संशोधन प्रस्तावको विफलतापछि

प्रदीप ज्ञवाली

संविधान संशोधन प्रयासको एउटा अध्याय समाप्त भएको छ । समस्या समाधानको इमानदार प्रयासका रूपमा होइन, सत्ता गठबन्धनबाट राजनीतिक दाउपेचका रूपमा प्रस्तुत संशोधन विधेयकको असफलता अनपेक्षित पनि थिएन ।

संशोधन विधेयक दाउपेचका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो भन्ने पुष्टि गर्ने पर्याप्त आधार छन् । अत्यन्त प्रतिकूलताका बीचमा पनि राष्ट्रिय हितको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिँदै जनतामाझ लोकप्रिय बनेको केपी ओली सरकारलाई विस्थापन गर्ने मुख्य कर्ताका रूपमा प्रयोग भएका पुष्पकमल दाहाललाई प्रधानमन्त्री बन्न एउटा ‘बिकाउ’ नारा चाहिएको थियो । उनले मधेसी मोर्चासँग संविधान संशोधन लगायत तीनबँुदे सहमति गरे– नेकपा (एमाले) बिना संशोधन सम्भव छैन भन्ने जान्दाजान्दै पनि । सरकार परिवर्तन र संविधान संशोधनको त्यस खेलमा विभिन्न स्वार्थको सङ्केन्द्रण र संमिश्रण थियो । नेपाली काङ्ग्रेसलाई सत्तामा जाने भरेङ चाहिएको थियो । मधेसी मोर्चालाई अवतरणको बहाना र तराई मधेसमा एउटा नारा । स्वनिर्णयको अधिकार स्थापित गर्दै संविधान निर्माण गरेको नेपालको राजनीतिक नेतृत्वसँग प्रतिशोध साध्न खोजिरहेको बाह्य पक्षलाई पनि यस प्रक्रियामार्फत आफ्नो गुमेको भूमिका पुन:स्थापित गराउन सकिन्छ कि भन्ने आस थियो । 

यिनै दाउपेचबीच गत: मंसिरमा संशोधन विधेयक संसदमा प्रस्तुत भएको थियो । तर जनताको तीव्र विरोध र संसदमा दुई तिहाइ नपुग्ने स्पष्ट सङ्केतपछि सरकार विधेयक फिर्ता लिन बाध्य भयो । तर समस्याका दिगो समाधान खोज्ने मनसाय नभएकाले फेरि पनि एमालेसँग परामर्श नै नगरी अर्को विधेयक प्रस्तुत गरियो । उपेन्द्र यादवले भनेजस्तो ‘हामीले त संशोधन गर्न खोजेका थियौं, तर विपक्षीले दिएन’ भन्ने चुनावी नारा बनाउने मात्रै मनसाय भएकाले सत्ता गठबन्धनले संशोधनमा सहमतिका बिन्दु खोज्ने चेष्टै गरेन । सुरुमा एमालेबिनै दुई तिहाइ पुर्‍याउने दम्भका साथ अगाडि बढाइएको संशोधन प्रयास सफल हुन नसकेपछि असफल संशोधन विधेयकमाथि सङ्कीर्ण ‘राजनीति’ गर्न यसलाई मतदानमा लगिएको थियो । 

अन्यथा, प्रधानमन्त्री बन्न शेरबहादुर देउवालाई प्राप्त ३८८ मतमध्ये ५० जति मत किन संशोधनका पक्षमा परेनन् ? किन नेपाली काङ्ग्रेसकै सबै सांसद मतदानमा उपस्थित भएनन् ? किन यसै प्रक्रियाकै बीचमा राप्रपा विभाजनका दृश्य–अदृश्य खेल भए ? यी तथ्यहरू नै पर्याप्त छन्– खासमा संशोधन विधेयक पारित गर्नका लागि होइन, चुनावी प्रोपगन्डाका रूपमा प्रयोग गर्न र राजनीतिमा थप धु्रवीकरण निम्त्याउन मतदानमा लगिएको थियो भन्ने पुष्टि गर्न ।

यो प्रक्रियाको पटाक्षेपसँगै राजनीतिमा नयाँ चरण आरम्भ भएको छ । परिणामलाई स्वीकार्दै राजपा निर्वाचनमा जान तयार भएको छ र उसले चुनावी तयारीलाई तीव्र पार्न थालेको छ । परिणामलाई स्वीकारेर आफ्नो बाटो परिवर्तन गर्ने राजपाको यो कदम सकारात्मक छ । 

संशोधन विधेयक विफल भएको छ र यसमार्फत हुनसक्ने गम्भीर र दूरगामी नकारात्मक परिणामबाट देश तत्कालका लागि जोगिएको छ । हिजो संविधान संशोधन विधेयकको कोलाजभित्र ओझेलमा परेका तराई–मधेसका वास्तविक समस्याबारे नयाँ ढङ्गले अन्वेषण र विश्लेषण गर्ने, तिनको समाधानका लागि विकल्प खोजी गर्ने र समाधानका लागि सार्थक पहल गर्ने नयाँ चरण सुरु भएको छ । 

तराई–मधेसका ज्वलन्त समस्याहरूलाई काम्लोमुनि लुकाएर लामो समयसम्म नेपालको राजनीति अन्य विषयहरूमा भौंतारिइरह्यो । ‘सङ्घीयता’, ‘पहिचान’, ‘आत्मनिर्णयको अधिकार’ जस्ता गह्रौं शव्दावलीभित्र त्यहाँका वास्तविक समस्याहरू सधैंभरि ओझेलमा परिरहे । किन अत्यन्त सुगम रौतहट र सर्लाही जिल्लाको साक्षरता दर तुइनमा झुन्डिएर कर्णाली पार गर्दै ३ घन्टामा स्कुल पुग्नुपर्ने हुम्लाको भन्दा कम छ ? कहिल्यै बहस भएन । सुन फल्नेजस्तो उर्बर धरती बोकेको तराई–मधेसको एकातिर हजारौं बिघा जमिन बाँझै र अर्कोतिर आफ्नै पसिनाले सिंचेर खेती गर्छौं भन्ने चाहना गर्ने किसानहरू भूमिहीन र बेघरबार अवस्थामा रहनुपर्‍यो ? कहिल्यै सार्थक घोत्लाइ भएन । तराईका हजारौं युवालाई रोजगारी दिइरहेका जनकपुर चुरोट, वीरगन्ज चिनी, वीरगन्ज कृषि औजार, हेटौंडा कपडा लगायतका उद्योग किन बन्द भए र यसको आर्थिकसँगै सामाजिक मूल्य कति महङ्गो पर्‍यो ? कहिल्यै एजेन्डा बनेन । किन सीताकै जन्मभूमिमा महिलामाथि बोक्सीको आरोपमा, दाइजो नल्याएको आरोपमा कल्पनै गर्न नसकिने ज्यादती हुन्छ ? सार्थक विश्लेषण भएन । सिङ्गो राष्ट्र छुवाछूतमुक्त घोषित भएको वर्षौं बितिसक्दा पनि किन तराई–मधेसमै सबैभन्दा बढी दलितमाथि उत्पीडन हुन्छ, सिनो नफालेको, इनार छोएको, मन्दिर प्रवेश गरेको या अन्तरजातीय विवाह गरेको निहुँमा दलितमाथि नृशंस हमला हुन्छ ? कहिल्यै मागपत्रको विषय बनेन । 

चुरेको अनधिकृत दोहनका कारण मरुभूमि बन्दै गरेको तराईको वातावरणीय पक्ष कहिल्यै एजेन्डामा चढेन । भारतीय पक्षले सीमामा एकतर्फी ढङ्गले बनाएका बाँध/संरचनाका कारण वर्षेनि सयौं नेपालीको ज्यान गइरहेको र हजारौंका जायजेथा डुबानमा परेर सडकमा झर्नुपरेको संवेदनशीलता कहिल्यै आन्दोलनकारी र सरकार बीचको टेबलमा प्रतिविम्बित भएन । न मध्य तराईको भविष्य बदल्न सक्ने सुनकोशी कमला डाइभर्सन प्राथमिकतामा पर्‍यो, नत मधेसको भाग्यरेखा बन्न सक्ने हुलाकी राजमार्ग २० वर्ष अलपत्र परेको विषय नै ज्वलन्त ढङ्गले उठ्यो । जनताको सरोकारका मुख्य विषय ठूला राजनीतिक नाराका बीचमा त्यतिकै हराए ।

अहिंसाका पर्याय तथा शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीबाट केही किलोमिटर मात्रै पर निर्दोष बालकलाई नृशंस ढङ्गले ‘बलि’ दिइनु र तर्क, शास्त्रार्थ र उदार मूल्यहरूका आधारमा सत्यको खोजी गर्ने उदात्त परम्परा रहेको जनकपुरमा मिथिला पहिचान माग्दै शान्तिपूर्ण धर्नामा बसेका निर्दोष कलाकारहरूको पाशविक हत्या हुनेगरी तराई–मधेसमा अपराधको आयाम यतिविघ्न किन बढ्यो भनेर कहिल्यै गम्भीर चिन्तन–मनन भएन ।

सामान्यीकरण गरेर तथा एकदमै सतही ढङ्गले यी सबै समस्याका लागि कसैलाई दोषी करार गर्न त सकिन्छ, तर दोषारोपण र गाली मात्रैले समाधान दिँदैन । एउटा सशक्त सामाजिक–सांस्कृतिक रूपान्तरणको आन्दोलनको खाँचो छ, आज तराई–मधेसमा । 

लामो र अन्त्यहीन जस्तो लाग्ने आन्दोलनले तराईको जनजीवनलाई मात्रै थिलथिलो पारेको छैन, यसको विम्ब नै नकारात्मक बन्ने जोखिम पैदा भएको छ । प्रतिवर्ष एसएलसी (हाल एसईई) को परीक्षामा सर्वाधिक विद्यार्थी प्रदेश नं. २ मै अनुत्तीर्ण भइरहेका छन् । खाडी र मलेसियामा सर्वाधिक युवा त्यही प्रदेशबाट पुग्न बाध्य छन् । सीमान्त गरिबी त्यहीं नै विस्तारित भइरहेको छ । सामाजिक अपराध र हिंसाको दुष्चक्र बढिरहेको छ । औद्योगीकरणको उज्ज्वल सम्भावना भएको यस प्रदेशमा थप स्वदेशी या विदेशी लगानी भित्रिन छाडेको छ, बरु भएका उद्योगहरू पनि बन्द हुने, भित्रिइसकेको बाह्य लगानी पुन: बाहिरिने र जनकपुर, राजविराज या वीरगन्जबाट व्यवसायीहरू अन्यन्त्र स्थानान्तरण हुने क्रम तीव्र बनेको छ । बाहिरबाट बसाइँ–सराइ गरेर आउने प्रवृत्तिभन्दा त्यहाँबाट बाहिरिने क्रम बढ्दै जानु प्रदेश नं. २ का लागि निश्चय नै सुखद सङ्केत होइन ।

त्यसैले ‘मधेस समस्या’ या ‘मधेस आन्दोलन’को भाष्य बदल्ने बेला आयो भन्ने मलाई लाग्छ । आजसम्म जे कुरालाई ‘मधेस समस्या’का रूपमा चित्रण गरियो, समस्या त्योभन्दा फरक र गम्भीर रहेछ भन्ने यथार्थलाई आत्मसात गरिनुपर्छ । समस्या भिन्न भएपछि आन्दोलनको स्वरुप पनि भिन्न हुनु अनिवार्य छ । मधेस समस्याको कारक भनेर गरिएको संविधानको विरोध, निश्चित समुदायलाई उत्पीडक या शोषक भनेर गरिएको घृणा र तराई–मधेसमा एक या दुई प्रदेश हुनेगरी सीमाङ्कन गर्नासाथ मधेसी जनता अधिकार सम्पन्न हुन्छन् भन्ने ‘प्रेस्क्रिप्सन’ सही होइन रहेछ भन्ने आत्मसात गरिनुपर्छ ।

अहिले अस्थिर या पूर्वानुमान गर्न गाह्रो हुनेगरी तरल रहेको तराई–मधेसमा त्यस्तो शक्ति नै विकल्पका रूपमा स्थापित हुनसक्छ, जससँग सामाजिक, आर्थिक रूपान्तरणको समग्र र रचनात्मक विकल्प छ । केही समयका लागि कुनै पार्टी या विचारधारा विशेषको विरोध गरेर पनि आफ्नो राजनीतिक अभीष्ट पुरा गर्न सकिएला । त्यसो गर्दा अन्य पक्षबाट अस्थायी समर्थन पनि प्राप्त गर्न सकिएला । तर घृणा, प्रतिशोध, सामाजिक विद्वेष वा निषेधजस्ता सोच र व्यवहार कुनै पनि पार्टीको अस्तित्वका दीर्घकालीन र दिगो आधार बन्न सक्दैनन् ।

राजपा लगायतका दलहरू अहिले चुनावी प्रतिस्पर्धामा सङ्लग्न हँुदैछन् । नेपाली काङ्ग्रेस यतिबेला संविधान संशोधनलाई नारा बनाएर तराई–मधेसका जनताबाट सहानुभूति लिने दाउपेच गरिरहेको छ । सिङ्गै जीवन नेपाली काङ्ग्रेसमा बिताइसकेपछि अब यसबाट पार लाग्दैन भन्दै विद्रोह गरेर मधेस–केन्द्रित दलहरू निर्माण गरेका महन्थ ठाकुर, विजय गच्छदार या शरदसिंह भण्डारी लगायत नेताहरूलाई थाहा होला– नेपाली काङ्ग्रेसका चास्नी घोलेका यतिबेलाका अभिव्यक्तिहरूमा कति इमान छ र कति हिसाब–किताब छ । 

आशा गरौं– मधेस केन्द्रित दलका नेताहरू आफ्नो काँध सधैंभरि अर्काको बन्दुक राख्ने टेको बन्न नदिने कुरामा सचेत हुनेछन् र उनीहरूले आफूलाई तराई–मधेसका वास्तविक समस्याको संवणहकका रूपमा प्रस्तुत गर्दै अगाडि बढ्नेछन् । जहाँसम्म नेकपा (एमाले) को सन्दर्भ छ– तराईका जनताको सरोकार र समग्र राष्ट्रको हितलाई केन्द्रबिन्दुमा राखेर ऊ मधेस केन्द्रित दलहरूसँग खुल्ला छलफल गर्न र समस्या समाधानमा पहल गर्न सदैव तत्पर छ । 

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७४ ०७:५५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

मार्क्सका विचारहरूको बहुआयामिक प्रभाव

प्रदीप ज्ञवाली

समाजवाद रक्षात्मक अवस्थामा छ । तर माक्र्सले अगाडि सारेका एजेन्डालाई अस्वीकार गर्न भने स्वयं पुँजीवादलाई पनि सहज छैन । माक्र्सका विचारहरूको हस्तक्षेपसँगै पुँजीवादले कृत्रिम रूपमा भए पनि मानवीय चेहरा भिर्न बाध्य भएको छ ।

बीबीसीले सन् २००० मा गरेको विश्वव्यापी जनमत सर्वेक्षणमा कार्लमार्क्सको नाम दोस्रो सहस्राव्दीमा विश्वलाई सर्वाधिक प्रभाव पार्ने दार्शनिकका रूपमा घोषित भयो । ‘सहस्राब्दी नायक’को रूपमा मार्क्सको चयन एकदमै स्वाभाविक र अपेक्षित थियो, किनभने समकालीन विश्व र मानव जीवनमा मार्क्सका विचारहरूको जत्तिको गहिरो प्रभाव अरू कसैको छैन । मार्क्स एउटा यस्तो सीमास्तम्भ हुन्, जहाँबाट नयाँ युगको सुरुवात हुन्छ ।

मार्क्स अद्वितीय दार्शनिक, अर्थशास्त्री र राजनीतिक सिद्धान्तकार थिए । प्रकृति, समाज र मानवीय चेतनाका चालक नियमहरूको अन्वेषण र संश्लेषण गरेर उनले प्रतिपादन गरेको द्वन्द्वात्मक र ऐतिहासिक भौतिकवाद, पुँजीवादी शोषणको सूक्ष्म र मिहीन विश्लेषण गर्दै उनले आविष्कार गरेको अतिरिक्त मूल्यको सिद्धान्त तथा श्रमजीवी वर्गको सङ्घर्षको लक्ष्य एवं अनिवार्य भविष्यका रूपमा रेखाङ्कित गरेको वैज्ञानिक समाजवादको सिद्धान्त यस युगका सर्वाधिक मूल्यवान बौद्धिक सम्पदाहरू हुन् । प्रयोगका ढाँचामा भएका कमी र अनुयायीहरूका गल्तीहरू आफ्ना ठाउँमा होलान्, तर मार्क्सका विचारहरूको वैज्ञानिकता र सहीपना भने उत्तिकै सान्दर्भिक छ । दर्शन, अर्थशास्त्र र राजनीतिलाई मार्क्सवादका मुख्य सङ्घटक अङ्ग मानिन्छ, तर मानव जीवनमा मार्क्सको प्रभाव भने निकै विस्तृत, बहुआयामिक र गहन छ । मार्क्सवादबाट कुनै न कुनै रूपमा प्रभावित नभएको सम्भवत: जीवनको कुनै पाटो या कोण छैन ।

मार्क्सको सबैभन्दा ठूलो योगदान हो– उनले संसारभरका श्रमजीवीहरूलाई बाँच्ने आशा जगाए र विभेदकारी समाजका ठाउँमा अर्को न्यायपूर्ण, समान र समृद्ध संसार निर्माण गर्नु सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाए । मार्क्सले देखाएको समाजवादी सपना पूर्ववर्ती सन्त–चिन्तकहरू, समाज–सुधारक या विद्रोहीहरूले सोचेको आदर्श समाजभन्दा के मानेमा भिन्न थियो भने यो कुनै स्वैरकल्पना थिएन । यो समाज विज्ञानका वस्तुनिष्ठ नियमहरूको सघन अध्ययनमाथि आधारित वैज्ञानिक र व्यावहारिक निष्कर्ष थियो । उनले न्यायका लागि सङ्घर्षरत करोडौं श्रमजीवीहरूलाई मुक्ति र समानताको वैचारिक अश्त्र प्रदान गरे । यो वैज्ञानिक मार्गदर्शन प्राप्त नगरुन्जेल श्रमजीवी वर्गको आन्दोलन मेसिन–भञ्जन या ज्ञापनपत्र बुझाउने जस्ता दायरामा सीमित थियो ।

मार्क्स यताको अवधिमा श्रमजीवी वर्गले के पायो ? निष्कर्षमा एकरूपता नहुन सक्छ । तर पनि ‘वर्ग स्वयं’बाट ‘वर्ग आफ्ना निम्ति’मा रूपान्तरण, अधिकार र समानताका लागि सचेत र बलिदानी सङ्घर्षहरूको संयोजन, श्रमजीवी वर्गका मुद्दाहरूको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता, सुधारका लागि पुँजीवादमाथि दबाब र कतिपय मुलुकमा समाजवादी सत्ताहरूको स्थापना यस बीचका उल्लेखनीय उपलब्धि हुन् । चीन लगायत केही मुलुक प्रतिकूलतालाई चिर्दै समाजवादको दिशामा अग्रसर भए पनि कुनै बेला संसारको एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग ओगटेजस्तो समाजवादी विश्व शिविर भने अहिले विद्यमान छैन । समाजवाद रक्षात्मक अवस्थामा छ । तर मार्क्सले अगाडि सारेका एजेन्डालाई अस्वीकार गर्न भने स्वयं पुँजीवादलाई पनि सहज छैन । मार्क्सका विचारहरूको हस्तक्षेपसँगै पुँजीवादले कृत्रिम रूपमा भए पनि मानवीय चेहरा भिर्न बाध्य भएको छ ।

पुँजीको अत्यधिक केन्द्रीकरण पुँजीवादको विशेषता र असाध्य अन्तरविरोध पनि हो । आज सबैभन्दा धनी १ प्रतिशतका हातमा बाँकी सबै मान्छेको भन्दा बढी सम्पत्तिको केन्द्रीकरण भएको अक्सफामबाट उद्घाटित यथार्थ, आर्थिक विषमताको गहिरिँदो खाडल, बेरोजगारी, गरिबी, अभाव र द्वन्द्व, आतङ्कवादको बढ्दो चुनौती र पर्यावरणीय विनाशका कारण आज विश्व वित्तीय पुँजीवाद गहिरो सङ्कटमा छ । तर ऊ आफ्नो सङ्कटको व्ययभार आम जनताको शिरमाथि थोपरेर मितव्ययिता र खर्च कटौतीका नाममा जनताका सुविधाहरू हटाउँदैछ र करार श्रम, ‘आउट सोर्सिङ’ र अनौपचारिक क्षेत्रको विस्तारजस्ता नयाँ शोषणहरूद्वारा श्रमिक वर्गलाई आक्रान्त गर्दैछ । यसले समाजमा आक्रोश पैदा गरिरहेको छ । ९० को दशकमा चर्को स्वरमा घोषणा गरिएको ‘नवउदारवादको अन्तिम विजय’ र ‘समाजवादको मृत्यु’का घोषणाहरू खोक्रो भएका छन् । समाजवादको खोजी व्यग्रतापूर्वक हुनथालेको छ ।

तर समाजवादको पुनर्परिभाषा र त्यसलाई प्राप्त गर्ने बाटोको नयाँ अन्वेषण नगरी समाजवादको विजय सम्भव छैन । विगतमा सर्वहारा अधिनायकत्व नामको एकदलीय प्रणाली, लोकतन्त्रको अवमूल्यन, कम्युन अर्थतन्त्र र समाजवाद प्राप्तिको हिंसात्मक बाटो अब असान्दर्भिक भएका छन् । रूसी नेता गेन्नादी जुगानेभले भनेजस्तो अब समाजवादतिर ‘फर्किने’ होइन, समाजवादतिर ‘अगाडि बढ्नु’पर्छ ।

मार्क्सले द्वन्द्व र गतिका नियमहरूको अन्वेषण गर्दै संसारलाई हेर्ने र बुझ्ने नयाँ विश्व दृष्टिकोण विकास गरे । त्यसपछि नै आकस्मिकता र व्यक्तिको शौर्यमाथि आधारित जस्ता लाग्ने समाजका गति व्यवस्थित, शृङ्खलाबद्ध र वस्तुवादी देखिन थाल्यो । विगत डेढ सय वर्षमा भएका क्वान्टम भौतिकी, क्वार्क र हिग्स बोसनको खोजी, अन्तरिक्ष विज्ञान, जेनेटिक इञ्जिनियरिङ र अन्य धेरै वैज्ञानिक अन्वेषणहरूले मार्क्सले भनेजस्तै संसार ज्ञेय छ, पदार्थ र मानव चेतनाभित्र द्वन्द्वात्मक गति छ, यी नित्य परिवर्तनशील छन् तथा जीवन र जगतमा पुराना समाप्त हुँदै जानु र नित्य नयाँ सिर्जना हुँदै जानु शाश्वत नियम हो भन्ने मान्यताहरू पुनर्पुष्टि हुँदै गएका छन् । नियतिवाद, भाग्यवाद र पराभौतिक चिन्तनहरू खण्डित हुँदै गएका छन् ।

मार्क्सको स्वतन्त्रताको उद्घोषले संसारका उत्पीडित राष्ट्रहरूलाई स्वाधीनता र राष्ट्रिय मुक्तिको आन्दोलनमा उत्रिन अभिप्रेरित गर्यो् । आज उपनिवेशवाद विधिवत् अन्त्य भएको छ । निसन्देह, नवऔपनिवेशिक शोषणहरू विद्यमान छन् र साना राष्ट्रहरूको स्वाधीनता तथा स्वतन्त्रताको लडाइँ टुङ्गिएको छैन । तर शक्तिशाली राष्ट्रहरूले हिजोजस्तै एकलौटी गर्नसक्ने अवस्था भने अब विद्यमान छैन । संयुक्त राष्ट्र सङ्घजस्ता मञ्चहरू खडा भएका छन्, जसले समस्त सीमाहरूका बाबजुद उत्पीडित राष्ट्रहरूलाई स्थान दिने र उनीहरूका पक्षमा प्रस्तावहरू पारित गर्ने गरिरहेका छन् ।

मार्क्सका विचारहरूले अत्यधिक ठूलो प्रभाव पारेको क्षेत्र हो– साहित्य, कला र संस्कृति । कुनै बेला शासक वर्गको सेवामा प्रयोग भइरहेको संस्कृति र सिर्जना आज धेरै ठाउँमा विद्रोहको औजार बनिरहेको छ । साहित्यमा श्रमजीवी वर्ग, महिला, दलित र सीमान्तकृतहरूको आवाजहरू मुखर बनिरहेका छन् । तिनीहरूमा मुक्ति र स्वतन्त्रताका, सुखद भविष्य र समृद्धिका सपनाहरू प्रतिविम्बित भइरहेका छन् । निश्चय नै प्रतिधु्रव्रीय संस्कृति पनि उत्तिकै क्रियाशील छ र सांस्कृतिक साम्राज्यवादका रूपमा यसले उपभोक्तावाद, व्यक्तिवाद र नैतिक पतनका मूल्यहरूलाई आक्रामक ढङ्गले पस्किइरहेको छ । तर यस विरुद्धको आवाज सशक्त प्रतिरोधसहित उपस्थित छ ।

मार्क्स नै ती अग्रणी चिन्तक हुन्, जसले महिलाहरूलाई चुलोचौकोबाट बाहिर निकालेर सामाजिक जीवनमा आबद्ध गर्नुपर्ने र महिलाहरूको सम्पत्तिमाथिको अधिकार सुनिश्चित गर्नुपर्ने दिशाबोध गरे । त्यसयता विश्वव्यापी रूपमै महिलाहरूमा अभूतपूर्व जागरण र चेतना निर्माण भएको छ र महिला अधिकार स्थापित भएका छन् । हजारौं वर्ष अगाडिदेखि सुरु पितृसत्ताका बहुआयामिक बर्चस्व अन्त्य गर्ने लडाइँ सजिलै टुङ्गिनेछैन । तर मार्क्सका विचारहरूबाट प्रेरित नारीवादको उभार र प्राप्त अधिकार भने चानेचुने छैन ।

मानव अधिकारको विषयलाई आज विश्वव्यापी रूपमा मान्यताप्राप्त छ । विशेषगरी आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकारलाई मौलिक अधिकारका रूपमा स्वीकार्न बाध्य पार्ने पक्ष भनेको मार्क्स–अभिप्रेरित आन्दोलन नै हो । प्रयोगका कतिपय गल्तीले मार्क्सवादको स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक मूल्यलाई ओझेलमा पार्ने काम भएको छ । तर व्यक्तिको स्वतन्त्रता नै समाजको स्वतन्त्रताको पूर्वसर्त हो भन्ने उनको उद्घोष र व्यक्तिको महत्ता र गरिमाप्रति उनको उच्च प्राथमिकता यसका प्रेरणा स्रोतका रूपमा रहेका छन् । महिला अधिकार, युवा सरोकार, आदिवासी मुद्दा, किसान आन्दोलन, ट्र्ेड युनियन अभियान र अरू धेरै आन्दोलन यसकै प्रेरणाबाट अगाडि बढिरहेका छन् ।

वातावरणीय विनाश गम्भीर सङ्कटका रूपमा खडा छ । भोलिको पुस्तालाई सुरक्षित पृथ्वी हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने चिन्ता सर्वत्र व्याप्त छ । वातावरणीय विनाशको मुख्य कारक पुँजीवाद हो, जसका लागि मुनाफा दिने कुनै पनि काम अनैतिक, अपवित्र र अस्पृश्य छैन । मार्क्सले यसको सङ्केत डेढ सय वर्ष अगाडि नै गरिसकेका थिए । उनले उत्पादनका साधनहरू लगायत प्राकृतिक साधनस्रोतमा श्रमजीवी वर्गको अधिकार र उत्पादनमा न्यायोचित वितरणको आवश्यकतामाथि पटक–पटक जोड दिएका थिए । मानव जीवनका प्राय: सबै आयाममा मार्क्सका विचारहरूको प्रभाव छ । मण्डेला, नेहरू, बीपी कोइराला, आइन्स्टाइन, सुकार्नोजस्ता गैर– कम्युनिष्ट नेता, वैज्ञानिक र अभियन्ताहरूमा परेको उनको गहिरो प्रभाव आफैमा अर्थपूर्ण छ ।

तर प्रभावका तुलनामा परिणाम भने अपेक्षाकृत सशक्त हुनसकेका छैनन् । प्राप्त उपलब्धिसमेत गुमेका छन् । यसका पछाडि धेरै कारणहरू हुनसक्छन् । तर मार्क्सका विचारहरूलाई समाजलाई अध्ययन, विश्लेषण र रूपान्तरण गर्ने पद्धतिका रूपमा होइन, सूत्रका रूपमा अनुशरण गरिनु, निश्चित मुलुकका विशिष्ट प्रयोगलाई सार्वभौम सत्य मानेर पछ्याइनु र बदलिंँदो परिस्थिति अनुरूप यसलाई सिर्जनात्मक विकास गर्दै विज्ञानका रूपमा अवलम्बन गर्न नसकिनुलाई मुख्य कारणका रूपमा औंल्याउन सकिन्छ । बुद्धले आजीवन रुढी र मूर्तिपूजाको विरोध गरे, तर मृत्योपरान्त उनकै नाममा धेरै पन्थ बने र धेरै मूर्ति निर्माण भए । मार्क्सले पनि त्यही नियति भोग्नुपर्यो्– उनले अध्ययन पद्धतिमा जोड दिए, तर कतिपय अनुयायीहरूले चाहिंँ उनको भनाइहरूलाई जडसूत्रका रूपमा अपव्याख्या गरे । यस्तै प्रवृत्तिबाट आजित भएर होला सायद, मार्क्सले एकपटक भनेका थिए– म मार्क्सवादी होइन !

समाजवाद गन्तव्य र यात्राको द्वन्द्वात्मक समष्टि हो । यात्रारत रहँदा गन्तव्य बिर्सने र गन्तव्यका सपनाहरू देखिरहँदा आज गर्नुपर्ने कठिन यात्रालाई बेवास्ता गर्ने गल्ती क्षमायोग्य छैन । समाजवाद कुनै ‘सुन्दर बिहानी’मा अचानक प्रकट हुने उपलब्धि होइन, यो त पाइला–पाइलामा निर्माण गर्दै, हुर्काउँदै अगाडि बढ्ने विषय हो । मार्क्सका विचारलाई विज्ञानका रूपमा ग्रहण गरेर तथा तिनलाई समस्या पर्गेल्ने पद्धतिका रूपमा स्थापित गरेर अगाडि बढ्ने हो भने समाजवादको प्राप्ति अवश्यम्भावी छ ।

समाजवाद रक्षात्मक अवस्थामा छ । तर मार्क्सले अगाडि सारेका एजेन्डालाई अस्वीकार गर्न भने स्वयं पुँजीवादलाई पनि सहज छैन । मार्क्सका विचारहरूको हस्तक्षेपसँगै पुँजीवादले कृत्रिम रूपमा भए पनि मानवीय चेहरा भिर्न बाध्य भएको छ ।

प्रकाशित : पुस १८, २०७३ ०८:३३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT