के काठमाडौंले मध्यस्थ गर्न सक्छ ?

रामचन्द्र पोखरेल

विश्व अर्थतन्त्रका दुई उदीयमान महाशक्ति एवं नेपालका निकटतम छिमेकी मित्रराष्ट्र भारत र चीनबीच उत्पन्न दोक्लाम विवाद तनावपूर्ण बन्दै गएका बेला प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको चौथो कार्यकालको प्रथम विदेश भ्रमण दक्षिण मित्रराष्ट्र भारतबाट प्रारम्भ भएको छ ।

प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणको पूर्वसन्ध्यामा बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका निम्ति बंगालको खाडीको प्रयास (विमस्टेक) को विदेशी मन्त्रीस्तरीय बैठक नेपालमा महत्त्वपूर्ण प्रस्तावहरू पारित गर्दै सम्पन्न हुनु र भारतका विदेशमन्त्री सुष्मा स्वराजसँग भारत भ्रमण हुनुपूर्व नै भेटघाट हुने संयोग जुट्नु अर्थपूर्ण रहेको छ । 

यसैबीच चीनका राष्ट्रपति सी जिनपिङका विशेषदूतका रूपमा चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री वाङ याङको नेपाल भ्रमणले प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण राजनीतिक दृष्टिबाट थप महत्त्वको बन्न पुगेको छ । यसर्थ प्रधानमन्त्री देउवाको भारत भ्रमण क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि पनि अर्थपूर्ण बन्नेछ । संयोगले जुटेको यस अवसरलाई नेपालले ‘शान्त र सरल’ कूटनीतिक माध्यमबाट उपयोग गर्न सक्नुपर्छ । पहिलो, यो भ्रमण नेपालको विकासका लागि कोशेढुंगा बन्न सक्छ । भारत–चीन सीमाक्षेत्र नजिकको दोक्लममाथि दाबा गरिरहेको मुलुक भुटानका विदेशमन्त्री दाम्चो दोर्जीको विमस्टेक बैठकमा सहभागिता रहनु र यसै अवसर पारेर भारत र भुटानका विदेश मन्त्रीहरूको ‘साइडलाइन’ बैठकसमेत हुनु प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमणको महत्त्व बढाउने अर्को सांकेतिक अवसर बनेको छ । 

Yamaha

यद्यपि प्रधानमन्त्री देउवासँग भारतीय विदेशमन्त्री स्वराजको भेट हुँदा भारत–चीन सीमा नजिक दोक्लमको विषयमा कुनै कुरा नभएको प्रधानमन्त्रीका परराष्ट्र सल्लाहकार दिनेश भट्टराईले बताएको कुरा सार्वजनिक भइसकेको छ । तर पनि भारत–भुटान ‘वार्ताको व्यवस्थापन गरेर नेपालले भारतीय चाहना पूरा गरेको’ बताइन्छ । यसबाट नेपालले थप कूटनीतिक महत्त्व आर्जन गरेको छ । 

भारत र चीनबीच तनाव बढ्दै गएमा सीमा जोडिएको मुलुक नभए पनि दुवैको निकटतम छिमेकी राष्ट्र भएको नाताले दोक्लम तनावबाट उत्पन्न हुने सम्भावित असरलाई मध्यनजर राख्दै नेपालले दुवै मित्रराष्ट्रबीच आपसी छलफलद्वारा विवाद सुल्झाउन आग्रह गरेको सन्देश प्रवाहित हुनसक्यो भने नेपालको अर्को कूटनीतिक सफलता हुनेछ । यद्यपि अहिले नेपालको प्रमुख चासो प्रधानमन्त्रीको भारत भ्रमण नै हो । नयाँदिल्लीमा कुनै न कुनै रूपमा दोक्लमको विषय उठ्न सक्छ भनी अड्कल गर्न सकिन्छ । यद्यपि यो विषय संवेदनशील भएकाले उच्च तह बीचको कुराकानीमा मात्र आउन सक्ला, तर औपचारिक एजेन्डा भने तयार हुने छैन । बरु त्रिदेशीय विन्दु कालापानी, लिपुलेकको विषयबारे भारतको ध्यानाकर्षणका सन्दर्भमा दोक्लम प्रसंग आउन सक्छ, ताकि दुई देशबीच यसबारे भविष्यमा छलफल हुन सकोस् । 

दोक्लममा तनाव बढिरहेका बेला उपप्रधान एवं परराष्ट्र मन्त्री कृष्णबहादुर महराले भारत–चीन ‘कसैको पक्ष नलिने’ नेपालको अडान प्रयास प्रस्ट पार्नुभएको छ । तापनि आणविक शक्तिसम्पन्न दुवै छिमेकीलाई शान्तिपूर्ण तवरले समस्या समाधान गर्न आग्रह गरेको जानकारी दिनुभएको कुरा पनि छापामा आएको छ । 

चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री एवं चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीका पोलिटव्युरो सदस्य वाङ याङ नेतृत्वको २९ सदस्यीय प्रतिनिधिमण्डल तीनदिने नेपाल भ्रमणमा राष्ट्रपति सी चिनफिङको ‘विशेष सन्देश’सहित आउनुलाई कूटनीतिक क्षेत्रमा अर्थपूर्ण मानिएको छ । 

राष्ट्रपति सीको ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ्स’ (बीआरआई) अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक सम्बन्धको मूल आधार भएको र बेइजिङसम्बन्धी सम्मेलनका हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्रसमेत नेपाल भएकाले भारत भ्रमणपूर्व भएको यो उच्चस्तरीय चिनियाँ प्रतिनिधिमण्डलको आगमन द्विपक्षीय सम्बन्धमा विशिष्ट हैसियत राख्छ । चीनको ‘बीआरआई’ योजना भारतका लागि भने चीन–पाकिस्तान लिंकमा काश्मिरको विषयलाई लिएर ग्राह्य नभएको प्रतिक्रिया दिएकाले र हस्ताक्षरकर्ता राष्ट्र नेपालका प्रधानमन्त्रीको भ्रमण भने भारततिर हुनलागेकाले पनि यसबीच चिनियाँ उपप्रधानमन्त्रीको नेपाल भ्रमणको महत्त्व झन् बढेको हो । भारतले यस विषयमा कुरा नउठाए पनि नेपालले ‘रेफेरेन्समा’ उच्चारण गर्न सक्छ । 

तत्क्षण भारतले प्रतिक्रिया दिएन भने पनि चीनलाई उत्तर–दक्षिण करिडोर हुँदै भारत जोड्ने प्रस्तावित ‘लिंक कनेक्टिभिटी’ एवं प्रस्तावित एसियन करिडोरले भारतको चाहनाविना पूर्णता पाउन कठिन छ । सम्भवत: चीनले यस विषयमा नेपाललाई अघि सार्नुका पछाडि यो सन्दर्भ जोडिएको हुनसक्छ । द्विपक्षीय सम्बन्ध एवं पारस्परिक हितका विषयबाहेक चीनले नेपालबाट दोक्लमको तनावपूर्ण स्थितिको अन्त्यका लागि भारतसँगको वार्ताको पहलको अपेक्षा गरेको छापामा आइसकेको छ । यस सन्दर्भमा भारतबाट समेत नेपालले पहल गरिदेओस् भन्ने स्पष्ट संकेत नआउँदासम्म यस विषयले सार्थकता पाउन सक्दैन । 

नेपालको दु्रत आर्थिक विकासका लागि भारतको शुभेच्छा जरुरी छ भन्ने वास्तविकतालाई हामीले महसुस गरेको मात्र होइन, अपितु धेरै पहिलेदेखि चीनले समेत महसुस गरेको कुरा हो । सन् १९६० डिसेम्बरमा राजा महेन्द्रले सत्ता हातमा लिएपछि आफ्ना विश्वसनीय केशरबहादुर केसीलाई चीनको राजदूत बनाएर बेइजिङ पठाएका थिए । त्यसबखत चीनका उपप्रधान तथा विदेशमन्त्री मार्शल चेन यीसँग उनको राम्रो सम्बन्ध रहेको र चेन यीले उनीसँग ‘बीपी कोइराला जेल नपरेको भए चीन र भारतको सन् १९६२ को लडाइँ हुने थिएन’ भनी भनेको प्रसंगले आजको चीनको नेपालप्रतिको धारणा बुझ्न सकिन्छ ।

चीनले बीपीलाई भारत र चीनबीच ‘मध्यस्थको सूत्र’को रूपमा तत्कालीन अवस्थामा समेत हेरेको रहेछ भन्ने प्रस्ट हुन्छ । यस सन्दर्भमा आज बीपीकै पार्टी नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा भारत भ्रमणमा दिल्ली पुग्नुभएको हुँदा चीनले यस्तो अपेक्षा राख्नु स्वाभाविक देखिन्छ र यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु आवश्यक छ । दोक्लम तनावबारे भारतको स्पष्ट आशय नबुझी यस मामिलामा नेपाल अग्रसर भएर अगाडि बढाउन भने कठिन हुनेछ । तापनि नेपालको सत्प्रयासको सन्देश मुलुकको भूराजनीतिक अवस्थिति र हैसियत अनुरूप हुनेछ । 

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीले निकटतम छिमेकीहरूसँगको सम्बन्धलाई प्राथमिकतामा राखी आफ्नो विदेश नीति कार्यान्वयनको सपना काठमाडौंबाटै प्रारम्भ गरेको सन्देश एकाएक अघोषित नाकाबन्दीका कारण कुण्ठित बन्न पुगेकोबाट अब फेरि नयाँ गति दिन भारतीय नेतृत्व इच्छुक रहेको सन्देश काठमाडौंमा सम्पन्न विमस्टेक बैठकबाटै दिन खोजिएको शुभसंकेत नेपालका लागि महत्त्वपूर्ण छ । यदि नेपालले यस अवसरलाई प्रधानमन्त्री देउवाको भारत भ्रमणको बेला राम्रोसँग जोड्न सक्यो भने र भारत–चीनबीच उत्पन्न दोक्लम गतिरोध हटाउन दुई पक्षबीच वार्ताको थलो काठमाडौं बन्नसक्ने दुवै पक्षबाट संकेत प्राप्त भयो भने एसियाको राजनीतिमा नेपालको कूटनीतिक हैसियत उजागर हुनेछ । यस विशिष्ट अवसरलाई शान्त कूटनीतिको माध्यमबाट अघि बढाउनु उपयुक्त हुनेछ ।

पोखरेल नेपाली कांग्रेसका केन्द्रीय सदस्य हुन् । 

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७४ ०७:३४
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

चाडपर्वको रुपान्तरण

विन्दा पाण्डे

समय सबैभन्दा बलवान कुरा हो । मानव जीवन र समाज मात्र होइन, प्रकृतिसमेत समयको प्रवाहसंँगै परिवर्तित हुँदै अगाडि बढ्छ ।

समय अनुसार हाम्रा सोच, व्यवहार र संस्कार, संस्कृति रूपान्तरण गर्न सकेनौं भने परम्परादेखि चल्दै आएका कतिपय असल संस्कार, संस्कृतिसमेत कित लोप भएर जान्छ, कि अपभ्रंशित रूपमा प्रकट हुने गर्छ । 

सन्दर्भमा तीज

तीजलाई नेपाली महिलाको मौलिक पर्वका रूपमा लिने गरिन्छ । आर्य समाजका महिलाको पर्वका रूपमा मनाइने तीज आज आम महिलाको साझा पर्व हुनथालेको छ । परम्परागत रूपमा तीज पर्वका दुई पक्ष छन् । एउटा पक्ष असाध्यै मानवीय छ, जसले पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धलाई दरिलो र कसिलो बनाउँछ । दोस्रो पक्ष यति अमानवीय छ कि हरेक मानवलाई जन्म दिने आमा समुदायका महिलालाई अछूत, अशुद्ध, पापकर्मी वा अधर्मीको रूपमा व्यवहार गर्छ । तीजलाई खास गरेर विवाह गरेर पठाइएका छोरीचेलीहरू माइती आउने, पारिवारिक पुनर्मिलन हुने र आपसमा सुखदु:ख बाँड्ने र पुनर्ताजगी गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ । सहरी क्षेत्रमा यस पक्षको महत्त्व कम हुँदै गए पनि ग्रामीण भेगका महिलाको जीवनमा अझै पनि विशेष महत्त्व छ । महिनौंदेखि विछोडिएका आमा–बुबा, दाजु–भाइ, दिदी–बहिनी र साथी–संगीसँंग भेटघाट गर्ने, मिठोमसिनो खाने र रमाइलो गर्ने यस पक्ष ग्रामीण नेपालमा आज पनि सान्दर्भिक छ । 

यस पर्वमा जम्मा भएका साथी–संगी मिलेर गीतको माध्यमबाट पारिवारिक रूपमा भोगेको दु:ख र पीडा पोख्ने गरिन्थ्यो । अलिपछि जब महिलाहरू संगठित हुनथाले, चेतना बढ्न थाल्यो, राज्य व्यवस्थासंँग अधिकार माग गर्ने चरणमा पुगे । तीज पर्वलाई महिला समुदायमाथिको थिचोमिचो, शोषण र दमनविरुद्ध चेतना छर्ने र मुक्तिका लागि संगठित हुन आह्वान गर्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न थालियो । यस क्रममा खास गरेर २०४० देखि ०४६ को बीचमा थुप्रैपटक दर्जनौं महिलाले प्रहरी दमन सामना गर्दै कष्टडीको यातना भोगेको इतिहास छ । खास गरेर बहुदल आएपछि यस किसिमका पर्वहरूलाई परिवर्तनकारी शक्तिहरूले कसरी उपयोग गर्ने भन्ने स्पष्ट दिशा दिन नसक्दा कतिपय सन्दर्भमा यो पर्व विकृत रूपमा समेत देखापर्न थालेको आभाष हुन्छ । तीजमा गाइने गीत–संगीतको मौलिकता हराउने मात्र होइन, खास गरेर सहरी क्षेत्रमा महिनौंसम्म भोजभतेर चल्ने र गहना, कपडा प्रदर्शनको प्रतिस्पर्धा नै चल्न थालेझैं लाग्छ । मुलुक अहिले आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक रूपान्तरणको मूल कार्यभारका साथ अगाडि बढिरहेको सन्दर्भमा रूपान्तरणका पक्षपाती शक्तिहरूले यस किसिमका पर्वहरूसंँग जोडिएको पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्ध विस्तारको मौलिक पक्षलाई जोगाउने र भड्किलोपन हटाउने विषयलाई पनि आफ्नो एजेन्डासँंग जोड्न सक्नुपर्छ । 

यस पर्वको अर्को पक्ष रुढिवादीतासँंग जोडिएको छ । त्यसका कतिपय पक्ष आजको संविधान र कानुनसंँग समेत बाझिन्छ । त्यस्ता कतिपय पक्षलाई हटाउनैपर्छ । तीज पर्वसँंग जोडिएको रातभर खाने र दिनभर पानी पनि नखाई व्रत बस्ने कुराले पर्नसक्ने नकारात्मक असरबारे जानकारी राख्न र व्रतसंँग जोडिएका अन्धविश्वासयुक्त व्यवहारमा सुधार गर्न जरुरी छ । खास गरेर परिवार भित्रैका महिला र पुरुष सबैले आजको परिवर्तित जीवनशैलीका कारण देखापर्दै गरेका नयाँ–नयाँ स्वास्थ्य समस्या, लामो समय भोकै बस्दा त्यसमा पर्नसक्ने दीर्घकालीन असर, त्यससँंग जोडिएर आउने आर्थिक पक्ष लगायतको विषयमा समेत छलफल गर्दै हरितालिका तीजका नाममा निराहार व्रतसँग जोडिएर रहेको अन्धविश्वासको अन्त्यको पहल गर्न जरुरी छ । 

त्यसैगरी ऋषि पञ्चमीसंँग जोडिएको परम्परा अन्धविश्वासमा आधारित र महिलाप्रतिको विभेद मात्र होइन, संविधान र कानुनसंँग समेत बाझिएको छ । यो दिनमा गरिने गतिविधिलाई महिलाको महिनावारीसंँग गाँसेर हेरिन्छ । महिलाहरू महिवावारी हुँदाको बखत अशुद्ध र अछूत हुन्छन् र त्यतिखेर उनीहरूले कतिपय स्थानमा जान र व्यक्तिलाई छुन हुँदैन भन्ने रुढिवादी मान्यता छ । अन्जानमा छोइएको रहेछ भने त्यसको पाप कटौती गर्ने नाममा पञ्चमीको दिन गोबर, माटो लगायत विभिन्न सामग्री प्रयोग गरी नुहाएर आफ्नो पाप कट्टी गर्ने पर्वका रूपमा यसलाई लिइन्छ । यसरी महिनावारीसँंग जोडेर आर्य समाजका सारा महिलालाई दिनदहाडै पापी वा अधर्मीका रूपमा व्यवहार गर्नु सरासर गलतमात्र होइन, महिला विरुद्धको हिंसा पनि हो । 

संविधानको उल्लंघन र राजनीतिको लज्जा

महिला वा पुरुष जसले कम्तीमा विद्यालय गएर औपचारिक रूपमा विज्ञान र स्वास्थ्य शिक्षा पढेका छन्, उनीहरूलाई थाहा छ, महिनावारी न पाप र धर्मको विषय हो, नत शुद्ध र अशुद्धताको नै । यो हरेक महिलाको स्वास्थ्य अवस्थासँंग जोडिएको नियमित र प्राकृतिक कुरा हो । तथ्य कुरा यही हो कि महिलाहरू महिनावारी हुने भएकै कारण आज मानव समाजले निरन्तरता पाएको छ । अर्को कुरा, त्यही अवस्थामा रहेका अन्य समुदायको महिलालाई अछूत वा अशुद्ध मानिँदैन । अनि आर्य समाजका महिलामाथि अशुद्धता र पाप नामको अन्धविश्वासको आडमा अझै पनि यो दुष्कर्म थोपरिनु एक्काइसौं शताव्दीको चेतना र विज्ञानको विकासमाथिको उपहास हो । सात दशकको निरन्तर आन्दोलनपछि प्राप्त गणतन्त्र र समाजवाद उन्मुख भनिएको नयाँ संविधानको उल्लंघन हो । परिवर्तनका वाहक राजनीतिक र सामाजिक नेतृत्वदेखि अभियानकर्तासम्मको लज्जा हो । 

संविधानको धारा १८ मा कसैलाई पनि स्वास्थ्य अवस्थाको आधारमा विभेद गर्न नपाइने उल्लेख छ । उक्त संविधानको घोषणा भएको दुई वर्ष हुनलाग्दा समेत महिलाहरूले महिनावारी भएकै कारण घरभित्र पस्न र सुरक्षित ठाउँमा बस्नसम्म नपाएर गोठमा बस्नुपर्ने अमानवीय व्यवहारका कारण आज पनि कैयौं नेपाली छोरीले अनाहकमा जीवन गुमाउनुपर्ने बाध्यताले दुनियाँको अगाडि उत्कृष्ट संविधानको उछित्तो काढेको छ । अझ संविधानको कार्यान्वयनको प्रमुख दायित्वका साथ निर्वाचन जितेका जनप्रतिनिधिसमेत छाउगोठमा बसेको समाचार पत्रपत्रिकामा छापिनु आफैमा विडम्बना हो । यिनै दृष्टान्त समेतलाई ध्यानमा राखेर भर्खरै संसद्बाट पारित फौजदारी संहिताले महिनावारी हुँदा वा सुत्केरी हुँदाको शारीरिक अवस्थाको आधारमा अछूत वा अशुद्धताको व्यवहार गर्नेलाई तीन महिनासम्म जेलको सजाय गर्नसक्ने कानुन पारित भएको छ ।

अब पनि महिलालाई अछूत वा अशुद्धको नाममा विभेद हुनगए रूपान्तरणको नारासहित मैदानमा आएका सम्बन्धित दलका सबै नेता/कार्यकर्ताको शिर झुक्नुपर्ने हो । तर विडम्बना, तिनै राजनीतिक र सामाजिक अभियन्ताहरूसमेत आफ्नै परिवारका महिला यो कुसंस्कार र कुपरम्परालाई पछ्याउँदै पाप र अशुद्धताबाट मुक्त हुन पञ्चमी नुहाउन जाँदा कुरा बुझाउनुका साटो चुपचाप बस्नेमात्र होइन, खुट्टा धोएको पानी खान दिनेसम्म भेटिँदै रहे । 

आशा गरौं, यस पटकबाट कम्तीमा पनि संविधान र कानुनका निर्मातादेखि कार्यान्वयनको नेतृत्व गर्ने दायित्व बोकेर निर्वाचित भएका जनप्रतिनिधिहरू र सुशासनको माग गर्दै मतदान गर्ने नागरिकहरूले महिलामाथिको यो कुसंस्कारयुक्त परम्परा अन्त्य र नयाँ संविधान र कानुन कार्यान्वयनको पक्षमा व्यावहारिक रूपले उभ्याउनेछन् । समानताका लागि मैदानमा देखापरेका आम महिलाले परिवर्तन आफैबाट सुरु गर्नेछन् । संस्कार र संस्कृतिका नाममा हुने गरेका तर समय क्रममा संविधान र कानुन विपरीत हुनपुगेका रीतिरिवाज र रुढिवादी व्यवहार अन्त्य हुनेछन् । सामाजिक सम्बन्ध र चाडपर्वका मौलिक पक्षलाई जनचेतना र जनचासो विस्तार गर्ने रूपमा विकास गरिनेछ । 

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७४ ०७:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT