‘प्लस टु’ पछि चिकित्सा क्षेत्रको पढाइ कसरी ?

डा. राजेन्द्र कोजु

काठमाडौं — प्लस टु पढिसक्नासाथ हरेक युवामा तुरुन्तै प्रश्न उठ्छ– अब मेरो शैक्षिक बाटो के हो ? प्लस टुका विषय हेरी–हेरी विश्वविद्यालयका कार्यक्रम फरक पर्न सक्छन् ।

चिकित्साशास्त्र एवं यससँंग सम्बन्धित क्षेत्रमा थुपै्र विषय पढ्न सकिन्छ। विषयगत कार्यक्रम छान्ने क्रममा त्यसबारे निम्न कुरा पहिल्यै ध्यान पुर्‍यायो भने राम्रो विषय छान्न मद्दत पुग्छ।

(क) कार्यक्रम कति वर्षको छ भनी जान्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्नातक तहको कार्यक्रम ४ वर्ष वा माथिको भयो भने, अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता राम्रो हुन्छ। अहिले नेपालमा उपलब्ध विभिन्न विषय पनि त्यही अनुसार नै छ। जस्तै– बीएससी नर्सिङ, बीपीटी (फिजियो थेरापी) बीएमआईटी, बी फार्मेसी आदि। यद्यपि नेपालमा ३ वर्षे कोर्स पनि छन्। जुन लिँदा पछि विदेशमा माष्टर्स गर्दा आइपर्ने कठिनाइको ख्याल गर्नुपर्छ। स्तरीय विश्वविद्यालयले माष्टर्स गर्न ४ वर्षे स्नातक नै खोज्छन्।

(ख) कार्यक्रम कुन विश्वविद्यालय अन्तर्गत छ भन्ने कुरा जान्न आवश्यक पर्छ। स्वदेशमा होस् वा विदेशमा, मान्यता प्राप्त स्तरीय विश्वविद्यालय अन्तर्गतकै कोर्स पढ्नु जरुरी हुन्छ। हालसम्म नेपाल भित्रका ब्याचलर डिग्री कार्यक्रमहरू मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालय वा प्रतिष्ठानबाटै सञ्चालित भएको हुनाले भरपर्दो छ। गुणस्तरीय पनि छन्। धेरै राम्रा कलेजहरू यथेष्ट छन्।

देश बाहिरको कार्यक्रममा जाने निधो गर्नुभन्दा पहिला मनग्ये गृहकार्य गर्नु आवश्यक छ। कुनै पनि हालतमा मान्यता प्राप्त विश्वविद्यालयकै कार्यक्रम हो भन्ने जानकारी पाउनुपर्छ। कतिपय शिक्षितहरू कहाँबाट पढेका भन्नासाथ आफ्नो विश्वविद्यालयको नाम गर्वसाथ लिने गरेको सर्वविदितै छ। भविष्यमा राम्रो गर्न चाहने जोकोहीले राम्रो विश्वविद्यालय नै छान्नुपर्छ। कहिलेकाहीं विश्वविद्यालयको नाम झुक्किन पनि सक्छन्। त्यो पनि राम्रो सरसल्लाह गरेर मात्र छान्नु वेश हुन्छ। गुणस्तरीयता, नियमितता, विद्यार्थी–मैत्री वातावरण, समय–सापेक्षिक कोर्स, शिक्षणका हरेक सामग्रीजस्ता महत्त्वपूर्ण पूर्वाधार प्रमुख हुन्।

(ग) कार्यक्रम पूरा गरेपछिको भविष्य के हो? ४ वर्ष वा त्योभन्दा बढीको कोर्स पूरा गरेपछि मैले के गर्ने भनेर पहिल्यै तय गर्न सकियो भने धेरै राम्रो हुन्छ। साधारणतया २ वटा बाटो पहिलिन्छ। एउटा, काम गर्ने वा सेवा गर्ने। अर्को थप अध्ययन। विषयगत सेवा वा काम, पढाइ लगत्तै सुरु गर्न सकिन्छ, जसबाट अनुभव पनि हुन्छ र तलब पनि पाइन्छ।

जस्तै– बीडीएस गर्नेले दाँतको उपचार गर्न अस्पताल वा क्लिनिकमा काम गर्ने, बीएमआईटी गर्नेले रेडियोलोजी डिपार्टमेन्टमा काम गर्न सक्छन्। अर्को भनेको थप मास्टर लेभलको अध्ययन अगाडि बढाउने। दुवै बाटोबारे जानकारी लिने बेला स्वदेशमै के छ र अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा के छ भन्ने जानकारी हुनुपर्छ। जस्तै– बीएससी नर्सिङ, बीपीएच गर्नेहरूले राष्ट्रिय वा अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयहरूमा एमपीएच, एमएससी, पीएचडी गर्न पाइराखेका छन्।

काम गर्न वा पढ्न देश/विदेशमा उपलब्ध सिट संख्या वा दरबन्दीहरू उत्पादनको तुलनामा कम छ, जसले गर्दा प्रतिस्पर्धा निश्चित छ। प्रतिस्पर्धा भन्ने कुरा संसारभरि जहाँ पनि छ, जसमा आफू उत्कृष्ट निख्रिनुपर्ने कुरामा कोही पनि अछुतो हँुदैन। तर विषयगत रूपमा कुन विषयको माग धेरै छ वा कम छ, पहिला नै अध्ययन गरियो भने पछि पछुताउनु पर्दैन।

पहिलेको तुलनामा अहिले अध्ययन, अनुसन्धानको दायरा बढ्दै गरेको सन्दर्भमा अनुसन्धानको सम्भावना भएका विषयहरू पनि विचार गर्न सकिन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा हेर्ने हो भने नेपाली मेडिकल डाक्टरहरूले राम्रो गरिराखेका छन्। त्यस्तै नेपालमै अध्ययन गरेका नर्सिङहरूले पनि अष्ट्रेलिया, अमेरिका, युकेमा राम्रो गरिराखेका छन्। अरू विषयमा पढ्नेले पनि माष्टर्सको लागि राम्रै विश्वविद्यालयमा पढ्ने अवसर पाइराखेका छन्। ब्याचलर डिग्री, यहाँबाट मिहेनत गरेर पढेकाहरूको भविष्य, स्वदेश वा विदेश जहाँ पनि राम्रो भइराखेको देखिन्छ। चाहिन्छ लगन, मिहेनत, धैर्यता र परिश्रम।

(घ) कार्यक्रम आफ्नो आर्थिक अवस्थाले धान्ने हो वा होइन? वा अहिलेको खर्चलाई शैक्षिक खर्चको दायित्वमात्र सम्झिने कि लगानी सम्झिने भन्ने अर्को प्रश्न हो। चिकित्सा र यससंँग सम्बन्धित विषयहरू पढ्न तुलनात्मक रूपमा महंँगो खर्च पर्छ। यसको कारण सायद यसका पूर्वाधार, मानव संसाधन र कार्यक्रम अवधि हुनसक्छ। जस्तै– आवश्यकता अनुसार अस्पताल, बिल्डिङ, महंँगा मेसिन, मानव संसाधनले गर्दा धेरै खर्च लाग्न सक्छ।

यसैकारण पनि स्वास्थ्य र शिक्षा क्षेत्र सरकारको स्वामित्वमा राम्ररी सञ्चालन हुनुपर्ने हो, जहाँ सर्वसाधारणको पहुँच हुनसक्छ। तर विविध कारणले गर्दा सरकारी निकायको तुलनामा निजी कलेजहरू प्रशस्त छन्। सरकारी, सामुदायिक र निजीमा छुट्टाछुट्टै शुल्क हुने भएकाले प्रतिस्पर्धामा राम्रो गर्नेले सरकारी वा सामुदायिकमा पायो भने न्यून शुल्क वा निशुल्कमा अध्ययन गर्न पाउँछन्। निजीमा पनि एमबीबीएस कोर्समा १० देखि २० प्रतिशतसम्म पूर्ण छात्रवृत्ति हुने भएकाले प्रवेश परीक्षामा उत्कृष्ट हुनेहरूले निशुल्कमै पढ्न पाउँछन्, जुन सम्बन्धित विश्वविद्यालयको प्रवेश परीक्षाको नतिजाको आधारमा शिक्षा मन्त्रालयबाट निर्धारण हुन्छ।

यस्ता एमबीबीएस सिट सबै कलेज गर्दा झन्डै २५० को हाराहारीमा विद्यार्थीलाई पूर्ण छात्रवृत्ति पाउँछन्। यस्तै अरू विषयमा पनि छन्। विस्तृत जानकारीको लागि सम्बन्धित निकायमा बुझ्नु आवश्यक छ। यस बाहेक पूर्ण शुल्क तिरेर पढ्ने सिट केही बढी हुन्छ। शुल्क कति भन्ने कुरा पहिल्यै प्रस्ट हुनुपर्छ। साढे ५ वर्षको एमबीबीएस कोर्सका लागि नेपालमा जति लाग्छ, विदेशमा पनि त्यत्ति नै लाग्न सक्छ या केही बेसी।

एउटा सत्य कुरा एमबीबीएस आफ्नै खर्चमा पढ्ने विद्यार्थीका अभिभावकले पढाइ सकिएपछि खर्च जत्तिकै कमाइ हुँदैन भन्ने कुराचाहिँ पहिल्यै बुझ्नुपर्ने हुन्छ। आफ्नो सन्तानको भविष्य चिकित्सक बनाउने ठिक हो भन्ने सोच राखेर पढाउने अथवा वा सेवा प्रदान गरी गरिब र दु:खीप्रति समर्पित हुने हो भने चिकित्सकप्रतिको सामाजिक प्रतिष्ठा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर एमबीबीएसबाटै पैसा कमाउनचाहिँ नसकिने हुनसक्छ। त्यस्तै थप अध्ययनमा पनि सिट संख्या केही कम भएको हुनाले विशेषज्ञता हासिल गर्न पनि केही कठिनाइ आइपर्न सक्छ। यत्ति हुँदाहँुदै पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा दक्ष चिकित्सकको खाँचो यद्यपि छँदैछ। एमबीबीएसबाट अघि बढ्ने बाटो अलि लामो र तुलनात्मक रूपमा खर्चिलो छ, तर नराम्रो छैन।

अहिले नेपालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालय, काठमाडौं विश्वविद्यालय, पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय, पोखरा विश्वविद्यालय, बीपी स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानबाट विभिन्न विषयमा पढाइ भइराखेका छन् र त्यस सम्बन्धी फर्म खुलिराखेका छन्। विभिन्न विश्वविद्यालय/ प्रतिष्ठानमा निम्न कार्यक्रमहरू सञ्चालनमा रहेका छन्। बीएससी नर्सिङ, बीएन, एमबीबीएस, बीडीएस, बीपीटी, बीएमआईटी, बीपीएच, बी फार्म, बीएमएलटी, बीएससी बायोकेमेस्ट्री, बीएससी माक्रोबायोलोजी, बीएएमएस आदि।

जेजस्तो विषय पढौं, राम्रो मिहेनत गर्‍यो भने भविष्य उज्यालो नै छ र धेरैजसो चिकित्सा क्षेत्रका विषय नेपालमै उपलब्ध भइकन तुलनात्मक रूपमा गुणस्तरीय छन्। विभिन्न निकायका परीक्षाको परिणाम, विदेशमा सफलता, स्वदेशमै भूकम्पको बेलामा देखिएको कार्यदक्षता एवं सफलता, विभिन्न विशेषज्ञताको उपलब्धता, अध्ययन अनुसन्धानको विकास आदिलाई मनन गर्दा नेपालको चिकित्सा क्षेत्र स्तरीय र अग्रगामी नै देखिन्छ।

कोजु काठमाडौं विश्वविद्यालय स्कुल अफ मेडिकल साइन्सका डिन हुन्।

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ १५:४५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युवालाई हृदयाघात

डा. राजेन्द्र कोजु

काठमाडौँ — ३३ वर्षे चालक दिनभरको कार्यपछि थकान मार्न आफ्नो वासस्थान फर्किन्छन् । छातीमा केही भारी भएको महसुस गर्छ । र पनि थकाइले होला भनेर खाना खाएर सुत्छ । राति खासै सुत्न सक्दैन— छाती हल्का भारी भएकोले राति पानी तताएर खाने, उठेर बस्ने, टहलिने र यताउति गरेर रात बिताउँछ । भोलि जाउँला भन्ने मनस्थितिमा हुन्छ ।

बिहान हुनासाथ नजिकैको मेडिकलमा जान्छ। मेडिकलले केही झोल, ट्याबलेट दिनुको सँगसँगै नजिकको अस्पताल जान सल्लाह दिन्छ। अस्पताल पुगेपछि जाँच–पडतालबाट थाहा हुन्छ, हार्ट एट्याक भएको। चिकित्सकबाट छिटो आउनुपर्ने हल्का गाली पनि पाउँछ— छिटै रोग निदान र उपचारले मुटुको नराम्रो असर कम हुनेबारे।

२८ वर्षको व्यापारी, पसलमा बस्दा–बस्दै छातीमा गहु्रँगो भारी भएर आउँछ। चिटचिट पसिना छुट्छ। ए यो के भयो भन्दै यसरी बसांै, उसरी बसौं गर्छ। छाती भारी घट्दैन। सँगैको मेडिकलमा सोध्छ। मेडिकलले अस्पताल जाने सल्लाह दिन्छ। आफन्त बोलाएर तुरुन्त नजिकको अस्पताल जान्छ। इमरजेन्सीमै गरेको ईसीजीले देखाउँछ, हार्ट एट्याक भएको। तुरुन्त उपचार सुरु गर्दा विस्तारै राम्रो भएर आउँछ।

३० वर्षको कर्मचारी अफिसमा काम गर्दागर्दै छाती भारी भएको अनुभव गर्छ। यदाकदा साथीभाइहरू माझ छाती भारी भयो भने हृदयाघात भएको हुनसक्छ भन्ने थाहा पाएर तुरुन्त सहकर्मीको मद्दतमा अस्पताल पुग्छ। इमर्जेन्सीको चिकित्सकले जाँच–पडतालसँगै ईसीजी गर्दा हृदयाघात भएको जनाउ दिँदै उपचार सुरु गर्छ। र आवश्यक उपचारपछि दैनिक जीवनयापनमा फर्किन्छ।

धेरैलाई अझै पनि विश्वास हुनसक्छ—हृदयाघात पाको उमेरकालाई हुन्छ। हृदयाघात पुरुषमा मात्र हुन्छ। हृदयाघात धनीलाई मात्र हुन्छ। महिलामा पनि उत्तिकै जोखिम छ। अनि मध्यम वर्ग एवं गरिबमा पनि। तर वास्तविकता अर्कैतिर मोडिइराख्या पनि छ। पाको उमेरकालाई पक्कै पनि सम्भावना एवं खतरा धेरै छ। तर वयस्क युवाहरूमा पनि हृदयाघात हुनसक्ने सम्भावना बढ्दैछ। यी यस्ता घटना हालसालै नियमित रूपमा देखिइराखेका छन्।

मुटु रोगको छलफल, जनचेतनामूलक सन्देश, चिकित्सकको अन्तर्वार्ता, लेख आदि–इत्यादिले सहरी वासिन्दा सचेत भएका छन्। सो अनुसार आवश्यक अस्पतालमा पुगी उपचार गराइरहेका छन्। तर अझ पनि कति जनता थाहा नपाएरै वा बेवास्ता गरेर समस्या झेलिरहेका छन्। मुटुको रोग युवा अवस्थादेखि किन बढिरहेका छन् त?

कारण— जीवन शैलीमा आएका परिवर्तन प्रमुख वैज्ञानिक आधार भएको पाइन्छ। हाल जीवन शैली अलि भिन्न नै भइराखेका छन्।

- अद्यिक चिल्लो, नुन, चिनीयुक्त (फास्ट फुड, जंक फुड, हल्का पेयपदार्थको सेवन)। म:म:, पिज्जा, चिजयुक्त मकै, कोक, चिप्स, फ्राइड चिकेन आदि–इत्यादि।

- बस, मोटरसाइकल, कार अन्य यातायातका सुविधाका कारण हिँडडुल कम। वा शारीरिक व्यायाममा कम।
- चुरोट, खैनी खाने बानी
- रक्सी सेवन
- वतावरणीय प्रदूषण
- मोटोपन
- अधिक तनाव

यी कारणहरू अति महत्त्वपूर्ण छन्। यद्यपि भन्दासुन्दा साधारण देखिन्छ। यी कारणहरूलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ। तपाई हृदयाघातबाट डराउनु हुन्छ भने यो सबै चिजबाट बच्न सक्नुहुन्छ। तर कुनै कारण यस्तो हुन्छ, जुन तपाईले परिवर्तन गर्न सक्नुहुन्न। जस्तै– वंशाणु, उमेर, लिङ्ग।
यी नियन्त्रण गर्न नसकिने कारणसँगै अरु कारण पनि छन्, जहाँ स्वस्थ जीवनयापन संँगसँंगै उपचारको पनि आवश्यकता पर्छ। जस्तै पनि नियान्त्रण गर्न मिल्ने। जस्तै–
- उच्च रक्तचाप
- रगतमा चिल्लोपना अधिक (डिसलाइपेडिमिया)
- मधुमेह

यी माथिका कारणहरू उचित तरिकाले नियन्त्रण गर्न सक्यो भने धेरै हदसम्म हृदयाघातलाई कम गर्न सकिन्छ। हामीले यो पनि जान्न जरुरी छ कि, हृदयाघात हुँदा हुन्छ के?
- छाती भारी हुन्छ, छाती फुलेर आएको भान हुन्छ
- छाती दुख्छ
- छाती गह्रुँगो हुन्छ
- छातीमा अप्ठ्यारो महसुस हुन्छ
- श्वास फुल्छ
- सास फेर्न गाह्रो हुन्छ, अप्ठ्यारो महसुस हुन्छ
- एक्कासी गाह्रो भएर आउँछ
- पसिना आउँछ
- मुटुको ढुकढुकी बढ्छ।

यस्तो भयो भने समयलाई खेर नफाली सकेसम्म चाँडो अस्पताल पुगेर आवश्यक जाँच गरिहाल्नुपर्छ। कहिलेकाहीं केही नभएर पनि हृदयाघात हुनसक्छ।
अस्पतालमा शारीरिक जाँचसँगै तुरुन्तै गरिने प्रक्रिया यस प्रकार छन्।
- ईसीजी— हृदयाघात हो–होइन भनेर हेर्ने यो पहिलो जाँच हो।
- रगतको जाँच— ट्रोपोनिन, सीकेएमबी— हृदयाघात भनेको मुटुको मांसपेशीमै असर पर्ने हो, तसर्थ मुटुको मांसपेशीमा असर परेको छ–छैन भनेर पत्ता लगाउन।
- इको काडियोग्राफी— भिडियो एक्सरेबाट मुटुको अवस्था हेर्न।
यसरी हार्ट एट्याक भएको हो–होइन भनेर निश्चित रूपमा निदान गर्न सकिन्छ। आवश्यतका अनुसारको विभिन्न औषधी सुईहरू दिनुपर्छ।
हो भने तुरुन्तै उपचार सुरु गर्नुपर्छ। आईसीयु वा सीसीयुमा राख्नुपर्छ। सम्भव भएको अस्पतालहरूमा एन्जियो ग्राफी (मुटुको रक्तनलीको अवस्था हेर्ने प्रविधि) गरी आवश्यकता अनुसार एन्जियो प्रलास्टी गर्ने।
हालसालै मुटुको उपचारमा केही सहज भएको छ। यद्यपि यो सबै सेवा सबै असपतालमा उपलब्ध नहुनाले गाह्रोपनि छ।
उपचारपछि पनि आफ्नो जीवन शैलीमा परिवर्तन गरेर नियमित औषधीहरू खाइराख्यौं भने रोग नलागेको व्यक्तिजस्तै जीवनयापन गर्न पनि सम्भव छ।

हरेक व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्यको ध्यान दिँदा साधारण तर महत्त्वपूर्ण कुराचाहिँ रोग लागेपछिको उपचारभन्दा रोग लाग्ने सम्भावना नै कम गर्ने हो। जुन आफ्नो जीवनयापनमा स्वस्थकर बानी–व्यहोरा अवलम्बन गरेर। यो वर्षको सुरुवातमा स्वास्थ्यमन्त्रीले पनि अभिव्यक्ति दिनुभएको छ, + ५ वटा कुरा। त्यसैलाई व्यवहारमा ल्याए पनि निकै राम्रो गर्न सकिन्छ। साथसाथै चिकित्सकको सल्लाह अनुसार नियमित नछुटाई औषधी सेवन गर्नुपर्छ।

कोजु मुटुरोग विशेषज्ञ हुन्।

प्रकाशित : जेष्ठ २०, २०७४ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT