जितिया : मातृत्व सम्मानको पर्व

धीरेन्द्र प्रेमर्षि

काठमाडौँ — मिथिलामा आमजनका लागि प्रयोग हुने शब्द हो– लोकवेद । वेदलाई मार्गदर्शक मानिए पनि लोकलाई सर्वाधिक महत्त्व दिइने मैथिल परम्पराबाटै निस्किएको शब्द हुनुपर्छ, यो लोकवेद ।

मिथिलाका अनेक धार्मिक/आध्यात्मिक गतिविधि शास्त्रसँगै जोडिएका हुन्छन्, तर लोकहितका अनेक सन्दर्भलाई आजको परिप्रेक्ष्यमा समेत प्रासंगिक हुनेगरी ती गतिविधिले डोर्‍याउँदै आएका छन्। अत्यन्त नियम–निष्ठापूर्वक कठोर उपवासका साथ आमाहरूले जितिया पर्व मनाउँछन्।

भगवान जिमुतवाहनले सन्तानको रक्षा एवं कल्याण गर्छन् भन्ने मान्यताका साथ यो पर्व मनाइन्छ। तर यसले लोकसँग जोडिएर जे–जस्ता पक्षलाई संरक्षण, सम्बद्र्धन र सम्मान दिने गरेको छ, ती कुराले समस्त समाज तथा लोककै कल्याणमा पनि महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँदै आएको वा पुर्‍याउन सक्ने सुनिश्चित छ। सिंगो समाज र परिवेशकै कल्याण भयो भने समाजकै धरातलमा टेकेको परिवार वा सन्तानको रक्षा एवं समृद्धि नहुने कुरै रहेन।

हिन्दु पर्वहरूमध्ये विरलै यस्तो पर्व होला, जसमा नियम–निष्ठामा मनग्ये ध्यान पुर्‍याउने गरिए पनि छोइछिटो मानिने वा अपवित्र कहलिने खाद्यवस्तु समेत खानु पर्वको विधान अन्तर्गत नै अनिवार्य पारिएको होस्। झन्डै दुई दिनको पूर्णत: निराहार, निर्जला व्रतको सुरुआत माछा खाएर गर्ने कुरा सामान्य हिन्दु पण्डितहरूले थाहा पाए नाकै खुम्च्याउँछन् होला। तर मिथिलामा जितिया पर्वको सुरुआत माछा खाएरै गरिन्छ। जितिया पर्वको उपवास बस्ने दिनको अघिल्लो दिनलाई नै ‘माछ–मरुआ’ भन्ने गरिन्छ। यसरी सामान्यतया शरीरलाई आवश्यक हुने सम्पूर्ण प्राय: पोषकतत्त्व र आफ्नो परिवेशमा उत्पादन हुने सबैजसो खाद्यपदार्थको उपभोगलाई प्राथमिकता दिने कुरालाई मिथिलाले आफ्नो सांस्कृतिक संविधानमै सुनिश्चित गरेको छ। उसै पनि मिथिला भनेकै प्राकृतिक नदी–नाला र तलाउ तथा कृत्रिम पोखरीहरूसमेत यथेष्ट मात्रामा भएको क्षेत्र हो। यस्तो क्षेत्रमा उत्पादन हुने एक प्रमुख खाद्यवस्तु माछा हो।

माछा खानु विभिन्न धार्मिक मान्यताको नाममा निषिद्ध मानिए पनि लोकवेदको मैथिल शैलीले त्यसलाई सहज पार्दै उपयोगी बनाएको छ। माछा मात्र नभएर विगतमा प्राय: कमजोर आर्थिक हैसियत भएकाहरूको आहारा मानिँदै आएको मरुआ अर्थात् कोदोको उपभोगलाई पनि माछासँगै अनिवार्य बनाइएको छ। अन्य कतिपय परिप्रेक्ष्यमा कोदोलाई ‘कदन्न’ वा ‘कुअन्न’ भनेर हेला गरिन्छ। तर यस पर्वले रत्नगर्भा धर्तीमा कर्मका महादेवहरूले श्रम–सिञ्चन गरेर फलाएका सबै कुरा प्रसादमय हुन्छन् भन्ने सन्देश दिएर यस्ता खाद्यवस्तुको महिमामण्डन गरेको छ। पूजा गरिने वस्तुहरूमा समेत सर्वथा फरक किसिमका सामग्री, घिरौंलाको पात, घिरौंलाको फूल, तोरीको तेल, खरी (पिना) आदि प्रयोग हुने गर्छ। अरू बेला सामान्यतया यी सामग्रीलाई अशुद्धकै कोटीमा राख्ने गरिन्छ। यसबारे शास्त्रीय पक्षले बोलेको खासै पाइँदैन। तर आफ्नो स्थान, क्षेत्र, परिवेशका उत्पादन तथा साधनहरूलाई विविध ठाउँमा उपयोग गरेर तिनलाई समुचित स्थान र सम्मान दिने निहितार्थ यस्ता परिपाटीको रहेको सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ।

प्रकृति र पर्यावरणका विविध पक्षसँग गहिरो साइनो राख्ने मिथिलाका चाडपर्वहरूको वैशिष्ट्यलाई जितिया पर्वले पनि उत्तिकै दह्रोसँग निरन्तरता दिएको छ। माथि भनिएका खाद्यवस्तुले कृषिका लागि भूउपयोगको विविधीकरणलाई सम्बोधन गर्ने एउटा पाटोलाई मुखरित गरेकै छन्। जितियाका लागि व्रतालुहरूले पूजा–सामग्रीका रूपमा सातथरी फलफूल वा खाद्यपदार्थ चढाउने गर्छन्। यसमा नरिवल, काँक्रा, भिजाएर ढड्याइएको केराउ लगायतका सामग्री हुन्छन्। यी सामग्री राखेर भरिने डालोमा बाँसको पात, केराको पात, जिम्हरको पात, मान (पान होइन) को पात आदि सातथरी वनस्पतिका पात राख्ने गरिन्छन्। यसले
आफ्नो वरपर भएका वानस्पतिक सम्पदाहरूको संरक्षण तथा टेवालाई बल पुर्‍याइरहेको हुन्छ।

व्रतालुहरूले माछ–मरुआका दिन सामान्यतया तेल, पिना, घिरौंलाका फूल आदि चढाउनुभन्दा अघि पोखरीमा स्नान गर्ने चलन छ। उपवास गरी पर्वको मुख्य दिन साँझपख गरिने जिमुतवाहनको पूजा पनि पोखरीकै डिलमा गर्ने गरिन्छ। पछिल्लो समयमा चाडपर्वहरूले कर्मकाण्डी स्वरूप ग्रहण गर्दै गएपछि घरको आँगनमै पोखरीजस्तो आकृति बनाएर त्यसमा ‘पाकडी’ (प्राय: काब्रो) को हाँगा राखेर माटाको स्याल र चिल बनाई पूजा गर्ने गरिन्छ। जितियाको पूजामा आउने यी विविध वनस्पति, जीवजन्तु तथा पोखरी आदिको प्रसंगले हाम्रो इकोसिस्टमलाई मिथिलावासीले सदियौंदेखि कायम राख्न आफ्ना चाडवाड मार्फतसमेत योगदान गर्दै आएको स्पष्ट हुन्छ।

लोककल्याणका यावत पक्षहरूलाई सांस्कृतिक आवरणमा सरंक्षण दिँदै आएको मिथिला समाजका हरेक जातिमा यो पर्व मनाउने गरिन्छ। यहाँ मिथिला भन्नाले प्राचीन मिथिलाको सीमाभित्र पर्ने भूभागलाई बुझ्नुपर्छ। पछिल्ला समयमा राजनीतिकजन्य कारणले यस नामलाई सबैले सहजै स्वीकार नगरिरहेको अवस्था देखिए पनि बृहत् विष्णु पुराणको मिथिला महात्म्य खण्डमा मिथिला भनेर वर्णित पूर्वमा कोशी (प्राचीन कोशी), पश्चिममा गण्डक, उत्तरमा हिमालय र दक्षिणमा गंगा बीचको भूभागमा मिथिलाका यावत रैथाने संस्कृति जीवन्त रहेको अहिले पनि देख्न सकिन्छ। तर त्यसै मिथिला क्षेत्रको थारू लगायतका जनजाति समुदायमा भने जितिया पर्व धार्मिक अनुष्ठान र सांस्कृतिक पर्वका रूपमा मात्र सीमित नरहेर विशिष्ट उत्सवका रूपमा मनाउने गरिन्छ। यसमा पुजिने जिमुतवाहनलाई लोकभाषामा जितमहान पनि भन्न थालिएको छ भने जीवित पुत्रीका व्रत कालान्तरमा जितिया नामले प्रसिद्ध भएको छ।

जितिया पर्वले सँगालेको सांस्कृतिक वैशिष्ट्यमध्ये एउटा प्रक्रिया भने समस्त पुरुषप्रधान समाजमै पनि समानता प्रबद्र्धन गर्ने एक विशिष्ट पाटोका रूपमा देखिएको छ। पितृपक्ष चलिरहेको सन्दर्भमा कान्तिपुरको भदौ २७ गतेको अंकमा भारती पोखरेलको ‘शास्त्रमा पनि लैंगिक भेदभाव’ भन्ने शीर्षक लेखले कोट्याएको घाउमा थोरै मलम लाउने काम मिथिलाको यसै जितियाले गर्ने गरेको जानकारी समानतावादीहरूका लागि प्रसन्नतादायक हुनसक्छ। पितृपक्षमा पितृलाई मात्र श्रद्धा गरिने सर्वविदित छ। तर जितिया पर्वमा भने मातृपक्षलाई पनि श्रद्धा–सम्मान गर्ने सांस्कृतिक परिपाटी मिथिलाले जोगाएर राखेको छ। माछ–मरुआको दिन जितियाको व्रत बस्ने महिलाले आफ्ना दिवंगत सासूका साथै दिवंगत आमा तथा अन्य पूज्य महिलाप्रति श्रद्धास्वरूप ‘पितराइन’ ख्वाउने गर्छन्। मिथिलाको व्यापक सांस्कृतिक फलकमा फैलिएको जितिया पर्वले ठूलठूला सन्देश जानसक्ने समाजका ससाना पक्षलाई मसिनो पाराले उठाउँदै मानवीयता, समानता, प्रकृति, पर्यावरण आदिलाई संरक्षण तथा प्रबद्र्धन गर्ने गतिलो परम्परालाई आधारभूमि प्रदान गर्दै आएको छ। यसको जगमा टेकेर मात्र पनि हामीले विविध क्षेत्रमा आफूलाई युगानुरूप अगाडि बढाउन सक्छौं।

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७४ १५:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चरम उपभोगको प्रभाव

उषा थपलिया

काठमाडौँ — आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ को औसत उपभोक्ता मूल्यवृद्धि दर ४ दसमलव ५ प्रतिशत रहेको राष्ट्र बैंकले केही अघि सार्वजनिक गर्‍यो । जसलाई १२ वर्ष यताकै न्यून मूल्यवृद्धिका रूपमा बैंकले विश्लेषण गरेको छ ।

उक्त तथ्यांक सन्तोषजनक देखिए पनि आम नागरिकले भने त्यही बमोजिम मूल्यवृद्धि कम भएको अनुभूति गर्न पाएनन्। सिंगो एकल प्रणालीमा आबद्ध हुन नसकेको बजार अनि बिक्रेताको लहड बमोजिम पसलैपिच्छे वस्तुको आफूखुसी फरक–फरक मूल्य निर्धारण नै यसको प्रमुख कारण थियो।

त्यसैले दैनन्दिन उपभोग्य वस्तु खरिदमा ढाड सेकिएको अनुभूतिका साथ वर्ष गुजारेका उपभोक्ताले राष्ट्र बैंकको उक्त सकारात्मक तथ्यांकप्रति आश्चर्यभाव प्रकट गर्नु अनौठो भएन। व्यापार व्यवसायका लागि सरकारले तय गरेका नीति नियमको पालना तथा उपभोक्तामुखी बजार कायम गर्नु व्यवसायीको दायित्वभित्र पर्ने कुरा हो। तर यसबेगर मनमौजी रूपले थोरै वस्तुबाट अधिक लाभ हासिल गर्न उद्यत हुने व्यापारी यस क्रममा जति दोषी देखिन्छन्, बजारलाई नियमित र व्यवस्थित गर्ने जिम्मेवारी पाएका नियमनकारी निकायको बेवास्तापन अझ बढी जिम्मेवार पक्कै छ। यससँंगै व्यापारीले भनेजति मूल्य आँखा चिम्लेर तिर्ने आदत भएका सम्पन्न उपभोक्ताको प्रवृत्तिले पनि बजारलाई अस्वस्थ बनाएको छ। सम्पन्न वर्गमा रहेका व्यक्तिहरूको हैसियत र पैसा खर्च गर्नसक्ने प्रवृत्तिकै कारण बजार भाउ अकासिँदा त्यसको चोटिलो असर न्यून आर्थिक वर्गका उपभोक्तामाथि बज्रिरहेको छ।

पाएसम्म महँगो मूल्यमा सामान बेच्ने अदृश्य परिपाटीलाई त अधिकांश व्यापारीले दिनहँु अभ्यास गरिरहेकै हुन्छन्, अन्य केही सामान्य बहाना भेटियो भने दृश्य रूपमै उपभोग्य वस्तुको मूल्य चुलीमा पुर्‍याउनसमेत कुनै कसर बाँकी राखिएको हँुदैन। साउन अन्त्यमा तराईमा आएको बाढीको प्रकोप लगत्तै राजधानीमा तरकारीको भाउ थोक मूल्यमै २ सय २७ प्रतिशतसम्मले बढ्यो भने खुद्रा मूल्यको स्वच्छन्दता त झन् धेरै हावी भयो। राजधानी वरपरका पहाडी जिल्लाबाट कालीमाटीमा आयात हुने तरकारीको हिस्सा अधिक हुने गरेको र बाढी प्रभावित जिल्लाबाट केवल १० प्रतिशतमात्र तरकारी भित्रिने गरेको सम्बद्ध निकायहरू नै बताउँछन्। यसर्थ तराईको बाढीलाई नै कारण बनाई त्यत्रो मूल्यवृद्धि स्वाभाविक छँदै थिएन। तर यी सबै कुरा जान्दाजान्दै पनि आपूर्ति मन्त्रालय मातहतको आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता हित संरक्षण विभाग र कालीमाटी तरकारी तथा फलफूल बजार विकास समिति लगायतका नियामक निकायहरू चरम मूल्यवृद्धि रोक्न प्रभावकारी हुन सकेनन्, तरकारी र फलफूलको मूल्य अझै निरन्तर बढिरहेकै छ।

विभिन्न कारणले बजारमा वस्तु अभाव र परिस्थिति असहज बेला–बेला भैरहन्छ। त्यस्तो बेला जतिसक्दो धेरै सामान खरिद गरेर व्यक्तिगत भण्डारणमा लाग्ने सम्पन्न वर्गको चरम उपभोगवादी चरित्र सबैसामु स्पष्ट हँुदै आएको छ। भारतीय नाकाबन्दीको असहज स्थिति होस् या भूकम्पपछिको अभावग्रस्त अवस्था, दुवैमा यी प्रवृत्ति देखिएकै हुन्। आपूर्तिको तुलनामा माग बढ्न थालेपछि मूल्यवृद्धि स्वाभाविक हुन्छ नै। अझ व्यक्तिगत भण्डारणका लागि ठूलो परिमाणमा वस्तु खरिद हुनथालेपछि बजारमा वस्तुको अभाव छिटै देखापर्न थाल्छ र यसले मूल्यवृद्धिलाई झन् चरम चुलीमा पुर्‍याउँछ। यसको प्रत्यक्ष मारमा सबैभन्दा बढी ती वर्गहरू पर्छन्, जसले हरेक दिन कमाएर त्यो दिनको गर्जो टार्नुपर्छ। केही वर्षदेखि हुनेखाने वर्गमा दरिएका व्यक्ति तथा समुदायको वस्तु र सेवा उपभोगको स्थिति निक्कै बढेको छ।

देशभित्र जेजस्तो असहज परिस्थिति उत्पन्न भए पनि आफ्नो उपभोग प्रवृत्तिमा सम्झौता गर्न उनीहरू तयार देखिँदैनन्। सामान्यभन्दा केही अभावग्रस्त अवस्थामा ती वर्गको उपभोग चरित्र अझ उच्च तहतिर जाने गरेको देखिँदै आएको छ। जस्तो– सामान्य कारणले बजारमा इन्धन आपूर्तिमा केही समस्या हुने संकेत देखिनासाथ महिनौंलाई पुग्ने इन्धन भण्डारणका लागि दौड सुरु हुन्छ। यसले बजारमा साँच्चिकैको अभाव सिर्जना गराउँछ। त्यस्तै बाढी, पहिरो या अरू कुनै समस्याले गर्दा खाद्यान्न ढुवानीमा कमी आउनासाथ दाल, चामल, नुन, तेल लगायतका खाद्य सामग्री किनेर थुपार्ने क्रम हवात्तै बढेसंँगै बजार रित्तिन्छ। यसबाट दिनभरिको कमाइबाट मात्र साँझको छाक टार्ने हैसियत भएको वर्ग दोहोरो चेपुवामा पर्ने गर्छ। एक त सामान पाउनै मुस्किल, पाइहाले पनि चर्को मूल्यको सामना।

नागरिकले देशको उत्पादकत्व तह र आफ्नो उपभोग प्रवृत्तिबीच सन्तुलन मिलाएको खण्डमा देशलाई ज्यादा परनिर्भर हुनबाट जोगाउन सकिन्छ। तर उत्पादन र उपभोगबीच त्यही सन्तुलन कायम हुन नसक्दा नेपालले अन्य देशसँंगको व्यापारमा वर्षेनि घाटा बेहोर्दै आएको छ। निर्यातको तुलनामा आयात बढ्दै गएपछि व्यापार घाटा हुने गर्छ। अझ दु:खको कुरा त के हो भने हरेक वर्ष घाटा प्रतिशत अझ बढ्दै गएको छ। आ.व. २०७३/०७४ को व्यापार घाटा ९ खर्ब १७ अर्ब रुपैयाँ रहेको तथ्यांक राष्ट्र बैंकद्वारा सार्वजनिक भैसकेको छ। अघिल्लो वर्षको तुलनामा ३० दसमलव ४ प्रतिशतले बढेको घाटा कि निर्यात वृद्धि कि उपभोग कटौती नगरी सन्तुलनमा आउन सक्दैन। तर ७३ अर्ब ५ करोड बराबरको निर्यात अनि ९ खर्ब ९० अर्ब ११ करोड बराबरको आयात बीचको ठूलो असन्तुलनलाई तत्काल निर्यात अभिवृद्धि गरेरै सन्तुलित बनाउन सम्भव देखिँदैन। सन्तुलन मात्र कायम गरेर पुग्ने देखिन्न, समृद्ध देश निर्माणका लागि नेपालले अन्य देशसँंगको व्यापारमा नाफा गर्नुपर्ने बाध्यतासमेत छ। निर्वाहमुखीबाट समेत तल झर्दै गएको नेपालको कृषि प्रणालीले निर्यातमुखी अवस्थामा उक्लन धेरै कुरामा सुधार ल्याउन जरुरी देखिन्छ। निर्यातमा ठूलो फड्को आजको भोलि हुने होइन, बरु नेपालीले आफ्नो उपभोग प्रवृत्तिलाई नै परिवर्तन गरेर देशको व्यापार घाटालाई न्यूनीकरणमा योगदान दिनुपर्छ।

आफ्नै देशका उत्पादित सामग्रीको उपभोग वृद्धि गरेर आयातित सामग्रीलाई क्रमश: विस्थापित गर्न सकिन्छ। कर्णालीबाट पछिल्लो दुई वर्षमा खरिद गरिएका अर्गानिक गेडागुडी र अनाज खाद्य संस्थानको गोदाममा थन्किएर रहेको स्वयं खाद्य संस्थानले नै सार्वजनिक गरिसकेको छ। हामी भने यिनै सामग्री उपभोगका लागि आफ्नो पैसा अन्य देशलाई खन्याइरहेका छौं। खाद्य संस्थानमै सामान खरिद गर्नपुग्ने उपभोक्ता ज्यादै न्यून अनि आफैंले बजार पुर्‍याएर बेच्न संस्थानभित्र संरचनाको अभाव हुनु नै सामग्री थन्किनुको मुख्य समस्या हो। तर सरकारी स्वामित्वकै नेसनल ट्ेरडिङ, साल्ट ट्रेडिङजस्ता धेरैतिर संरचना भएका निकायको समन्वयमा ती सामग्री उपभोक्तासमक्ष पुर्‍याउन पहल नगर्नु सरकारको ठूलो कमजोरी हो। त्यस्तै ढुवानी समस्याका कारण नेपालका हिमाली भेगका स्याउहरू बजारसम्म ल्याउन नसकी कुहिन्छन्। बजारमा आइपुगे पनि उपभोक्ताको ध्यान विभिन्न विधि पुर्‍याएर चम्काइएका कास्मिरी, फुजीतिर बढी जाने गर्छ।

मूल्यलाई वास्ता नगरी गुणस्तरीय सामान खोज्ने उपभोक्ताको संख्या नेपालमा दिनानुदिन बढ्दो छ। तर गुणस्तर खोज्ने क्रममा गलत प्रक्रियाबाट स्वस्थ देखाइएका अस्वस्थकर सामग्रीको जालोमा हामी पँmसिरहेका छौं। हाम्रो भ्रमपूर्ण उपभोग शैलीले निर्यातलाई अझ बढी प्रबद्र्धन गरेको छ। समृद्ध नेपाल निर्माणको क्रममा हरेक नेपालीले थप्ने इँटा भनेकै सानातिना कुरामा सावधानी पुर्‍याएरै हो।

प्रकाशित : आश्विन २०, २०७४ १५:२२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्