१२ कक्षा फेल भएको मुलुक

अच्युत वाग्ले

काठमाडौँ — नवउदारवादी आर्थिक प्रणालीको आधारशिला ‘वासिङ्टन कन्सेन्सस’ले समेत शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा राज्यले नै लगानी गर्नुपर्ने अवधारणा अघि सारेको छ ।

नि:सर्त निजी क्षेत्रको अग्रता वकालत गर्ने, समाजवादीको भाषामा ‘निर्मम’ यो अवधारणाले पनि सामाजिक क्षेत्रमा हुने लगानीबाट प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ (इकोनोमिक रिटर्न) को अपेक्षा नगरी सामाजिक लाभ (सोसल रिटर्न) को महत्तालाई स्वीकारेको छ। त्यसैले संसारभरका राष्ट्रिय बजेटहरूमा यस्तो विनियोजनलाई सामाजिक क्षेत्रको लगानीमा वर्गीकरण गरिएको हो। सामाजिक लाभ नाफाघाटाको बही खातामा प्रत्यक्ष नदेखिने लाभ हो। साझा लाभ वा समुदायको फाइदा, सहअस्तित्व, सहनशीलता र सहकार्यजस्ता सामाजिक मूल्य–मान्यता र तिनको दिगोपन अभिवृद्धिमा असल शिक्षाले मात्रै सघाउन सक्ने हुनाले त्यसमा हुने लगानीलाई महत्त्वपूर्ण र अत्यावश्यकीय मानिएको हो। अहिले वातावरणको विवेकपूर्ण दोहन र प्राकृतिक स्रोतमाथिको द्वन्द्व न्यूनीकरणका मुद्दा यो सूचीमा थपिएका छन्।

नेपालमा पनि शिक्षामा उल्लेख्य लगानी छ। हालैका वर्षहरूमा यो कुल बजेटको औसत १२ देखि १५ प्रतिशतका रहने गरेको छ। चालु आर्थिक वर्षको बजेटमा पनि शिक्षा मन्त्रालय अन्तर्गत ६६ अर्ब १२ करोड रुपैयाँ र स्थानीय तहमार्फत शिक्षामा जाने झन्डै त्यति नै विनियोजन जोड्दा राष्ट्रिय बजेटको १२ प्रतिशत हाराहारी नै हुन्छ। स्थानीय तहको निर्वाचित नेतृत्व सिर्जनशील भयो भने यस क्षेत्रमा हुने लगानी उल्लेख्य बढ्न सक्छ। अन्य मुलुकको तुलनामा यो औसत कम हो तापनि यो सानो रकम होइन। विनियोजित सबै रकम खर्च हुनु यसको अर्को आकर्षक पक्ष हो।

नेपालका सन्दर्भमा अहिलेको मूल प्रश्न हो, शिक्षामा भएको यो लगानीको अपेक्षित (सामाजिक) लाभ मुलुकले पाएको छ कि छैन? र यसले माथि उल्लेख भएका जस्तै सामाजिक मूल्यहरू सिर्जना गरेको छ वा छैन? यी प्रश्न अहम् महत्त्वका किन हुन् भने यस क्षेत्रमा हुने लगानीले लाभ दिन नसक्नु एउटा उत्पादनमूलक उद्योगले नाफा कमाउन नसकेर असफल हुनु र त्यसलाई बन्द गरिदिनु जस्तो सरल विषय होइन। सामाजिक क्षेत्रमा भएको लगानी असफल हुनु भनेको सामाजिक मूल्य–मान्यता (भ्यालु सिस्टम) निर्माण हुन नसक्नु हो। राष्ट्र भनेकै तिनै ‘भ्यालु सिस्टम’हरूको समुच्च रूप हो। यसरी हेर्दा मूलत: शिक्षा (र निश्चित हदमा स्वास्थ्य) मा हुने लगानी उपलब्धिहीन भयो भने मुलुक स्वत: असफलता उन्मुख हुन्छ। अहिले नेपालको जोखिम त्यही हो। किनभने यस्तो लगानी लाभ दिन त असफल त भएकै छ, त्योभन्दा पनि खराब, त्यसले विकृत सामाजिक मूल्य (हीनता) लाई प्रोत्साहित गरिरहेको छ।

Yamaha

परिदृश्य १ : गतसाता राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले मानविकी, व्यवस्थापन र शिक्षा संकायको कक्षा १२ को परीक्षाफल प्रकाशित गर्‍यो। विज्ञान संकायको नतिजा गएको साउन २० गते नै प्रकाशित भइसकेको थियो। यी चारै संकायमा गरी २ लाख ३८ हजार २२ जनाले गत वैशाखमा परीक्षा दिएका थिए। यीमध्ये ८१ हजार ७ सय ५८ जना र विज्ञानको नतिजामा ३५ हजार ६ सय ६८ गरी कुल १ लाख १७ हजार ४ सय २६ विद्यार्थी अर्थात् ४९ दसमलव ३३ प्रतिशतमात्र उत्तीर्ण भए। १ लाख २० हजार ६ सय युवा लक्ष्य, उद्देश्यहीन भए। वर्तमान नेपालमा, १२ कक्षा पनि उत्तीर्ण नगरेकाले कुनै लाभदायी (गेनफुल) रोजगारी पाउने सम्भावना लगभग शून्य छ। त्यसैले ती सुनिश्चित बेरोजगारहरू समाजका बोझ र सामाजिक विकृतिका कारक बन्ने नै भए। उत्तीर्ण हुनेमध्ये पनि विदेश गइहाल्न पाउने वा केही वर्ष पढ्दै त्यसका लागि तयारी गर्ने आर्थिक र प्राज्ञिक हैसियत हुनेहरूको कुरा बेग्लै हो। अन्यथा नेपालमा बसेर जीवन उपयोगी उच्चशिक्षा लिने अवसर पाउनेको संख्या नै अत्यन्तै न्यून रहँदै आएको छ। त्यसमाथि नेपालका विश्वविद्यालयबाट लिएका केही प्राविधिक विषय बाहेकका डिग्रीका प्रमाणपत्रहरूको जति नै लामो माला लगाए पनि त्यसको कुनै उपादेयता छैन। विश्वमा समान स्तरको मान्यता छैन। यो थप गम्भीर विश्लेषण र मननको विषय हो। यस्तो चिन्तन, चिन्ता, विश्लेषण र मनन कसले गर्ने भन्ने अहम् प्रश्नको अलग पाटो छ। यो लेखमा त्यता प्रवेश नगरौं।

यी १२ कक्षाका ताजा नतिजाहरूलाई दुई वर्ष अघिको एसएलसीको परीक्षाफलको सापेक्ष राखेर हेरिनु आवश्यक छ। किनभने अहिले १२ कक्षाको परीक्षाफल आएका विद्यार्थी तिनै हुन्। २०७२ जेठमा प्रकाशित एसएलसीको नतिजामा ५ लाख ५० हजार ५ सय २१ परीक्षार्थीमध्ये २ लाख ११ हजार ४५ जना अर्थात् ३८ दसमलव ३३ प्रतिशतमात्र उत्तीर्ण भएका थिए। अथवा एसएलसी दिन राज्यले योग्य ठानेर परीक्षा दिलाएका मध्ये यो २ वर्षको अवधिमा केवल २१ दसमलव ३३ प्रतिशतमात्र कलेज भर्ना हुनसम्म पाउने भए। थप अवसर नपाउने अर्थमा उनीहरू अनागरिक करार भए। राज्यको, सार्वजनिक र निजी दुवै क्षेत्रबाट भएको, यत्रो ठूलो लगानी र हरेक विद्यार्थीले खर्चेको सिङ्गै एक युग सर्वथा खेर गयो। सरकारले एसएलसीमा ग्रेडिङ प्रणाली लागू गरेर उत्तीर्ण/अनुत्तीर्णको प्रत्यक्ष अपजसबाट उम्कने बाटो त निकालेको छ। त्यसले सार्वजनिक शिक्षा प्रणाली असफल देखाउने अंकहरूलाई क्षणिक ओझेल पार्ला, सम्बोधनचाहिँ गर्दैन।

परिदृश्य २ : मुलुकको सामाजिक ढाँचालाई नै यसरी तहसनहस बनाउँदै लगेको नेपालको सार्वजनिक शिक्षा प्रणाली असफल हुनुको जिम्मेवारी लिन समाजको कुनै पनि तप्का (राजनीतिक नेतृत्व, कर्मचारीतन्त्र र शिक्षक/अध्यापक समुदाय) तयार नहुनु समस्याको मूल जड हो। जिम्मेवार बनाउन नसक्नु सामाजिक अनुशासनहीनता वा विघटनको कारण हो। खासगरी विद्यालय शिक्षा प्रारम्भिक नैतिक जिम्मेवारी र जवाफदेहिता शिक्षककै हो। गतसाता देखिएका केही घटनालाई नै उदाहरण लिऊँ। अयोग्य शिक्षकलाई स्वत: स्थायी गर्नेदेखि योग्यलाई पाखा लागाउनेगरी शिक्षा ऐनमा संशोधन गर्नेसम्मका प्रपञ्च निरन्तर भइरहेका छन्। तर विद्यार्थीको निरन्तरको दयनीय नतिजाको जिम्मा लिन र लिन लगाउन कोही तयार छैन।

राजनीतिक दलहरू एक ठाउँमा बसेर यी समस्यालाई सम्बोधन गर्ने, युग सुहाउँदो राष्ट्रिय शिक्षा नीति बनाएर लागू गर्ने कुरामा सर्वथा नि:स्पृह छन्। हरेक दलले आफूसम्बद्ध शिक्षक संघ, शिक्षक संगठन, शिक्षक मञ्च वा शिक्षक युनियनलाई अनावश्यक राजनीतिक संरक्षण दिएका छन्। यही कारण अयोग्यले जागिर पाउन र बचाउन दलको सदस्यता लिए पुग्ने र अध्यापनको परिणाम देखाउनु नपर्ने विडम्बनापूर्ण परिस्थिति पैदा भएको हो। शिक्षकहरूको कार्यप्रदर्शनीलाई अनिवार्य रूपले विद्यार्थीको परीक्षाफलसँग जोडेर मूल्यांकन गर्ने परिपाटी अपरिहार्य छ। त्यसैका आधारमा वृत्तिविकास, दण्ड र पुरस्कारको व्यवस्था हुने बित्तिकै अवस्था सुधार हुन धेरै समय लाग्दैन। तर यसका लागि साझा र दृढ राजनीतिक इच्छाशक्ति आवश्यक छ।

शिक्षकको सेवासुविधालाई प्रतिलब्धिसँग जोडेर किन पनि हेर्न आवश्यक छ भने, नेपालका सरकारी शिक्षकको तलब सुविधा समान तहका निजामती कर्मचारीको भन्दा आकर्षक छ। अझ उनीहरू वर्षको ३ सय ६५ दिनमा अधिकतम १ सय ८० दिनभन्दा बढी काम नगर्ने तथ्यांकका हिसाबले त्यो सुविधा दोब्बर हो भन्दा अन्यथा हुँदैन। राज्यको ढुकुटीबाट यति आकर्षक सेवासुविधा लिनेहरूले कुनै परिणाम दिनु नपर्ने र त्यसको नैतिक जिम्मेवारी पनि लिनु नपर्ने अवस्था किमार्थ स्वीकार्य होइन।

परिदृश्य ३ : केही महिना अघिमात्र नेपालमा कार्यभार सम्हाल्न आएका भारतीय राजदूत मञ्जिभसिंह पुरीले एउटा सानो, पारिवारिकजस्तै जमघटमा ठट्यौली पारामा सोधे, ‘मैले काठमाडौंमा मात्रै होइन, दुर्गम स–साना बजारमा समेत विदेश पढ्न जान सघाउने कन्सल्टेन्सी, टोफल/आईएलटीएस र ‘भिसा सपोर्ट सेन्टर’का साइनबोर्डहरू देखेँ। यसले नेपालको कस्तो भविष्यतर्फ संकेत गर्छ? मैले त केही बुझिन। के हो?’ साथै रहेका उनका सहयोगीले थपे, ‘सीमापारि भारतमा पनि यस्ता कन्सल्टेन्सीका साइनबोर्डहरू बाक्लै नदेखिने होइनन्। फरक के भने तिनमा विदेश पठाउने नभएर भारतकै आईआईटी, जी (ज्वाइन्ट इन्ट्रान्स एक्जामिनेसन), आईआईएम र एम्स प्रणालीका शिक्षण संस्थाहरूमा भर्ना हुन तयार पार्ने आशयका हुन्छन्। ठट्टैमा सोधिएको यो प्रश्नको उत्तर सरल र सहज थिएन। छैन। दुर्भाग्य, एउटा विदेशीले त्यति सहजै देख्ने ती जताततै झुन्डिएका साइनबोर्डहरू नेपालका नीति निर्माता, कर्मचारी र तथाकथित बौद्धिकहरू कसैले पनि सायद देखेका छैनन्। आश्चर्य, देखेर पनि उनीहरू प्रतिक्रियाविहीन छन्।

र यी साइनबोर्डहरू त नेपालको शैक्षिक असफलता दर्शाउने सानो पाटोमात्र हुन्। अंग्रेजी माध्यममा पढेका, तिनका अभिभावकले जुनसुकै तिकडम गरेर होस्, छोराछोरीलाई विकसित मुलुकमा उडाउन र पढाउन पुग्ने पैसा जम्मा गरेका र १२ कक्षा वा स्नातक राम्रो अंकका साथ उत्तीर्ण गरेकाहरूलाई पलायन गराउने सेवामात्र तिनले दिइरहेका छन्। र यो माध्यमबाट विदेशिनेहरू देश सम्झेर फर्कने सम्भावना शून्य बराबर छ।

समस्याको सबभन्दा ठूलो पाटो एसएलसी परीक्षासम्म उपस्थित भएका तर १२ कक्षा पार गर्न नसकेका ती झन्डै ८० प्रतिशत ‘असफल’हरू हुन्, जसको भविष्य सबै दृष्टिले अन्धकारमय छ। उनीहरू विदेशिने भनेको हवाई टिकटको पैसा ऋण काढेर न्यून ज्यालामा अदक्ष शारीरिक श्रम बेच्न खाडी मुलुकहरू वा मलेसियातिर हो। यो कोटीमा कुन आर्थिक हैसियतका मानिस पर्छन्, भनिरहनु पर्दैन। तर उनीहरूको त्यो न्यून कमाइले परिवार र राष्ट्रलाई गरेको आर्थिक योगदान ठूलो छ कि सामाजिक विघटनको घाटा? त्यसबारे गहिरो अध्ययन हुनै बाँकी छ। तथापि संकेतहरू अप्रस्ट छैनन्।

एउटा अकाट्य परिणति के हो भने युवा वयसन्धिमा रहेका १६ देखि १८ वर्ष उमेरका ८० प्रतिशत युवालाई ‘असफलता’को बिल्ला भिराउने नेपालको शिक्षा प्रणालीले यो लेखको सुरुमा उल्लेख गरिएका सामाजिक मूल्यहरूको सिर्जना र प्रबद्र्धन गरेको छैन। ‘सफल’ भनिएकाहरूको पनि पहिलो प्राथमिकता यो समाजका मूल्य प्रबद्र्धन गर्नुको साटो पलायन हुनु भनेको समग्र शिक्षाकै असफलता हो।

यो शिक्षा प्रणालीले सफल भनेका र असफल बनाएका दुवै खाले युवा जमात मुलुक नै खोक्रो र रित्तो बनाउने कारक बन्नु वास्तवमै भयावह हो। हाम्रा सामाजिक मूल्यहरूलाई पुन:स्थापित गर्न नसक्ने हो भने यो मुलुक स्वत: असफल र भविष्यरहित हुन्छ। रेमिटेन्सले विघटित सामाजिक मूल्यहरूलाई ब्युँताउन सक्दैन।
ट्विटर : @Beitwag

Esewa Pasal

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ १५:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

संस्मरण : हवाई यात्राका रोमाञ्चक क्षणहरु !

नरेन्द्रराज पौडेल

काठमाडौं — ०५८ साल कार्तिक दोस्रो हप्ताको कुरा । गृह मन्त्रालयको खटनअनुसार आफू कार्यरत विशेष प्रहरी विभागको सहसचिवबाट जनकपुरको सिडिओको लागि सरुवा पूर्जी लिएको थिएँ । दुईचार दिन अघिदेखि धाम्मधुम्म गर्दैआएको मौसम हिंड्ने बेला सिमसिम पानीमा परिनत भइसकेको थियो । लौ राम्रै साइत पर्‍यो भन्ठानेर बाटा लागेको, एयरपोर्टको प्रतीक्षालयमा भित्रिएपछि दुइ चार जना अर्धपरिचित यात्रु भेटिए । गफका साथी त खाली भएनन् तर चीसा कुर्सीमाथिको लामो कुराइले जिउ सिताङ्ग बनायो ।

पेटले गाईगुइा गर्दै विद्रोहको तयारी–सङ्केत दिन थाल्यो । समयमै त्यसको सम्बोधन त गर्नै पर्‍यो, नत्र भाँडिएर आन्दोलको हर्कत देखायो भने वीचबाटैमा बिचल्ली हुन के बेर ! ” मन लागिनलागी करबलले महंगो कफीशपमा चुस्किंदै र गफिंदै पट्यारिलो दिनको उराठिलो समय बिताएको थिए । झण्डै सवा घण्टा कुरेपछि बल्ल टर्मिनलबाट बोलावट आएथ्यो । बोर्डिङ पास देखाउँदै ह्वात्त बाहिर निस्किंदा त एकदमै पो दच्कायो जाडोले । 
 
“हान कात्तिके झरी पनि के यस्तो मापाको हो यस पाला ? । जाडोले त मुटु नै कमायो बा !”  मनमनै गम्दो रहेछु !
सीता एयरलाइन्सको पुण्टे जहाज पो परेछ त्यस दिन । टिकट ल्याइदिने भाइलाई सोधेकै पो रहेनछु मैले त । न त भाइले भनेथे, न त टिकटै हेरेछु । अलि अलि लाज पनि लाग्यो आफैंसंग । 
 
हामी चडेको जहाज काठमाण्डु विमानस्थलबाट गरौं गतिले उडेर कुईक्क पूर्व मोडिएको थियो । मनरा तरेदेखि नै ढल्पल गर्दै बडो कठिनाइसंग उचाइ लिन थाल्यो । आधुनिक प्रविधि र संयन्त्रको कमै प्रयोग भएझैं लाग्ने पुरानो पुस्ताको त्यो जहाज आकार,अनुहार देख्तै भरपर्दो लागिरहेको थिएन ।
 
अलि बेर अघिसम्म थुङ्गा केस्रा बनेर आकाश सजाइरहेको वादल एकैछिनमा बेहद बाक्लिदै र चारै दिशा ढाकेर फैलिंदै गयो र केही छिनमै जुरा ठड्याउादै हाम्रो पिलन्धरे पुतलीमार्का जहाजसंग लुकामारी खेल्न थाल्यो । अलिवेरसम्म त काँठका गाउँबस्ती र फुल्चोकी वरपरका डाँडाकाँडा झल्याकझुलुक देखिंदै थिए तर साँगा नाघेपछिभने अत्यास लाग्दोगरी बादलभित्र पसेर एकाएक जमिनी दृष्यबाट बेपत्तै पो भयो पुण्टे जहाज त । बाक्लो कुहिरो र बादलभित्र पसेर मुसलधारे वर्षा खेपीरहेको बेला “ महाभारत लेकमाथि फलानो जहाज हराएको ” सूचना जारी हुनेमा पर्ने त होइन ? मनमा तराना चले । यदि त्यस्तो अप्रिय सूचना जारी भैहाले त्यो सुनेर परिवार र आफन्तहरुको के हालत होला ? यस्तै शंकाले मन भरङ्ग भयो । शोचसमझ विचलित हुन थाल्यो । संभावित अनिष्ठका चाहिंदा नचाहिंदा शंका उपशंकाहरु मनभित्र हल्चल मच्चाउन थाले । यो कात्तिक मासमा पनि किन मुसल्धारे पानी परेर लडाएका ? बाफिला आक्रोशहरु निरर्थक धुवाँ उडाउादै थिए मनमा । त दिमाग अनियन्त्रित अरबी घोडाझैं पैइयाँ ठोकेर कताकता बुर्कुसी मार्दै थियो । मनमा शुभअशुभ, राम्रानराम्रा तरङ्ग चल्दै थिए । यत्तिकैमा चालीस सालतिर स्थानीय विकास अधिकारी भएर आफू अछाम बसेको झट्ट संझिएछु । त्यतिबेर अफिसियल कामविशेषले नेपालगञ्ज जाँदा पनि झनै रोमाञ्चक हवाइयात्राको फेला  परिएथ्यो ।
चैतको महिना थियो । दिनको तेस्रो प्रहरतिर अछाम जिल्ला अस्पतालका इन्चार्ज दम्पति र म साँफेबगर एयरपोर्ट झरेका थियौं । बयलपटाबाट उँधो लागेदेखि नै सामान्य बेगले हुरी चल्दै थियो । पर्वाह नगरी झर्दै गयौं । तर स्टेशन निस्किदैमा हावाहुरीको बेग ह्वात्तै बढ्यो । पतपती बाक्लो धुवाँ उडेझैं बुढीनदी किनारमा बालुवाको मुस्लो उठेर जमिन ढाकेको देखियो । वरपरका बडेबडे बरपिपल, सल्लो, बाँझलगायत वृक्ष वनस्पतिहरु बेतोडसंग हल्लिरहेका देखिन्थे ।
 
निकै बेगले हावा लाग्दालाग्दै जहाजभित्र बोलाइ पो हाले स्टेशन म्यानेजरले । नाकमुख छोपेर हुर्रिदै बल्लतल्ल जहाजभित्र चड्यौं । हुरीबतास विदो नभएसम्म त पर्खने होला भन्ने सोचेर सीटमा बसेका थियौं । तर क्याप्टेनले बहादुरी देखाउने भएर ट्वीनअट्टर जहाज विमानस्थलबाट हुत्तै उडाए । प्रचण्ड बेगले हावाहुरी लाग्दालाग्दै उडेको जहाज भुई छोड्ने बित्तिकैदेखि नेपालगञ्जतिर चुच्चो तर्स्याएर सैसोला खेल्दै यताउती रन्फनिदै र घरी चङ्गाझैं बत्तिदै तमास गर्न थाल्यो । पृथ्वी आकाश सबैतिर एकछत्र धुलोबाहेक केही देखिन्नथ्यो । जहाजभने कोक्रो झैं शुन्य आकाशमा वरपर तलमाथि हुर्रिदै गर्दथ्यो । कतिबेर कहाँ कुन डाँडोमाथि या रुखको टुप्पामा बजारिएर हाम्रो इहलीला समाप्त पार्ने हो भन्ने भयले आकुलव्याकुल भयौं सबै यात्रुजति । आसन्न मृत्युबोधको पीडा र दु:श्चिन्ताले कतिपय बच्चा महिलाहरु रुन कराउन थाले त कोही भगवानको नाम लिएर गुहार्ने भए । धेरैजसो यात्रुभने आँखा रसिला बनाएर भरोसाको केन्द्र बनेका चालक क्याप्टेनलाई गुहार्न थाले ।
 
जहाज उडेको अलि बेरपछि नै मेरो सिटैनिर बसेका अछाम अस्पतालका डाक्टर झा अलि बढी हडबडाएका थिए । उनी राजधानीको सुरक्षित ठाउँमा बच्चा जन्माउने हिसावले दोजिया श्रीमतीलाई साथमा लिएर काठमाण्डू जान उडेका रहेछन् । विचरा तराईवासी गृहिणी उतिसारो हवाइयात्रामा नपरेकी रहिछन् क्यार ! जहाजमा पस्दैखेरी उनको अनुहार सोहोरिएर मलिन कान्ति र रातो वर्णमा रुपान्तरित हुँदैथियो । जहाज बेतोडले दौडदै भुई छोडेर उड्दा त झनै आत्तिएर छटपटाउन थालेकी थिइन् ।
 
धूलाम्मे आकाशमा एकाएक स्वाट्ट माथिमाथि हुँदैगयो जहाज र महाभारत पहाडमाथि चडेपछि झनझन ढल्पलाउँदै, तलमाथि गरेर अनियन्त्रित हुन थाल्यो । उसैपनि आत्तिएका यात्रुहरुलाई सिटबाट कहिले कोल्टो पारेर झ्याँक्तै कहिले उफार्दै र थचार्दै झनसारो ओर्‍याई गर्न थाल्यो ।  घरी यता पल्टिंदै घरि उता कोल्टिंदै गरेको जहाजमा डाक्टर झा र मभने आत्तिएर बेहाल बनेकी उनकी श्रीमतीलाई समाल्दैमा आजित भएथ्यौं । जहाजको गतिविधिबाट भयाक्रान्त भएर रुवाबासी गर्नेमा अरु पनि धेरै थिए तर आसन्न प्रसवको कारणले गर्दा यी महिलाको अवस्था अरुकोभन्दा कष्टकर र असह्य लाग्दथ्यो । उनका पतिले भरमग्दूर प्रयत्न गरेर समालीरहेका थिए । थप मद्दतकोलागि मैले पनि आफ्नो सीटै छोडेर धुरा लाग्नु पर्‍यो । त्यति बेर जस्तै त्रासपूर्ण अवस्था भएपनि आफू डराएझै बन्ने त चान्स नै रहेन, न त फूर्सद नै भयो । अरुका हालत हेर्ने र आफ्नो अवस्था देखाउने पनि अवसर मिलेन । पत्रैपत्रे डााडाकााडामाथि पुन्टे ट्वीनअटर जहाज तर्साएर हुइाकिदै रह्यो । नेपालगञ्जतिरको बाटै देखिएन छ क्यार ! धेरै बेरसम्म आकाशमा बहकिादै पीङ खेलाएर रमिता गर्न थाल्यो । समय चल्नुसट्टा घस्रिदै गरेर व्याकूल यात्रीहरुलाई अझ सन्त्रस्त बनाइरहेको थियो । आसन्न अनिष्ठको कल्पनाले भयाक्रान्त यात्रीहरु कोही रामनाम जप्दै र लामा लामा सुस्केरा हाल्दै थिए । कोही घरपरिवार आफन्तको संझनामा आासु बगाउादै घुक्का छोडीरहेका थिए ।
 
यात्रुहरुलाई दिनु कष्ट दिएर निकै बेरपछिमात्र बल्लतल्ल बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमाथि निस्किएथ्यो त्यो जहाज । त्यता निस्किंदा पनि हावाका शक्तिशाली धक्कामुक्का खान अझै छाडेको थिएन । तै जहाज भने निकै मजबूत रहेछ । कसो हावाको बेगले हिर्काउँदा ढल्पल गर्दै रुखका टुप्पा डााडापहरातिर जोतिन पुगेन । चट्याङले भेटेर कसो आकाशमै चकनाचूर भएन !
बर्दिया निकुञ्जमाथि निस्किएपछि तराइका खोला जङ्गल जमिन राम्रैसंग देखिए । सवै यात्रुमा जहाज सकुशल उत्रिने विश्वास बढ्दै आयो । महिला केटाकेटीहरुमा अत्यास र रुवाबासी अलि कम भयो । निकुञ्जको जङ्गलमाथि यताउता काबा खाएर बल्लतल्ल पूर्वतिर सोझियो र तल तल ओर्लिदै गर्न थाल्यो । अनि रोकीनसक्नु पाराले प्रचण्ड बेगसाथ बत्तिएर झन्नै जमिनमा बज्रिदै गड्याङ्ग आवाजसहित खजुरा एअरपोर्टमा उत्रिएको थियो । फेरि एक पटक यात्रुहरुको सातो लियो अधर्मीले । कतिपय यात्रुहरुभने अझै डराउादै टाउको ठोकेर रुादै निस्किएका थिए । अगिपछि बत्तीस मिनेट लाग्ने सााफे खजुराबीचको आकाशे दूरी पार गर्न त्यस दिन ठ््याक्कै पैंतालीस मिनेट लागेछ ।
 
त्यसै घटनाको सम्झनामा म पनि दिमागी पीङ खेल्दैथिएँ यतिबेर महाभरतकै डाँडामथि । निकै मजबूत स्टीलबडीको गरुङ्गोखाले ट्वीनअटर जहाज थियो उतिबेर साँफे बगरबाट उडेको, तर अहिले आफु चढेको सीता एयरको जहाज प्लाष्टिक मोरेको प्लाइऊडको किस्तीजस्तै अत्यन्त हलुका सत्वहीन लागिरहेको थियो । बेलाबखत पढेसुनेका हवाइ दुर्घटनाका एक एक फेहरिस्तहरु दिमागमा उत्रिएर फिाजारिन थाले । अनेकथरी बेछूकका शंका संसयहरु मनभित्र हुाडलिादै गए । चेतनाभित्रको समय चल्न छोडेर घस्रिन थाल्यो । जतिपटक हेर्‍यो घडीको सुई त्यहिाको त्यहिा । बाहिर जति हेरेपनि कुहिरो बादल मुसलधारे वर्षामात्र देखिन्थ्यो जताततै । मनभित्र धुकचुक पालेर सकसमा विताउादै अनि बेलाबेला कष्टपूर्वक आाखा चिम्लिएर अरुसंग मौन संवादमा हेराहेर गर्दै समय खर्च गरेको थिएँ ।
निकै बेरपछि जहाज चल्दैगरेको सतहबाट छ्यारारार्र गरेको आवाज आयो । यसो झ्यालबाट बाहिर हेरेको– अलि फाटेको देखियो कालो बादलको मेहेरो । महाभारत पहाड नाघेर चुरेतिर ओर्लिदै रहेछ हाम्रो जहाज पनि । बादलको वीचबाट पहाड, खोला, जङ्गल झल्याकझुलुक देखेपछि बल्ल अलि सास पलायो । धर्ती माताको काखको नगिच आइयो भनेर खुशीको सीमै रहेन । अगिसम्म अत्यासले बढेको मुटुको गति विस्तरै सामान्य भयो । नियालेर तल हेर्दा तराईको बिहड जङ्गल कतैसम्म फाँट र थोप्लाथोप्ली बस्ती, हरिया खेत र बाढी भरिएका नदीहरु कुहिरोसंग लुकामारी खेल्दै गरेका देखिए । तर, यता अग्ला डाँडाहरु नाघेर तराईतिर ओर्लिन थालेपछि जहाज झनसारो मच्चिएर तलमाथि सैसोला खेल्न थाल्यो । सवार बच्चा बुढाबुढीभने झन डराउने भए । मोटाघाटा प्रौढ व्यक्तिहरुको त सातो गएझैं लाग्दथ्यो । घरिघरि घुम्दै मच्चिदै घरि फन्का मार्दै र बादलका जुराहरुलाई रैफाँडो पारेर लतार्दै, कहिले चुच्चाले ठुङ माररे पखेटाले बजाउँदै र कतै छेकारो मार्दै पुन्टे जहाज स्वाईस्वाई तल झर्न थाल्यो । यात्रुहरु वाक्कव्याक्क गर्दै कोकोहोलो मच्चाउन थाले । केही बेरमात्र रह्यो यो क्रम ।
बायुबेगले हुर्रिएको जहाज खेत बस्ती नाघेर बल्लतल्ल जनकपुर एअरपोर्टको धावनमार्गको छेउमा पुग्यो । भित्रका यात्रीहरु अझै उकुसमुकुसमा थिए । बाहिरको जमिन देख्नेबित्तिकै हतार गरेर सिटबेल्ट खोल्न थाले । जहाज अझै सन्तुलनमा थिएन कि कसो हो– पहिले धावनमार्ग किनारको जमिनमा पाङग्राले टक्रक्क छोइहेर्‍यो अनि रिसाएझैं फुत्त उड्दै र ड्वाङ्राङ्ग आवाज गरेर धावनमार्गमा बज्रिदै र फेरि उछिट्टिएर माथि तल जमिन टेक्दै छोड्दै गर्न थाल्यो । एक पटक सबै यात्रुको फेरि सातो लियो पुन्टेले । मकै भुटेझैं यताउति छरिएर कुम, पुर्पुरो, नाक र घुँडा ठोक्नेमा परेछन् धेरै यात्रु । सिटको अगाडि बारामा टाउको जुधाउनेमा भने अझै धेरै यात्रु परेछन् । बच्चाबच्ची चिच्याएर वातावरण कोलाहलमय बन्यो । हुँदाहुँदै बल्लतल्ल धावनमार्गको पल्लो छेउमा पुगेर जहाज अलि धीमा गतिमा गुड्दै विसौनीतिर मोडियो र एक छिनपछि टक्क अडियो ।
अबतरण स्थलमा पुगेर सकुशल उत्रिएपछिमात्र बल्ल आङ हलुको भयो । उडेदेखि धुकचुक भएर धमिलिएको र जहाजको असहज गतिसंगै झ्याँक्किएको मन यति बेर आएर बल्ल छ्याङ्ग खुलेथ्यो । बाहिर निस्किँदा सबै यात्रुहरु पसिनाले लथपथ थिए । सबै हडबडाएका र असहज मनस्थितिका लाग्दथे अनि भएभरको धैर्य गुमेका र सातो उडेझैं फुङ्ग अनुहारका देखिन्थे । 
 
हरर फिल्मजस्ता लाग्ने त्रासपूर्ण यात्राका यी सम्झनाहरु भुल्न पाए हुन्थ्योजस्तो लाग्छ जहिलेसुकै पनि ।  तर कसैगरे एक रत्ति नभुलिादो रहेछ । बस !

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ १५:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT