाणित भएको छ कि भाषामा अब्बल विद्यार्थीले अरू सबै विषयमा राम्रो गर्न सक्छन्। तर यस नतिजाले भने अरू विषयमा राम्रो विद्यार्थी नेपाली भाषामा कमजोर रहेको उल्टो सन्देश दिएको छ। त्यसो त यसको मुख्य कारक हाम्रा खासगरी निजी विद्यालय तथा अभिभावकको अंग्रेजी मोह नै हो। विश्व बजारमा बिक्ने प्रतिस्पर्धाका कारण रहर या बाध्यताले अंग्रेजी मोह जति नै बढे पनि नेपालीमा पनि हाम्रा नयाँ पुस्ता अब्बल हुनु जरुरी छ। यो एउटा भाषाको मात्र नभएर राष्ट्रको प्रतिष्ठा जोडिएको विषय पनि हो। यसर्थ नेपाली सुधार्न सकिने केही बुँदा यसप्रकार छन् :

पढाइ केन्द्रित शिक्षण : सुनाइ, बोलाइ, पढाइ र लेखाइ भाषाका मुख्य सीप भए पनि हाम्रो परीक्षा प्रणाली अद्यापि लेखाइमा आधारित छ। लेखाइ भाषिक सीपमा सबैभन्दा उच्चतम हो। लेखाइ राम्रो हुन पढाइ राम्रो चाहिन्छ। सानो कक्षामा पढाइमा हुने कमजोरीले ठूला कक्षासम्म पुग्दा पनि हाम्रा बालबालिकाको लेखाइसमेत कमजोर रहन्छ। त्यसैले साना कक्षामा खासगरी तीन कक्षाभित्रै बालबालिकालाई पढ्ने सीप तथा पढ्ने बानी हस्तान्तरण गर्न सकियो भने उनीहरूमा चाँडै स्वतन्त्र पाठक बन्ने सक्षमता विकास हुन्छ। स्वतन्त्र पाठक हुन उनीहरूमा कुनै पनि पाठ शुद्ध, गति र अभिव्यक्तिसाथ पढ्ने क्षमता चाहिन्छ। यस्तो क्षमता विकास भयो भने नि:सन्देह बालबालिका आफूलाई मनपरेको पुस्तक, कथा या पाठ पढ्न आफैँ अघि सर्छन्। यसबाट पठन संस्कारका साथै तिनको लेखन सीप विकास हुन्छ। कुनै पनि शब्द वा वाक्य लेख्दा त्यसमा आउने प्रत्येक वर्ण या मात्रा पहिले दिमागमा आउँछ।

Yamaha

भाषा शिक्षणमा पहिले वर्णमा आधारित शैक्षणिक प्रणाली प्रचलनमा थियो। यसले अक्षर चिनारीलाई प्राथमिकता दिन्थ्यो। अक्षर अर्थात् वर्ण हुँदै शब्द, वाक्य, अनुच्छेद र पाठ सिकाइ क्रमश: गराइन्थ्यो। अलिक पछि बालबालिकाले पहिले सन्देश या सिङ्गो पाठ बुझ्नुपर्छ भन्ने मान्यतामा आधारित सम्पूर्ण भाषा शिक्षण विधि शिक्षाशास्त्रीहरूले स्थापित गरे। अक्षर, शब्द चिन्ने कुरा आफसेआफ हुँदै जान्छ भन्ने यसको अभिप्राय थियो। फेरि केही दशकपछि वर्णमा आधारित र सम्पूर्ण भाषामा आधारित दुवै प्रणालीका राम्रा पक्ष समेटेर सन्तुलित प्रणाली प्रयोगमा ल्याइयो। पछिल्लो समय सन्तुलित प्रणालीको पनि उत्तम विकल्पका रूपमा पाँच तत्त्वमा आधारित शैक्षणिक प्रणाली आएको छ। सन् २००० मा अमेरिकी कंग्रेसद्वारा गठित नेसनल रिडिङ प्यानलले गरेको एक लाखभन्दा बढी अनुसन्धानको समीक्षाका आधारमा तय गरिएको पाँच तत्त्वमा आधारित पढाइ आज संसारभर साना कक्षाको पढाइमा प्रचलित छ। हाम्रोमा हाल १६ जिल्लामा परीक्षणका रूपमा अपनाइएको प्रारम्भिक कक्षा पढाइ कार्यक्रम पनि यसैमा आधारित छ। प्यानलले निर्दिष्ट गरेका पढाइका पाँच तत्त्वमा ध्वनि सचेतीकरण, वर्ण चिनारी, शब्दभण्डार, पठन प्रवाह र बोध छन्। यसमा लेखाइसमेत थपेर प्रयोगमा ल्याइएको प्रारम्भिक कक्षा पढाइ कार्यक्रम देश्वयापी हुनसकेमा नेपाली सुध्रन सक्छ। 

विद्यालयमा बालसाहित्य : कक्षामा पढाइ हुने हाम्रा अधिकांश पाठ्यपुस्तक बालबालिकाका लागि रुचिकर छैनन्। रुचि नभए पनि पाठ्यक्रममा आधारित हुनाले बालबालिकाले त्यो पढ्नैपर्ने बाध्यता छ। त्यसैले पाठ्यपुस्तकका अतिरिक्त मनोरञ्जनमूलक बालसाहित्यका पुस्तक पढ्ने अवसर दिनसकेमा बालबालिकामा पढाइप्रति अभिरुचि जगाउन सकिन्छ। सानामा पढाइमा जागेको अभिरुचिले उनीहरू स्वतन्त्र पाठक त बन्छन् नै, दीर्घकालसम्म रहने पठन संस्कारले तिनको लेखाइ पनि समृद्ध बन्छ। यसका लागि कक्षामा किताब कुना, विद्यालयमा पुस्तकालय, गाउँ–टोलमा बाल पुस्तकालय स्थापना गर्नु जरुरी छ।

मातृभाषामा प्राथमिक शिक्षा र भाषिक एकता : नेपाल धेरै भाषाभाषीको देश हो। विभिन्न समुदायका भाषाभाषीले आफूहरूलाई नेपाली खस भाषाले जबर्जस्ती डोमिनेट गरेको गुनासो गर्दै आइरहेका छन्। अर्कातिर नेपाली भाषाका हर्ताकर्ता ठान्नेहरूमा मातृभाषामा शिक्षा दिँदा मातृभाषाबाट उनीहरू सिधै अंग्रेजीमा प्रवेश गर्ने र नेपाली भाषा बिस्तारै उपयोगहीन हुँदै जाने दाबी गर्छन्। वास्तवमा यी दुवै चिन्तन पूर्ण सत्य होइनन्। खासमा साना बालबालिकाको शिक्षा मातृभाषामा दिनु नै सबैभन्दा बढी प्रभावकारी हुन्छ। प्राथमिक कक्षा मातृभाषामा पढेका बालबालिकाले माथिल्ला कक्षामा नेपाली झन् चाँडो सिक्न सक्छन्। नेपालीप्रति तिनको श्रद्धा र सम्मान बढ्नेछ।  

वर्णविन्यासमा एकरूपता : नेपालीका कथित बुज्रुकहरूले युनिकोड सजिलो बनाउने, समयअनुसार परिवर्तन या एकरूपताका नाममा केही वर्षयता विद्यार्थी, पाठक तथा भाषा प्रयोगकर्तालाई अलमलमा पारेका छन्। नयाँ र पुरानो वर्णविन्यासको मारमा सबैभन्दा बढी प्रताडित विद्यार्थीले हुनुपर्‍यो। सयौँ वर्षदेखि चल्तीको वर्णविन्यासलाई मन्त्रीको तोकादेश गराई बिगार्ने काम भयोजसलाई त्रिवि र प्रज्ञा प्रतिष्ठानले सच्याउँदै सनातन चलनचल्तीकै वर्णविन्यास अपनाउने निर्णय गरिसकेका छन्। यद्यपि छापिएका धेरै पुस्तक बाँकी रहेको भन्दै यस वर्ष सच्याउन नसकिने पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको भनाइ छ। विगतका त्रुटि सच्याउँदै अब विद्यार्थीलाई वर्णविन्यासमा अलमलमा पार्नु हुन्न।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण १६, २०७४ ०८:०६
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पेमा

अनन्त वाग्ले

पेमा तिमी प्रतापजीको छोरी हो?’ सुबोध माड्साबले सोध्नुभयो। ‘हो सर। किन होला?’ मैले भनेँ।

पेमा तिमी प्रतापजीको छोरी हो?’ सुबोध माड्साबले सोध्नुभयो।‘हो सर। किन होला?’ मैले भनेँ।

सुबोध माड्साब हाम्रो कक्षामा पढाउनुहुन्नथियो। तैपनि मलाई चिन्नुहुन्थ्यो। साहित्य, संस्कृतिका विविध कार्यक्रमको संयोजन सुबोध सरले गर्नुहुन्थ्यो। यस्ता कार्यक्रममा म पनि सहभागी भइरहने भएकाले मलाई राम्ररी चिन्नुहुन्थ्यो।
मसँगै पुनम, खिम, सूर्यमाला, समा, नोर्बु र एन्जिला पनि थिए। उनीहरूबाट छुटाउँदै सुबोध सरले मलाई अलि पर बगैँचामा लानुभयो।
सुबोध सर कल्की फूलको हाँगामुनि मैतिर फर्किएर उभिनुभयो। अनि घाँटी सफा गर्दै उहाँले सोध्नुभयो, ‘अनि प्रतापजी हिजो राति कति बेला घर पुग्नुभयो त, थाहा छ तिमीलाई?’
‘खोई १ बेलुका त कति बेला आइपुग्नुभयो, मैले थाहै पाइनँ सर,’ जवाफमा मैले भनेँ, ‘तर सञ्चो बिग्रियो भनेर बुबा बिहान म निस्कँदासम्म पनि सुतिरहनुभएको थियो।’
‘हुन त यो मैले नभने पनि हुने कुरा थियो तर तिमी र तिम्रो भाइको मायाले यो कुरा मैले भन्नुपर्ने ठानेँ।’ गम्भीर तर दयालु लवजमा सुबोध सरले यसो भनिरहँदा मलाई भने डर डर लागिरहेको थियो।
‘भन्नुस् न सर, भन्नुस् प्लिज,’ मैले आफूलाई अलि दह्रो बनाउने प्रयास गर्दै भनेँ।
‘प्रतापजीको रक्सी पिउने बानी रहेछ। हिजोको भोजमा म पनि थिएँ। त्यहाँ प्रतापजीको हालत असाध्यै नाजुक थियो,’ सरले भन्नुभयो, ‘उहाँ उभिनै नसक्ने अवस्थामा हुनुहुन्थ्यो। मानिस उहाँलाई गिल्ला गर्दै मजाक लिइरहेका थिए। मैले त्यसबेला तिमी दिदीभाइलाई खुब सम्झिरहेँ।’
सुबोध सर बोलिरहनुभएको थियो। मलाई भने बाबुको गल्तीको सजाय पाएझैं भित्रभित्रै ननिको लागिरहेको थियो। त्यही बेला भुर्र उडेर एउटा जुरेली आयो र कल्कीको टुप्पोमा बस्यो। कल्कीको डाली लच्काउँदै त्यो हावामा झुलिरहेको देखियो। त्यसले पनि हाम्रै कुरा सुनिरहेजस्तो लाग्यो मलाई। सुबोध सर भन्दै हुनुन्थ्यो :
‘अनि भोज सकेर मानिस फर्किरहेका थिए। प्रतापजी लिफ्ट माग्दै पार्किङमा लरबर लरबर गरिरहनुभएको थियो। मसँग पनि मोटरसाइकलमा लिफ्ट माग्दै हुनुहुन्थ्यो तर अडिएर बस्न सक्ने उहाँको अवस्थै थिएन। बान्ता गरेर कपडा पनि फोहोर भइसकेको थियो। राति निकै अबेर भइसकेको थियो र जाडो पनि त्यत्तिकै।’
सुबोध सरले यसो भनिरहँदा मैले टेकेको धरतीमा ठूलै भूकम्प आएझैं लाग्न थालिसकेको थियो मलाई। मेरो आँखाका चेप पनि रसाइसकेको पत्तो पाइरहेकी थिएँ र मलाई अरू कुरा सुन्न पनि गाह्रो गाह्रो भइरहेको थियो। सुबोध सर भने बोलिरहनुभएकै थियो :
‘राति कसरी घर पुग्नुभयो होला प्रतापजी १ तिमीहरू र तिम्री आमा पर्खेर बसिरहेका हौला भन्ने पनि लागिरहयो मलाई। बुबालाई रक्सी नपिउनू भनेर सम्झाउनुपर्‍यो नानीले पनि।’
‘हुन्छ सर म सम्झउँछु बुबालाई,’ मैले यत्ति मात्र भन्न सकेँ।
‘ल ल, दु:खी नहुनु है? मैले आफ्नै छोराछोरी सम्झेर भनेको,’ यति भनेर सर अफिसतिर लाग्नुभयो, म कक्षाकोठातिर।
कक्षामा त छिरेँ तर मेरो मनभरि सुबोध सरले भनेका कुरा नै खेलिरहेका थिए। अनि आँखाभरि अघिल्लो रातको त्यही भोजमा बुबाको हबिगतका तस्बिर नाचिरहेका थिए।
सुबोध सरले पो हिजो मात्र देख्नुभयो र भन्नुभयो। तर मेरो बुबाको यो बानी वर्षौंदेखि यही नै त छ नि। यही विषयले आमासँग बरोबर झगडा परिरहन्छ। कहिलेकाहीं त धेरै दिनसम्म पनि बोलचाल नै बन्द हुन्छ। त्ये बेला कत्ति नरमाइलो लाग्छ हामीलाई।
हामीलाई अरूबेला असाध्यै माया गर्ने उहाँ त्यस्तो बेला बोल्दै नबोली कोठातिर छिर्नुहुन्थ्यो। या त बोले पनि झर्कोफर्को गरी कर्कश स्वर निकाल्नुहुन्थ्यो। आमा यही कारणले धरधरी रोएको मैले कत्तिपटक देखेकी छु। बुबाको यो नराम्रो बानी छुटाउन आमाले कहिले मन्दिरमा त कहिले धामीझाँक्रीकहाँ पनि लानुभयो।
कहिलेकाहीं साथीहरूसँग खटपट भइहाल्यो भने सबैभन्दा कटूवचन मैले नै सामना गर्नुपर्छ। सीधै भन्छन्, ‘ठूला कुरा गर्छेस् १ तँ जँड्याहाकी छोरी।’ यसबेला मलाई साह्रै नरमाइलो लाग्छ। म एक्लै रुन्छु र मनमनै प्रश्न गर्छु– किन मेरा बुबालाई यसरी साँझहरूले अर्कै बनाइदिन्छन्। भोज र पार्टीहरूले बेग्लै पारिदिन्छन् र हामीसँग टाढा बनाउँछन्। अरूबेला त मेरो बुबा कत्ति असल हुनुहुन्छ।
सुबोध सरको कुराले मन साह्रै्र खिन्न भयो। मैले पटकपटक भन्दा पनि बुबाले टेरपुच्छर लाउनुभएको होइन। मैले सम्झाएर के नै गर्न सकुँला र १ अलि समयपछि एक दिनको कुरा हो, त्यस दिन पनि हामी स्कुल जाँदासम्म बुबा ओछयानमै घुरिरहनुभएको थियो। अबेर गरी उठेर खाना खाइवरी अफिस जान लाग्दा बुबा कोठामा घुँक्कघुँक्क गरेको आवाज आएछ। आमा र हजुरआमा कोठामा जाँदा बुबाको अघिल्तिर एक पाना कागज देख्नु भएछ। बुबा त्यसैलाई ओल्टाई पल्टाई हेर्दै रुँदै हुनुहुँदोरहेछ। कागजमा मेरा अक्षर देखेर आमा पनि छक्क पर्दै पढ्न थाल्नुभएछ :

‘प्यारो बुबा १,
तपाईं हाम्रो कत्ति प्यारो हुनुहुन्छ। कत्ति असल हुनुहुन्छ। मलाई तपाईंकी छोरी हुन पाएकामा गर्व लाग्छ। अरूले ‘प्रतापजीकी छोरी’ भन्दा कत्ति खुसी लाग्छ मलाई। तर तपाईं रातिराति मेरो बुबा नभएर अर्कै बनिदिनुहुन्छ। त्यसबेला कहाँ हराउँछ तपाईंबाट मेरो बुबा र अलप हुन्छ। मलाई त्यसबेला साह्रै दु:ख लाग्छ। म रुन्छु रातमा गायब भएको मेरो बुबा सम्झेर।
प्लिज बुबा १ तपाईंभित्र सधैंभरि मेरो त्यो मायालु बुबालाई जीवित राखिदिनुहोस्। त्यसलाई रातरात नमारिदिनुहोस्। तपाईंले रातिराति मेरो असली बुबालाई मारिदिँदा मेरो मुटु साह्रै दुख्छ बुबा। अनि राति तपाईंलाई देख्नेहरूले भोलिपल्ट ‘तिमी प्रतापजीको छोरी हो?’ भन्दा म आफैँ जिउँदै मरिरहेछुजस्तो लाग्छ। बुबा प्लिज १ मेरो मायालु बुबालाई कुनै रात पनि नमारिदिनुहोस्।
–पेमा

सुबोध सरसँग भेटेको केही दिनपछि मैले यो चिठी लेखेर बुबाको कोटको खल्तीमा हालिदिएकी थिएँ। यो चिठी पाएपछि त्यस दिन बुबा काममा पनि नगई दिनभर उदास भई बस्नुभएछ।
साँझ म घर पुग्नासाथ मलाई अँगालो हाल्दैबुबा फेरि बेस्सरी रुनुभयो। खुसीको कुरा त्यस दिनदेखि बुबाले रक्सी छुनुभएको छैन। धेरै समय भयो मलाई कसैले पनि बुबाको रात्रिकालीन अवस्थाबारे बयान गर्दै ‘तिमी प्रतापजीको छोरी हो’ भनेर प्रश्न गरेको छैन।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७४ १०:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT