अनुगमनको नौटंकी : उपभोक्ताको बाध्यता

निर्मला भण्डारी गौतम

काठमाडौँ — दसैंको छेको पारेर आपूर्तिमन्त्री शिवकुमार मण्डलसहित आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता हित संरक्षण विभागले दरबारमार्गमा अनुगमन गर्‍यो ।

चाडवाडको अवसर छोप्तै ६० प्रतिशतसम्म छुटको ट्याग झुन्ड्याएर १०० प्रतिशत नाफा लिई ग्राहकलाई ठगेको, खरिद–बिक्री बिल नभएको, २४ सयको जुत्ता २७ हजारमा, १ हजार पर्ने कपडा ५ हजारसम्ममा बेच्ने गरेको, स्टोर दर्ता प्रमाणपत्र समेत नभएको भन्दै ४ वटा स्टोरमा सिलबन्दी गरेको हल्ला ‘भाइरल’ बन्यो।

यो अनुगमन पर्याप्त नभए पनि यसले समाजमा हलचल भने ल्याइदिएको छ अनुगमन र कार्यान्वयनको अवस्था : भर्खरै आपूर्तिमन्त्रीको तदारुकतामा भएको बजार अनुगमनले जे भए पनि व्यापारीद्वारा उपभोक्तामाथि भइरहेको लुटतन्त्रको एउटा शृंखला उजागार गरेको छ। दसंै जस्तो धेरै व्यापार हुने मौकामा अनुगमनमा परे लाखांै घाटा हुने डरमा व्यापारीहरू अनि ग्राहकसमेत ठगियौं कि भनेर सचेत हुने अवसर प्राप्त भएको छ। तसर्थ यहाँसम्मको कार्य सकारात्मक नै भए पनि विगतदेखि हालसम्मको अनुगमन र कार्यान्वयन पक्षलाई हेर्दा भने उपभोक्ताहरू कसरी बलिको बोका बनिइरहेका छन्, यी केही दृष्टान्त हेर्दा प्रस्ट हुन्छ। हामीले शुद्ध र शक्तिबद्र्धक मानेर खाने मिनरल वाटर, कोक, फ्यान्टा, स्प्राइड अर्थात नरम पेयपदार्थ कुहिएर किरा परिसकेका त कतिमा परालका त्यान्द्रा, सिसाका टुक्रा, अखाद्य मिसावट भएको अनुगमनका क्रममा भेटिएका छन्। अर्काे २०६८ सालतिर माओवादी सभासद रामकुमारी यादवको ग्यास ‘लिक’ भएर आगो लाग्दा ज्यान गएपछि भएको अनुगमन क्रममा लाइसेन्स लिएका उद्योगमध्ये १७ वटा कम्पनीले अर्को नाम चलेको कम्पनीको नेकरिङ र फुटरिङ काटी आफ्नो कम्पनीको सिलिन्डरमा प्रयोग गरेका कारण ग्यास ‘लिक’ भएर धेरैको ज्यान जोखिममा परेको यथार्थ सार्वजनिक भएको थियो।

Yamaha

त्यस्तै २०६८ सालको दसैँताका न्युरोडका दुई गुँदपाक भण्डारले सडेका मिठाइ, कुहिएको गँुदपाक, लाखामरीलाई खुदो र चिनी मिसाई ढलको लेदो पानीमा पकाइरहेको अवस्थामै भेटेपछि करिब ३५ सय किलो गुँदपाक नष्ट गरिएको थियो। त्यस्तै अर्काे अनुगमनमा बौद्धको एउटा मादिरा भट्टीमा अन्नबाट नभई होटलबाट फालेका खानेकुरा, फोहोर प्लास्टिक, जीवजन्तुका हाडखोर, पुराना जुत्ता, मोजा, थोत्रा कपडा आदिलाई नसालु पदार्थमा कुहाएर सख्खर र एसिडमा पकाएपछि नरम र कडा रक्सी बन्ने तथ्य मिडियामार्फत सार्वजनिक भएको थियो। जति बढी कुहायो, त्यत्ति नै बढी कडा रक्सी बन्ने सूत्र पनि ती व्यवसायीले खुलासा गरेका थिए।

उपभोक्ता नठगिएको कुनै ठाउँ छैन। लत्ताकपडा, खाद्यान्न, पानी, पेट्रोल, ग्यास, कस्मेटिक्स र इलेक्ट्रोनिक सामान, मासु, तरकारीदेखि औषधीसम्म जताततै उपभोक्ता अराजक बजारतन्त्रको सिकार भएका छन्। अधिकांश उद्योगधन्दा, व्यवसायी र व्यापारीहरूले गुणस्तरहीन तथा अखाद्य मिसावटयुक्त वस्तु उत्पादन गरेर जीउज्यान नै जोखिममा परेको, कृत्रिम अभाव, कालोबजारी तथा अधिक मूल्यवृद्धि गरेर आम उपभोक्तामात्र नभई राज्यलाई नै चुनौती दिइरहेको अवस्था छ। तथापि त्यस्ता अपराध विरुद्ध मुद्दा दर्ता भई उचित दण्ड–सजाय भएको अवस्था भने अत्यन्त न्यून छ।

तुलनामा यो वर्ष अनुगमन नै नभएको गुनासो आम उपभोक्ताले गरिरहेका छन्। तर यथार्थ कस्तो छ भने कैफियत भेटिएका करिब १ प्रतिशत विरुद्धमात्र मुद्दा दायर भएर पनि सरकारले मुद्दा जित्नु त अपवादजस्तै देखिन्छ। नाम उल्लेख नगर्ने सर्तमा विभागकै कर्मचारीका अनुसार जब अनुगमन हुन्छ, सम्पूर्ण कागजपत्र र प्रमाणसहित एक हप्ताभित्र उपस्थित हुन निर्देशन दिइन्छ। यही बीचमा सेटिङ मिलाएर मुद्दा कमजोर पार्नेदेखि फाइल गायव गर्नेसम्मका खेल हुन्छन्। बयान, मुचुल्का, प्रमाण, नमुना संकलन र परीक्षणजस्ता कुरा देखाउने दाँतमात्र हुन्।

उपभोक्ताको सचेतता र बाध्यता : स्कुटीमा पेट्रोल भर्न मिलेसम्म रिपुमर्दिनी (भद्रकाली) नै पुग्ने गर्छु। एकपल्ट ४ लिटरको कुपन लिएँ, तर ३.७ लिटर मात्र अट्यो। मैले पेट्रोल भर्ने भाइलाई अटेन भनेंँ, तर तिनले सबै हालेको भने। मैले काउन्टरमा गुनासो गरेंँ। नअटेको बिल लिएर आउन भनियो। ती भाइलाई चिट दिन अनुरोध गरँें, तर तिनले सबै हालिसकेको भनेर जिद्धी गरे, झगडा गरे। पछाडिकाहरूले साथ दिनु त कता हो कता, अल्झाएको भनेर मसँगै पो रिसाए। मैले हेरिराछु, ३ लिटर अटेन। झगडा भो, तर पैसा फिर्ता भएन। अन्त्यमा मनै जिल्लिएर फर्किएँ।

न्युरोड सुरज आर्केटतिर कस्मेटिक्स सामान किन्न नजाने महिला कमै होलान्। त्यहाँका अधिकांश पसलबाट बिल पाउनु त कुरै छाडौँ, कुन सामानको कति पर्‍यो भन्नेसम्म ग्राहकले थाहा पाउँदैनन्। ग्राहक कम भए पनि त्यहाँका पसलेहरू आफू धेरै व्यस्त भएको नाटक गर्छन्। क्याल्कुलेटर ठ्याकठुक पार्दै २ हजार, ४ हजार भनेको सुनिन्छ। महिलाहरू फुत्त–फुत्त पैसा फालेर सामान टिप्तै साइड लागिरहेका देखिन्छन्। मैले धेरैपल्ट बिल पाउन झगडा गरेकी छु। एक–दुईपल्ट २/४ घण्टा नै खर्चेर बिल लिएर हिँडेको पनि छु। त्यहाँका पसलेहरू मलाई ग्राहक भड्काइदिने वाहियात मान्छे ठान्छन्। बजार, अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत नागरिकले यो खाले पीडा र अपमान नभोगेको कमै होला। सरकारी कार्यालय, न्यायिक निकाय अनि सामान्य लत्ताकपडा, तरकारी, मासु, खाद्यान्न पसलदेखि इलेक्ट्रोनिक हार्डवेयर, फर्निचर, मोटर पार्टस, पेट्रोल पम्प लगायत हामी जहाँसुकै ठगिएकै छौँ। सम्बन्धित निकायमा गुनासो गर्‍यौं भने त्यतिबेला उपभोक्ता स्वयं सचेत नभएका कारण ठगिएको भन्ने ओँठे जवाफ दिइन्छ। अप्रत्यक्ष रूपमा पीडितमाथि नै दोष थुपारिन्छ। म एक वकिल, पत्रकार अनि अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत नागरिक हुँ। मलाई थाहा छ, बजारमा पाइने सम्पूर्ण खाद्य परिकार, औषधीदेखि पेट्रोलियम पदार्थ लगायत सम्पूर्णमा मिसावट छ, मूल्यमा गडबडी छ। तथापि ती चिज खरिद गर्न म विवश छु। त्यस्तै बाध्यताका कारण आमउपभोक्ता मुख थुनिएको, हात बाँधिएको, कान टालिएको र आँखा छोपिएको अभिनय गर्न अभिसप्त छन्।

उपभोक्ता सचेत हुनुपर्छ भन्ने कुरामा दुईमत हुनै सक्दैन। तर प्रश्न के हो भने उपभोक्ताले नै बजारको दादागिरी व्यवस्थापन गर्ने हो कि? यो कर्तव्य र दायित्व राज्यको हो? हरेक नागरिकले आफ्नो जीउधन सुरक्षाका लागि रगत–पसिनाको कमाइ गाँस काटेर करको रूपमा राज्यलाई बुझाएका छन्। त्यही जनताले बुझाएको करबाट सेवा, सुविधा, भत्ता, विदेश भ्रमण आदि के–के हो, राष्ट्रसवेक भनिनेहरूले भोग गरिरहँदा यता नागरिक भने मन्दविष खाएर मृत्यु कुर्न विवश छन्। उपभोक्ताको यो विवशतामाथि राज्यले खेल्न मिल्दैन। तसर्थ राज्यले केवल सस्तो लोकप्रियताका लागि नभई बाह्रै महिना बजार अनुगमन गरी दोषीलाई कडा कारबाहीको दायरामा ल्याउनु अनिवार्य छ।

कानुनले के भन्छ?
समयको परिवर्तनसँगै उपभोक्ता विरुद्ध अपराधका नयाँ–नयाँ रूप सिर्जना भइरहेकाले तिनलाई सम्बोधन गर्न ऐनमा संशोधनको आवश्यकता भए पनि कानुनकै अभाव छ भन्ने अवस्था भने छैन। बजार अर्थतन्त्रलाई व्यवस्थित गर्नकै लागि पहिलोपल्ट संविधानमा मौलिक हकका रूपमा उपभोक्ताको हकलाई समेटेको छ भने उपभोक्ता संरक्षण ऐन, खाद्य ऐन, आयकर ऐन, कालोबजारी सामाजिक अपराध र सजाय ऐन, औषधी ऐन, पेट्रोलियम ऐन लगायत ३ दर्जन बढी कानुन हामीसँग रहेका छन्। कानुन नभएर भन्दा पनि अधिकारिक निकायको न्यून इच्छाशक्ति र निहित चलखेलका कारण उपभोक्ता मारमा परिरहेका छन्।

विद्यमान ऐनहरूमध्ये दण्ड सजायको दृष्टिकोणले उपभोक्ता संरक्षण ऐन र कालोबजारी ऐन बढी प्रभावकारी देखिन्छ। उपभोक्ता संरक्षण ऐन अ. दफा १८ (ङ) (१) ले उपभोक्ताको स्वास्थ्य प्रतिकूल असर पर्ने किसिमका उपभोग्य वस्तुका सेवा, उत्पादन र बिक्री–वितरण गर्नेलाई १४ वर्षसम्म कैद वा ५ लाख जरिवाना वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था गरेको छ भने कालोबजारी ऐन दफा ३ (१) ले कुनै वस्तु व्यापारको प्रचलन अनुसार सयकडा २० भन्दा बढी मुनाफा लिएर बिक्री गरेमा ५ वर्षसम्मको कैद र जरिवाना हुने तथा दफा ७ मा औषधीमा मिसावट गर्ने, म्याद गुज्रेको औषधी बिक्री गर्नेलाई ज्यानको खतरा पुगेको देखिएमा जन्मकैद र जरिवाना दुवै हुने तथा कुनै अंग क्षण भएमा १० वर्षसम्म कैद जरिवाना अन्य अवस्थामा भने ५ वर्ष कैद वा जरिवानाको व्यवस्था रहेको छ। हामीसँग भएका ऐनहरूमा फरक–फरक दण्ड सजायको व्यवस्था रहेका कारण कारबाही गर्ने अख्तियारी पाएको निकायलाई प्रशस्तै खेल्ने मैदान प्राप्त भएकाले कमजोर कानुनमा टेकेर मुद्दा दर्ता गरिन्छ भन्ने आम गुनासो रहिआएको छ र यस्तै देखिएको पनि छ। तसर्थ उपभोक्ताको हित संरक्षणका लागि छुट्टाछुट्टै रूपमा रहेका ऐनकाहरूलाई एउटै ऐनमा समेटेर, छुट्टै बजार अनुगमन निकाय स्थापना गरी उपभोक्ता अदालतमार्फत मुद्दा छिनोफानो गर्ने व्यवस्था हुन आवश्यक देखिएको छ।

- गौतम कानुन व्यवसायी हुन्।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७४ १५:५८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चङ्गाको विश्व कीर्तिमान

त्रिचन्द्र प्रतीक्षा

काठमाडौँ — दसैँको आगमनसँगै आकाशमा रङ्गीचङ्गी साना–ठूला चङ्गा उडिरहेका देखिन्छन् । एकछिन भए पनि आकाशमा उडेको चङ्गा हेर्दा कसलाई रमाइलो नलाग्ला ? बालक, युवा र वृद्धहरूसमेत चङ्गा उडाएर मनोरञ्जन लिने गर्छन् ।

एकले अर्काको चङ्गालाई ‘चेट’ गर्ने होडबाजी निकै मनोरञ्जन र रोमाञ्चक हुन्छ। चङ्गा उडाउनु पनि एउटा कला मानिन्छ। नेपालमा मात्र होइन, विश्वका थुप्रै देशमा चङ्गा उडाउने गरिन्छ।

चङ्गाको शाब्दिक अर्थ खोज्न शब्दकोश पल्टाउने हो भने मनमा उड्ने रहर पलाउन थाल्छ। चङ्गाको अर्थ ‘कागज–कपडाको चारकुने टुक्रामा घुमाउरो पाराले एउटा र ठाडो एउटा सिन्के काम्रो हाली बनाइएको र धागो गाँसेर हावामा उडाइने खेलौना वा खेलको साधन वा खेल’ उल्लेख गरिएको पाइन्छ। शारीरिक तन्दुरुस्तीको निरोगी नाचलाई चङ्गाले नै प्रदर्शन गर्न सक्छ। स्वच्छ वातावरणको मिठो स्वाद चङ्गाले नै प्रदान गर्न सक्छ। स्वतन्त्र मनको वास्तविक अभिव्यक्ति चङ्गाको आकाशमै खुल्छ। नेपालभाषा (नेवारी) मा ‘भुटुमाली’, हिन्दीमा ‘गुड्डी पतंग’ भनिने चङ्गाको अङ्ग्रेजी नामचाहिँ ‘काइट’ नाम गरेको चराबाट नामकरण गरिएको मानिन्छ।
१८६८ नोभेम्बर २१ का दिन अमेरिकी नागरिक फिलिप आर. र जय पी. कुञ्ज मिलेर ६,८६० देखि ८,५३० मिटरमाथिसम्म चङ्गा उडाएका थिए। अमेरिकी हेनरी हेल्थले स्वीट्जरल्यान्डका ए.ई.सँग मिलेर १८९८ फरवरी २८ मा १२,४७१ फिटमाथि चङ्गा पुर्‍याएर विश्व कीर्तिमान कायम गरे। विश्व कीर्तिमान राख्ने क्रममा सबैभन्दा ठूलो चङ्गा बढी समयसम्म उडाएर नेदरल्यान्डका हरमन वानडेन ब्रोएपक र जोन पाइटर क्युएलले १९७८ अगस्ट ८ का दिन कीर्तिमान खडा गरे। उनीहरूले ८५२ वर्गफिट क्षेत्रफलको चङ्गा २२ मिनेटसम्म उडाएका थिए। सन् २००० मा अमेरिकाका रिचर्ड सिनर्जीले पुरानो हेनरी हेल्थको विश्व रेकर्डलाई तोडेको छ। रिचर्ड सिनर्जीले २००० अगष्ट १२ का दिन २७० वर्गफिटको नाइलनद्वारा बनेको आधुनिक चङ्गा १३ हजार ६ सय नौ फिट माथि उडाएर नयाँ विश्व कीर्तिमान कायम गरेका थिए।
सबैभन्दा ठूलो १०,९६८.४ वर्गफिट क्षेत्रफलको चङ्गा २००५ फेब्रुअरी १५ का दिन अब्दुल रहमना अल फारसी र फारिस अल फारसीले बनाएको उक्त चङ्गा कुवेत सिटी, कुुवेतमा त्यहाँका जनताले उडाएका छन्। यस्तै धेरै टाढासम्म चङ्गा उडाएर विश्व कीर्तिमान कायम गर्ने व्यक्ति हुन्, मोरक्कोका क्रिष्टी जोनास। उनले जुलाई १५, २००७ मा मोरक्कको लान्जारोटेदेखि टारफायासम्म करिब १४९ माइल अर्थात् २३९ किलोमिटर र ७४१ मिटर चङ्गा उडाएर गिनिज बुक अफ वल्र्ड रेकर्डमा नाम लेखेका छन्।
सन् १९२६ मा जापानको नारुतो सहरमा संसारकै सबैभन्दा ठूलो चङ्गा बनाइएको थियो। १६५ वर्गमिटरको उक्त चङ्गा बनाउन करिब तीन हजार एक सय ताउ कागज लागेको थियो। उक्त चङ्गाको वजन २५ सय किलोग्राम थियो। त्यो चङ्गाको नाम ‘वानवान डाको’ अर्थात् ‘विशाल चङ्गा’ राखिएको थियो। उक्त चङ्गा नयाँ वर्षका लागि सयौं जापानी युवाहरू मिलेर उडाएका थिए। सबैभन्दा धेरै चङ्गा उडाउने व्यक्ति जापानका शादाओ हरादा हुन्। उनले एकैपटक ११ हजार २ सय ८४ वटा चङ्गा लस्करै एउटै डोरीमार्फत उडाएर अनौठो कीर्तिमान कायम गरेका थिए। उनले चङ्गा १९९० अक्टोबर १८ तारिखका दिन उडाएका थिए। १९९८ सेप्टेम्बर २० का दिन जापानको इनामी स्कुलका विद्यार्थीहरूले तोयोहासी सहरमा १५ हजार ५ सय ८५ वटा चङ्गा लस्करै एउटै डोरीमार्फत उडाएर पुरानो रेकर्डलाई तोडेका थिए।
सबैभन्दा गह्रौं वस्तु उचाल्ने चङ्गा अमेरिकी नागरिक जी. विलियम दिरेलले उडाएको चङ्गालाई मानिन्छ। उनको चङ्गाले १९८४ सेप्टेम्बर २३ मा ३३०.३१ किलोग्राम वजन उचालेको थियो भने सबैभन्दा लामो समयसम्म चङ्गा उडाएर गिनिज बुक अफ वल्र्ड रेकर्डमा नाम अंकित गर्ने वासिङटन अमेरिकास्थित एडमन्ड्स कम्युनिटी कलेजको एउटा टोली हो। उक्त टोलीले १९९२ अगस्ट २१ देखि २९ सम्म चङ्गा उडाएको थियो। यसको जम्मा समय एक सय असी घन्टा सत्र मिनेट थियो। अमेरिकी हेनरी हेल्थले स्वीट्जरल्यान्डका ए.ई.सँग मिलेर १८९८ फेब्रुअरी २८ मा १२, ४७१ फिटमाथि चङ्गा उडाएर बनाएको कीर्तिमानलाई २०१४ सेप्टेम्बर २३ का दिन अष्ट्रेलियाका रोवर्ट मौरद्वारा कोवो न्यु साउथवेल्समा १६,००९ फिट उचाइसम्म चङ्गा उडाएर पुरानो रेकर्ड तोडेका छन्।
सबैभन्दा लामो ६ हजार लामो ड्रागन आकृतिको चङ्गा उडाएर रेकर्ड कायम गरेका छन्। एक लाख युआनको लागतमा दुई वर्ष लगाएर बनाएको उक्त चङ्गा चीनको चोङकिङ अन्तर्राष्ट्रिय पितृ चङ्गा महोत्सवमा ‘चीनको सपना’ नाम दिइएको उक्त चङ्गा गिनिज बुकमा रेकर्ड राख्न सफल भएको छ।

प्रकाशित : आश्विन १९, २०७४ १५:५६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT