खानपानमा विविधता आवश्यक

पूर्णचन्द्र वस्ती

काठमाडौँ — हाम्रो समाजमा खानाका लागिमात्र होइन, संस्कार चलाउन, चाडबाड मनाउन चामलको ठूलो महत्त्व छ । देवी–देउताको लागि चामलको टीका नभई हुँदैन । अरू बेला मकैको ढिँडो, मकैको भात (च्याँख्ला) आदिले छाक टारे पनि चाडबाडमा त धानको भात चाहिन्छ ।

मासु पकाएको दिन पनि धानको भात नै चाहिन्छ। मासुभात भनेर जुन स्वाद हाम्रो जिब्रोमा बसेको छ, त्यो मासुको झोल र धानको भात नै हो। सानैदेखि भात खाएको भएर होला, हामी नेपालीलाई भातको लत नै लागेको छ। भातको सट्टा अरू खाना खाँदा के नभए जस्तो के नपुगेजस्तो असन्तुष्टि भइरहेको हुन्छ।

धानको भात सम्पन्नताको प्रतीकको रूपमा पनि लिइन्छ। हिमाल तथा पहाडमा जोसुकैको धान फल्ने खेत हुँदैन। धान फल्ने खेत अलि धनीमानीको मात्र हुन्छ। वर्षैभरि धानको भात खान पाउनु भनेको धनी हुनु हो, सम्पन्न हुनु हो। त्यसैले हिमाल, पहाडबाट अलि केही पैसाको जोरजाम भइसकेपछि मधेस खेती किन्ने चलन थियो र अझै पनि यो चलन छँदैछ। मधेसमा बसाइँ–सराइ बढ्नुमा हिमाल, पहाडमा हुने अरू दु:ख पनि होलान्। तर मकै, कोदोको खान्कीबाट मुक्ति पनि बसाइँ–सराइको एउटा कारण हुनसक्छ। पहाडतिर ‘मधेसमा दु:ख पाए पनि धानको भात खान पाइन्छ’ भन्ने कुरा धेरैजनाको मुखबाट अझै पनि सुन्ने गरिन्छ। तर अहिले हिमाल, पहाड जताततै चामल पुगिसकेको छ। धानको भात धेरैजसो नेपालीको दैनिक छाक टार्ने खाना बनिसकेको छ। बरु विभिन्न स्वाद र गुणस्तरमा पाइने चामल र त्यसको मूल्यका आधारमा हैसियत अनुसारका भान्छामा पुग्लान्। तर धेरैजसोका भान्छामा धानको भात नै पाक्ने गर्छ। धानको भात हामी सबै नेपालीको जीवनको अभिन्न अङ्गका रूपमा स्थापित भइसकेको छ।

Yamaha

भात मिठो हुन्छ, अनि पचाउन पनि सजिलो हुन्छ, त्यसै हुनाले यो यति धेरै लोकप्रिय छ। बिरामी हुँदा चामलको जाउलोले बिरामीलाई तंग्रिन सघाउँछ भने चामलको जाउलो वा भात बाल–वृद्ध सबैलाई सुपाच्य र स्वादिलो हुन्छ। संसारभर नै गहुँबाट बनेका परिकारको विविधता धेरै छ। चाउचाउ, बिस्कुट, पास्ता, केक, पाउरोटी जस्ता खानेकुरा बजारमा प्रशस्तै छन्। गहुँका परिकार धेरै पाइए पनि यी खानेकुरा सबैलाई त्यत्तिकै सुपाच्य हुँदैनन्।

पौष्टिक हिसाबले पनि चामल एक महत्त्वपूर्ण अन्न हो। चामलमा शक्ति, क्याल्सियम, आइरन, भिटामिन बी १, भिटामिन बी ५, फोलिक एसिडर भिटामिन इ अरू अन्नमा भन्दा बढी मात्रामा पाइन्छ। चामलमा प्रोटिनको मात्रा अरू अन्नमा भन्दा केही कम भए पनि यसमा हुने प्रोटिनको गुणस्तर अरू अन्नको भन्दा राम्रो हुने गर्छ। अझ ब्राउन राइस, ब्ल्याक राइसजस्ता रङयुक्त चामलको त पौष्टिकताभन्दा पनि स्वास्थ्यका लागि बढी लाभदायक हुने कुरा हालसालैका अनुसन्धानहरूले प्रमाणित गरेका छन्। त्यतिमात्र होइन, कृषि प्रविधिको माध्यमबाट भिटामिन ए युक्त चामल गोल्डेन राइसको सफलतापूर्वक विकास भइसकेको छ भने आइरन तथा जिङ्कयुक्त चामलसमेत विकास भइसकेका छन्। चामलमा पाइने प्रोटिनको गुणस्तर अझै बढाउने काममा समेत वैज्ञानिकहरू प्रयत्नरत छन्। खाद्य प्रविधिका माध्यमबाट उसिना चामल बनाउनाले चामलको पौष्टिक तत्त्व जोगाउन सकिन्छ भने थप पौष्टिक बनाउन विभिन्न भिटामिन तथा खनिज तत्त्व मिसाउने कार्य कतिपय देशमा सफलतापूर्वक सम्पन्न भइसकेको छ।

सामान्यतया मिलमा कुटेको सेतो चामलमा पेट भर्ने, शक्ति या क्यालोरी दिने तत्त्व कार्बोहाइड्रेट धेरै मात्रामा पाइने र अन्य पौष्टिक तत्त्व जस्तै भिटामिन तथा खनिज तत्त्वहरू एकदमै कम पाइने हुन्छ। शक्तिकै लागि त कोदो, फापर, मकै, गहँु, जांै, आलु, पिँडालु, तरुल जे खाए पनि हुन्छ। चामलमा भन्दा गहुँको आँटा, कोदो या फापरको पिठो, मकैको पिठो तथा च्याँख्ला, जौंको पिठो या सातु आदिमा बढी मात्रामा प्रोटिन, भिटामिन तथा खनिज तत्त्व पाइन्छन्। सेतो चामलमा भन्दा अरू सबै अन्नबाट बनेका खानेकुरामा रेशायुक्त पदार्थ या फाइबर बढी पाइन्छ, जुन रक्तसञ्चार एवं पाचन प्रणाली लगायत मधुमेहका लागिसमेत फाइदाजनक हुन्छ। साथै चामलमा भन्दा अरू अन्नमा क्याल्सियम तथा आइरनजस्ता आवश्यकीय खनिज तत्त्व बढी मात्रामा पाइन्छन्। यस तथ्यले चामलभन्दा अरू अन्न पौष्टिक दृष्टिकोणले उत्तम हुन्छन् भन्ने देखाउँछ।

चामल लगायतका अन्नको आविष्कार अहिलेको मानव सभ्यताको जग हो। अन्न उत्पादनले एकातिर मानव जीवनमा सहजता आयो, खानेकुरा खोज्न टाढा–टाढासम्म भौंतारिनु परेन। तर अर्कातिर लामो समयदेखि उपभोग हँुदै आएका फलफूल, तरकारी, सागपात, माछामासु, बदाम र ओखरजस्ता खानेकुरा दुर्लभ हुनथाले। लाखौं वर्षसम्म विविध खानेकुरामा बानी परेको मानव शरीर अन्न या अन्नबाट बनेका खानेकुराबाट पेट भर्दा पहिले पाइरहेका पौष्टिक तत्त्व पाइन छाडे, जसले गर्दा विभिन्न किसिमका कुपोषणले सताउन थाल्यो। हाल पनि यी समस्या जनस्वास्थ्य समस्याकै रूपमा छन् भने अन्न र अन्नबाट बनेका खानेकुराको असीमित उपभोग, चिल्ला र गुलिया खाद्य वस्तुको प्रचुर मात्रामा उपलब्धता एवं उपभोग, शारीरिक परिश्रम बिनाको आधुनिक जीवनशैलीले गर्दा मोटोपनमा व्यापक वृद्धि भई हृदयरोग, मधुमेहजस्ता रोगमा व्यापक वृद्धि हुनाले मानवपुँजी निर्माणमा ठूलो बाधा पुगेको छ।

भातलाई पछिल्लो समयमा मोटाउने खाना भनेर दोष पनि लगाउन थालिएको छ। भात खाएर मोटाइने हाम्रो खाने बानीले गर्दा हो। सहरको बसाइ, गाडी या मोटरसाइकल चढाइ, अनि बेलुकीको खाना मज्जाले खुवाइ थाहै नपाई जीउको मोटाइ। यही हो, हाम्रो समस्याको जड। बिहान हतार–हतार दुई–चार गाँस च्यापेर काममा जान हतार, दिउँसो हल्काफुल्का खाजा, साँझपख कहिलेकाहीं साथीभाइसँग जमघट अनि बेलुका मस्तको खाना। मस्तको खाना भन्नाले अघाउँजी खाने भन्ने बुझिन्छ। नानीदेखि लागेको बानी, अघाउँजी नखाए चित्तै नबुझ्ने।

भातले यो गर्‍यो, त्यो गर्‍यो भनेर सत्तोसराप गर्नुभन्दा हामीले खानपानमा थोरै सुधार गर्नसके हामी स्वस्थ हुन्छौं। त्यसको लागि हामीले भात खाने होइन, खाना खाने बानी विकास गर्नुपर्‍यो। एक छाक भात, एक छाक रोटी खानुपर्‍यो। धान, गहुँमात्र होइन, अन्य विभिन्न किसिमका अन्नबाट बनेका खानेकुरालाई समेत भान्सामा भित्र्याउनुपर्‍यो। मकैका च्याँख्ला, कोदोको रोटी या ढिँडो, फापरको रोटी या ढिँडोजस्ता खानेकुरा नियमित रूपमा खाने गर्नुपर्‍यो। दाल, गेडागुडीलाई भात या रोटीसँग खाने होइन कि भात या रोटी बराबरजस्तै खान थाल्नुपर्‍यो। माछा, मासु, अन्डा, दूध नियमित रूपमा उपभोग गर्नुपर्‍यो। यी खानेकुरा विशेषगरी बढ्दो उमेरका केटाकेटीलाई नियमित ख्वाउनुपर्‍यो। हरिया सागपात सके हरेक छाक नसके हरेक दिन उपभोग गर्नुपर्‍यो। फलफूल पनि हरेक छाक या हरेक दिन खानैपर्ने खाना हुन्। हरेक छाकमा केही न केही फलफूल खाने गर्नुपर्‍यो। महङ्गा फलफूल नै खानुपर्छ भन्ने छैन। मौसम अनुसार पाइने अनि कम मूल्यका फलफूल बढी पोषिला हुन्छन्।

भातभन्दा अरू खाना पोषिला हुन्छन् भन्दैमा हामीलाई बानी परेको खाना चटक्क छोड्न पनि सकिँदैन। खानपानमा ‘भात’को एकाधिकार अन्त्य गर्दै सबै खानालाई समान पहिचान दिई विविधता र समावेशिता अपनाउन जरुरी भएको छ। त्यसले मात्र खानपानबाट सिर्जना हुने रोगबाट मुक्ति पाइन्छ। स्वस्थ व्यक्ति, स्वस्थ परिवार, स्वस्थ समाज निर्माणमा पनि सहयोग पुग्छ।
वस्ती खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागका वरिष्ठ खाद्य अनुसन्धान अधिकृत हुन्।

Esewa Pasal

प्रकाशित : आश्विन ४, २०७४ ०७:३०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

इंग्ल्यान्डको सजिलो जित

एएफपी

म्यानचेस्टर — जोनी बियरस्टोले बनाएको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय वान डे शतकको मदतले इंग्ल्यान्डले वेस्ट इन्डिजलाई मंगलबार राति वेस्ट इन्डिजलाई सात विकेटले हराएको छ ।

सिरिजको पहिलो वान डेमा बियरस्टो १०० रन बनाएर नटआउट रहे र घरेलु टिमले सजिलै ११ ओभरको खेल अगाडि नै २ सय ५ रनको लक्ष्य प्राप्त गरेको थियो ।

भिजेको मैदानका कारण खेल ४२ ओभरमा छोट्याइएको थियो । वेस्ट इन्डिजका लागि क्रिस गेलले वान डे टिममा पुर्नआगमन गरे । पहिले ब्याटिङ गरेको वेस्ट इन्डिजले नौ विकेटमा २ सय ४ रन बनाएको थियो ।

प्रकाशित : आश्विन ४, २०७४ ०७:२९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT