भारत भ्रमण कि नख:ट्या: ?

सुजीव शाक्य

भारतमा पहिले राजा र अहिले नेताहरू विशेष गरिकन प्रधानमन्त्री नै जानलाग्दा धेरै चासोको विषय हुने नै भयो । भ्रमणमा नेपालले केही उपलब्धि नपाए पनि केही नेपालीले अवश्य उपलब्धि हासिल गर्नेछन् ।

विमानमा प्रधानमन्त्रीसँंग पछिपछि गार्ड राखेको सेल्फी खिच्नुका साथै एक–दुई डिल पनि भैहाल्छ कि ? दिल्लीमा ओर्लेर त हामी नेवा:हरूको नख:ट्या: गएजस्तो भइहाल्छ । खानपिनको कमी हुँदैन, रमाइलो त भइहाल्ने नै भयो, आफूजन माझ । एक–दुई ठाउँमा खोक्न पनि बोलाउँछन् । दोसल्ला ओड्यो, दंग ।

मसलाको पोका लिएर फिर्ता
अहिलेसम्मका भारत भ्रमणमध्ये कति साँच्चिकै ‘वाह’ भन्ने खाले भएका छन् ? राजा, प्रधानमन्त्री, नेताहरूले भाषण दिएका ठाउँका कति व्यापारी नेपालमा लगानी गर्न आएका छन् ? दसकौंदेखि दस लाख पर्यटक भनेर बगाएको हजारौं बोतल रेड लेबलको प्रतिफल खोइ ? सत्तरी वर्षदेखि ३० किलोमिटर रेलबाहेक अरु सबै रिपोर्टको लिक बने । पेट्रोलियम बग्ने पाइपको नक्साहरू पाइपमै थन्के । काठमाडौं–कोलकाता उडान संख्या साताको चार काट्न सकेन । सीमा पार गर्दा तेर्सिने बन्दुकहरू छेउ लागेनन् । महाकालीको परियोजना परीहरूको योजना नै भए, धरातलतिर आउने देखिएन । प्रत्येक भ्रमणपछि सफल भयो भनेर पत्रकार सम्मेलनमार्फत ढ्याङ्ग्रो पिटिन्छ । भारतले केही रुपैयाँ भोजमा आएकालाई मसलाको पोका दिएको जस्तै दिएको देखाएर दंग पर्छन् । स्वतन्त्र भारतसंँगको ७० वर्षको इतिहासमा विरलै योभन्दा धेरै फरक कुरा भएको पाइन्छ ।
चीन भारतलाई प्रतिस्पर्धी ठान्दैन
यसपटकको भारत भ्रमण त अझै रोचक हुनेछ । गतसाता दिल्लीमा एयरपोर्टबाट होटलतिर लिएर जाने ट्याक्सी चालकले मलाई सोध्यो, ‘यो चीन र भारतको हुनलागेको लडाइँमा तिमी नेपालीहरू कुन पक्षतिर छौ ?’ पछि यो प्रश्न मलाई केही प्रबुद्ध व्यक्तिहरूले पनि सोधे । भारतीय टेलिभिजन च्यानलमा भारतीय जनतालाई युद्ध हुने भानलाई अझ झकझकाइरहेछ । अब नेपाल र नेपालीले पनि कुनै पक्ष लिनुपर्ने बाध्य भएको झैं लाग्छ । मैले धेरै ठाउँमा भनेँ, ‘युद्ध भयो भने चीनतर्फ नेपाली सैनिक ढल्किएको त कसैलाई थाहा छैन, तर जब–जब भारतले सेना, आफ्नो देशमा होस् वा विदेशमा, परिचालन गर्छ, मर्नेमा धेरै त नेपाली नै हुन्छन् । अब हामी कतातिर हो भन्ने ? हाम्रो प्रधानमन्त्रीले यो कुरोलाई सधैं सम्झेर कुरा गरिदिए जाती ।’
जसरी हामी नेपालमा बसेर सोच्छांै कि दिल्लीमा प्रमुख व्यक्तिहरूको काम नै कसरी नेपालमा हस्तक्षेप गर्ने भन्ने विषयमा छ । त्यसरी नै भारतीयहरूले चीनको काम नै भारतसंँग कसरी प्रतिस्पर्धा गर्ने भनेर सोच्नु भन्ने ठान्छन् । दुवै गलत हुन् । दिल्लीमा नेपालको विषयमा चासो राख्ने व्यक्तिहरूको संख्या हातमा गन्न सक्छांै । बेइजिङमा भारतको विषयमा प्रोपोगान्डा गर्न खटिएका बाहेकलाई केही वास्ता छैन । चीन अमेरिकालाई विश्वको सबभन्दा ठूलो अर्थतन्त्र भनेर विस्थापित गर्ने खेलमा व्यस्त छ । नेपालले आफ्नो स्थिति तसर्थ बुझ्न आवश्यक छ । दुई मध्ये एकलाई चुन्ने होइन र दुइटालाई प्रतिस्पर्धीको रूपमा हेर्ने होइन । तर एउटालाई शताब्दीदेखिको व्यापारिक पार्टनर र अर्कोलाई उदाउँदै गरेको भविष्यको सबभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्छ । दोक्लम जस्तो सानो कुरोको पक्ष–विपक्षमा उभिएर होइन, तर अबको बीस–तीस वर्षको दुवैतिरको सम्बन्ध सोचेर अगाडि बढ्नुपर्छ । 
साँघुरो दृष्टिमा परिवर्तन
नाकाबन्दी ताका नेपालीलाई जतिकै वा त्योभन्दा बढी सीमापारि भारतीयलाई मर्का पर्‍यो । विहार र 
उत्तर प्रदेशको प्रतिव्यक्ति आय नेपालीको भन्दा कम छ, तसर्थ भारतीयहरू व्यापार र कामको सिलसिलामा नेपालमा धेरै आउनु स्वाभाविक हो । खुला सीमाले भारतीयलाई नेपालीलाई सरह आर्थिक सहयोग पुर्‍याएको छ । सीमा पारिका बजारमा नेपाली किनमेल गर्न जान्छन् र त्यहाँ नेपालीले किन्ने सामान त्यहींका भारतीयले कति किन्ने गर्छन् ?
राष्ट्रवाद, जातीयताभन्दा धेरै गहिरोगरी यो सम्बन्धलाई हेर्न जरुरी छ । दिल्लीको एउटा विश्वविद्यालयमा लेक्चर गर्दा मलाई एक विद्यार्थीले खुला सीमाका कारण भारतमा आतंककारीहरू नेपालबाट आउने विषयमा प्रश्न गरे । मेरो जवाफ सरल थियो, सायद खुला सीमाले होला, नेपालमा हुने धेरै अपराधीहरू कताबाट आउँछन् भनेर हामी पनि सोच्ने गर्छौं । हाम्रा दिमागहरू एकतर्फी मात्र घुम्ने गर्छन् । खुला सीमालाई हामीले जहिले पनि बाधकको रूपमा हेर्‍यौं । खुला सीमासँंग जोडिएका व्यक्तिहरूको आवाज सुन्नुपर्‍यो, उनीहरूले जीविकालाई सुधार्नतिर सोच्नुपर्‍यो । दिल्ली र काठमाडौंको साँघुरिएको दृष्टिमा परिवर्तन आउनुपर्‍यो ।
नयाँ सोच नयाँ अभिप्राय:
दिल्लीको अर्को एउटा कार्यक्रममा भारत–नेपालको सम्बन्ध कसरी सुधार्ने भनेर मलाई सोधियो । मैले एउटा सानो उदाहरण लिएर सुधारको थालनीका विषयमा कुरा राखँे । लैनचौरस्थित भारतीय दूतावासको गेटमा हुने कुराकानीबारे धेरैले टिप्पणी गर्छन् । काठमाडांैस्थित सबै दूतावासमा जाँदा प्रथम कुराकानी नेपालीमै हुन्छ । त्यहाँ खटिएका सुरक्षाकर्मी वा कर्मचारीले नेपालीमै कुराकानी गर्छन् । अहिले त धेरै दूतावासका कूटनीतिज्ञ र राजदूतले पनि नेपाली सिकेका छन् । तर गेटमा हिन्दीमा आउने प्रश्नको बौछार कसले थेग्ने ? अरे, नेपाली त भारतमा पनि आधिकारिक भाषा हो । मैले निवेदन गरँे, यो सानो अभिप्राय:ले मनमुटाव अलिक भए पनि घट्ला कि ? भारतले नेपालीलाई गरेको भूकम्पपछिको सहयोग, वर्षाैंदेखि गरिआएको आर्थिक सहयोग, छात्रवृत्ति कार्यक्रमहरूबाट आएको परिवर्तन यी सबैलाई सकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्न सक्नुपर्‍यो । सायद केही बोलीचाली, हावभावमा अलिअलि परिवर्तन ल्यायो भने सम्बन्ध सुधारमा निकै टेवा पुग्ला कि ?
नेपाल र भारतले सम्बन्ध सुधार गरेर भविष्यमा कायापलट गर्ने नै हो भने आर्थिक सम्बन्ध सुदृढ पार्नुपर्छ । भारतमा भएको नोटबन्दी त्यसपश्चात जीएसटी कर प्रणाली लागू हुनाले ‘दुई नम्बरी’ काम गर्न धेरै कठिन बन्दै गएको छ । भारत र नेपालको व्यापार ढाँचा तस्करीमुखीका रूपमा विकास गरिएको हो । सीमामा दुवैपट्टि सरलता विरोधी प्रणाली अपनाइए । अब भारतमा भएको सुधार र सीमामा निर्माण पूरा हुनलागेको आईसीपी (इन्टिग्रेटेड कस्टम्स प्वाइन्ट) ले आयत–निर्यात प्रक्रियामा काँचुली फेर्नेछ । अब साँच्चै व्यापारीहरू होइन, उद्यमीहरू लाग्नेछन् । सीमा अब दुई देशको आर्थिक प्रगतिको स्रोत बन्न सक्छ । नहिच्किचाई छाती फुलाएर बिना रोकटोक आफ्नो उद्यमशीलता फष्टाउने अवस्था बनाउन सकिन्छ । सुरक्षा अबको प्रविधिले प्रदान गर्न सक्छ र त्यसले दुवै देशको कर आर्जनमा पनि सघाउ पुर्‍याउनेछ । 
दुवै पक्षलाई आर्थिक रूपमै द्विपक्षीय सम्बन्ध सुधार्नतिर धकेलिनुपर्छ भन्ने लाग्यो भने 
सायद नाकाबन्दीको घाउ पनि निको होला र कुनै भारतीयले हामी युद्धमा कुन पक्षतिर उभिएका छांै 
भनेर नसोध्लान् । सायद त्यसपश्चात् नेपालमा भारत विरोधी हुनु नै नेपालको राष्ट्रवाद हो भनेर दशकौं यही मुद्दामा राजनीति गरेर टिकिरहेकाहरूको स्थानमा नयाँ युवा अनुहार हेर्न पाइएला । सानो पाइलाबाटै ठूलो यात्राको सुरुवात हुन्छ । 
www.sujeevshakya.com

Yamaha

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७४ ०८:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

विकृतितर्फको हाम्रो यात्रा

सुजीव शाक्य

कोलकातामा ८० को दशकमा कलेज पढ्दा, बर्खायाममा बेस्सरी पानी पर्दा कलेज बन्द हुन्थ्यो। यातायात ठप्प हुन्थ्यो, सडक पार गर्नलाई मानिसले दौडाउने रिक्सामा धेरै पैसा दिएर सडक पार गर्नुपर्थ्यो ।

सडकमा राखेका ‘म्यानहोल’का ढक्कन खोलेकाले कति त्यहीँ खसेर मर्थे। बिजुलीका तार पानीमा खसेर करेन्ट लागेर मर्ने र घाइते हुनेहरूको अस्पतालमा घुइँचो हुन्थ्यो। मलमूत्र पानीमा मिसिन्थ्यो। पानीमा फोहोर तैरिरहेको देखेर घिन लागेर बान्ता गथ्र्यौँ। घरमा सिधै बाथरुममा गएर डेटोलले नुहाउने गर्थ्यौं, फोहोरको सम्झनाले खाना खान सकिँदैन थियो। कस्तो पिछडिएको समाज भनी सोच्दै भोकै सुत्ने गर्थेँ। यो सँगै एउटा ठूलो प्रार्थना पनि गर्थें, काठमाडौँ कहिल्यै त्यस्तो नहोस्।

काठमाडौंको त्यो बखतको सम्झना धेरै मिठो छ। कोलकाताको फोहोर र गर्मीलाई छाडी बिदामा आइन्थ्यो। एयर कन्डिसन सहर। हरियालीले ढाकेको। स्वयम्भूबाट ठूलो नगरी हेरिन्थ्यो। तर आजको कंक्रिट जंगल होइन, हरियाली हेरिन्थ्यो। साझा बसले चलाउने निलो मित्शुबिशी बसमा चड्दा, कोलकाताको थोत्रा बसहरू बदलेर किन यस्तो बनाउन नसकिने भनी सोच्थेँ। ट्रली बसमा भक्तपुर जाने र फर्कने बिदाको एउटा ठूलो रहर हुन्थ्यो, जो निसदिन पूरा गर्न पाए हुन्थ्यो जस्तो लाग्थ्यो। प्लास्टिकको बिगबिगी सुरु भर्खर हुँदै थियो। 

त्यसर्थ त्यति सहर फोहोर देखिन्न थियो। भित्री पाटनतिर उब्रेको खाना त्यपस्मा राखेर रक्सी बनाउने चलन थियो। सिमेन्ट, छड र गिट्टीको थुप्रोले हिँड्ने बाटो छेकिने कमै हुन्थ्यो। बाइक र ‘होन्डा’ पर्यायवाची शब्द थिए र कम थिए। चिनियाँहरूले रिङरोड बनाउने बेला, २५ वर्ष पछिको ट्राफिकको चापलाई मनन गरेर बनाएको भन्थे। विशाल बजार, एसियाको राम्रो बजारहरूमध्ये गनिन्थ्यो। कोलकाता जाँदा विशाल बजारको ध्वाँस दिन्थेँ। कोलकातामा त्यस्तो बजार कहिले बन्छ भनेर फुर्ती लगाएर सोध्थेँ। 

स्वनिग:को अस्तित्व खोज्दै 
स्वनिग: अर्थात् उपत्यकाका तीन सहरमा अहिले आउने खबर मेरा कोलकाताका दिनहरूभन्दा धेरै फरक छैन। पानी पर्‍यो कि सडक खोला हुने र पानीका पाइपमा ढलबाट निस्कने मलमूत्रको संगमले जीवन चौपट बनाउने। तीन सय मिटरभन्दा बढी नखनेको वा खाल्डो नभएको सडक पाउन गाह्रो भइसक्यो। स्वनिग: अब आफूलाई, भारतका हामीले छि:छि: र दुरदुर गर्ने सहरझैँ बनाउन सफल भयौं र हामीले काठमाडौं उपत्यकाको नक्कल गर्न नेपालका सबै सहरलाई बाध्य गरायौँ। जसरी भारतका पहाडमा भएका सहरहरूले ‘सिमेन्टको ढिक्का’ बनेर आफ्ना अस्तित्व गुमाए, हामीले पनि त्यही गर्‍यौं। काठमाडौँको बढेका बस्तीहरूमा जाँदा र कति भाग पुग्दा, आफूलाई फार्बिसगन्जको मन नपर्ने भाग अथवा भारतका आफूलाई जबर्जस्ती गएको र एकदम मन नपरेको दृश्यहरू सबै ताजा बनाइदिन्छ। मनमा आउने शब्दहरू त्यही नै छन्– फोहोर, असभ्य, स्वार्थी इत्यादि। 

काठमाडौँमा ती भागबाट टुँडिखेलतिर बरालिँदा सेनाले प्लटिङमात्र गर्न बाँकी बीच सहरको ‘आर्मी भिलेज’मा एकछिन घोरिन बाध्य बनाउँछ। भद्रकालीदेखि सिंहदरबारको बाटोमा पनि अब पसल आउने भयो, बाटो छेउको फुटपाथमा कब्जा गरेको भन्न मिल्दैन, त्यो त समानुपातिक विकासको निम्ति र आर्थिक समानताको निम्ति आवश्यक। पाटनढोकाबाट मेरो घर जाने बाटोतिर जाने सडक र फुटपाथ दुवै व्यवसायीहरूले कब्जा गरेका छन् र विरोध गर्‍यो भने ‘सामन्ती’को तक्मा पाउने गरिया’छ। फुटपाथ कब्जाको विरोधमा ट्विट गर्दा निलो नम्बर प्लेट चढ्ने केहीले पनि सामन्तीको उपाधि दिए। सडकको छेउमा रोपेका रुखहरू हेर्छु र उद्घाटन हुँदा नेता, व्यवसायी, कार्टेलहरूका अग्रजका तस्बीरहरू, आँखासामु आउँछ। तर ती बिरुवाहरू किन रुखमा परिणत हुँदैनन्? कम्पनीको, बैंकहरूको नामले सुसज्जित घेराहरूका बीचमा किन यी बिरुवाहरू लाचार? एउटा साथीले मलाई, नेपालमा हुने वृक्षरोपणमा ‘बोन्साई’ रुखमात्र रोप्छन्। तसर्थ मानिसको कदभन्दा कहिल्यै बढ्दैन रे भन्थे। यी बिभिन्न कुरा मनमा घोलिने गर्छ। 

नेपाली समाजको दशा
मेरो कोलकाताका संस्मरण ३० वर्षपछि ब्युँतिँदा मलाई यसको जिम्मेवार को त भनी मनन गर्न त अवश्य नै मन लाग्छ। नेपाली समाजमा गरिबी घटेर, प्रचुर मात्रामा धनको सिर्जना भए पनि शिक्षाको पहुँच र डिग्रीवालहरूको वृद्धि भए पनि संसार घुमेर, बसेर र बुझेर आउनेहरूको संख्या बढे पनि इन्टरनेटको माध्यमबाट घरमा नै संसार पुगे पनि किन यो दशा? सायद हामीले राजनीतिक अस्थिरतामा हाम्रो स्वार्थ खोज्नमा नै अल्झेनौं त? राजनीति र राजनीतिक नेता भनेको समाजको प्रतिविम्ब हो। यो फरक कहिले हुन सकेन। कतै हामीले रातो मोसो, फूलमाला र खादा कोठेलीको लोभमा समाजलाई अर्कोतिर त धकेलेनौं?

क्याम्पसमा युवानेता हुँदा, फुटपाथ ओगटेर बाइक पार्क गरेर खाजा खाने ठाउँको मानिसलाई ‘कसैले केही गर्न खोज्यो भने मलाई भन्नु’ भनेर त्रास फैलाएर पछि नेता हुँदा, त्यही स्कुल र क्याम्पसको जग्गा लिजमा मिलाएर, नियम सबै मिचेर वरिपरिको सबैलाई थर्काएर करोडौंमा खेल्न थाल्छन्। जग्गाको भाउ अकासिन थालेपछि नेताको सम्पत्ति पनि बढ्न थाले। पार्टी प्यालेसको व्यवसायमा ठूलादेखि साना नेताहरूको नाम जोडेको पाइन्छ। सरकारी संस्थानका जग्गा प्रत्येक पार्टी गठबन्धनसंँगै नयाँ–नयाँ व्यापारीहरूले हात पारेको सुनिन्छ। राजनीतिक दलहरूको सिन्डिकेटसंँग मिलेर काम गर्न जान्यो भने पुख्र्यौली जग्गा, गुठीको जग्गा, खोलाको जग्गा सबैबाट लाभ लिन सकिन्छ। तसर्थ त्यो रातो मोसोको मूल्य बढेको होला। नगरपालिकाको चुनावमा जित्नेहरूलाई अनुहार नै नचिन्ने गरिकन रातो मोसो दलेर, मालाको फाँसी लगाउने अधिकांशमा त्यो कुनै नयाँ सेटिङको आसमा बढी नै भएको त होइन?

जग्गाको अकासिँदो भाउ र राजनीतिले प्रतिविम्ब गरेको समाजमा आएको विकृतिले सामाजिक मूल्य–मान्यता सबैमाथि प्रश्नचिन्ह उठाएको छ। पाटनमा भोजमा जाँदाको सुनिने कुरामध्ये आफ्नो पुर्खाले मन्दिर, स्कुल र अन्य सामाजिक प्रयोजननिम्ति दान दिएको घरजग्गा अहिलेको पुस्ताले धमाधम मुद्दा नै लडेर आफ्नो बनाउँदैछ। समाजमा सुसम्पन्न भए पनि दान दिने परोपकार गर्ने परम्परामा ह्रास भएको छ। आडम्बरको प्रतिस्पर्धामा समाजमा धेरै विकृति भित्रिसके। व्रत बस्ने, त्याग र तपस्याको परीक्षाको रूपमा मानिने साउन महिनालाई वर्षको सबभन्दा महँगो बनाइसक्यौं। झन् फेसबुकमा लुगा त्यही नै लगाएको देखिने नभएपछि झन् बढी खर्च गर्न दबाब बढ्यो।

राजनीतिक नेता भएपछि सामाजिक रूपमा अग्रजको रूपमा ‘देखिने’ सबै कुरा पाउने भएर होला। रातो मोसो र मालाको झुप्पाको विरोध नभएको र कसैले पनि घोषणा गरेर परिवर्तन गर्न नखोजेको किन? सुरक्षाको डर नभएको बेला, नियम मिचेर मन्त्रीका गाडीहरू दौडाउने गर्छन्। भाषण दिँदा कसको डरले हो कुन्नि गार्डलाई पछाडि उभ्याउने गर्छन्। ग्यास्ट्रिक भयो कि मुटुको बिमारीको पैसा राजस्वसंँग धुत्न खोज्छन्। विदेश भ्रमणको निम्ति अनेकौं रणनीति बनाउने गर्छौं। 

समाज ब्यस्त छ, आफ्नो भविष्य उज्यालो बनाउन। यस्तो समाजले धेरै प्रश्न अघि सार्छ। कसरी गर्ने त फोहोर व्यवस्थापन? कसरी खुला ठाउँहरू जोगाउने? कसरी गर्ने कानुनको कार्यान्वयन जहाँ खाल्डो खनेर नपुर्नेलाई कारबाही होस्। जहाँ २१ औं शताब्दीका सामान, बुद्धि, प्रक्रिया र काम गर्ने मानिस भए पनि, १९ औं शताब्दीको जस्तो काम गर्ने गर्छन्। जहाँ खाली ठाउँ भयो कि बिभिन्न तौरतरिका चलाएर त्यो खाली ठाउँमा घिनलाग्दो प्रारूप ठड्याउँछन्। 

जहाँ केसका केस थपेर, न्यायपालिकाको कामकारबाहीमा नै आमूल परिवर्तन गरी न्यायमा नै प्रश्नचिन्ह लगाइन्छ। समाज परिवर्तनशील हुन्छ, तर त्यो परिवर्तन सकारात्मक हुनुपर्छ। सबै परिवर्तन सानो–सानो पाइलाबाट सुरु हुन्छ। सुरुवात यहाँबाट पनि गर्न सकिन्छ– स्वेच्छाले रातो मोसो र मालाको झुप्पाको त्यागबाट सुरु गर्न सकिन्छ कि? त्यसपछि अरू त्याग हुनसक्छ कि?

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७४ ०८:१२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT