राजनीतिमा युवाको हस्तक्षेप

मिलन पाण्डे

काठमाडौं — सन् २०२० सम्ममा आधा चिनियाँको उमेर ३७ वर्षभन्दा कम हुनेछ, आधा भारतीयको उमेर २९ वर्षभन्दा कम हुनेछ भने आधा नेपाली २२ वर्षभन्दा कम उमेरका हुनेछन् । नेपालमा ४५ वर्षमुनिका ८१ प्रतिशत मानिस छन् ।

यो तथ्यांकले जति ऊर्जा भर्छ, अर्को तथ्यांकले त्यति नै निराश बनाउँछ। गत संविधानसभामा ४० वर्षभन्दा मुनिका सभासद जम्मा १४ प्रतिशत मात्र थिए। यसमा समानुपातिकको तथ्यांक हटाउने हो भने प्रत्यक्षतर्फ २.५ प्रतिशत युवा सभासद मात्रै चुनिए। केही महिनाअघि मात्रै भएको स्थानीय निर्वाचनको पहिलो चरणमा स्थानीय तहका प्रमुखमा ६० वर्ष कटेका ७१ प्रतिशत उम्मेदवार निर्वाचित भए भने ४० वर्षमुनिका जम्मा १८ प्रतिशत मात्रै। नेपाल युवाले भरिएको तर नेतृत्वमा युवा नरहेको देश बनेको छ।

राजनीतिमा संलग्न युवाका समस्या
लहैलहैमा लागेर राजनीतिमा जाने युवाको संख्या उल्लेख्य भए पनि बुझेरै संलग्न हुनेको संख्या भने निकै कम छ। राजनीतिमै भएर पनि राजनीतिमा हस्तक्षेप गर्न सक्ने युवा त बिरलै भेटिन्छन्। राजनीतिमा युवा नेतृत्व विकसित र स्थापित हुन नसक्नुका मुख्यतया ३ कारण छन्–

Yamaha

१) स्रोत साधनमा पहुँचको समस्या
राजनीतिमा लाग्ने युवा कि त विद्यार्थी वा भर्खरै पेसा व्यवसाय गर्न सुरु गरेका हुन्छन् जसको पहुँचमा हुने स्रोतसाधन सीमित छन्। युवा आफ्नो व्यक्तिगत खर्च, राजनीतिक अभियानमा हुने खर्च र कति अवस्थामा त परिवारको आर्थिक भार पनि वहन गर्नुपर्ने अवस्थामा हुन्छन्। आम्दानी कम र दायित्व बढी हँुदा कसरी त्यसको व्यवस्थापन गर्ने भन्ने चुनौती रहेको छ। धेरै युवाले सुरुमा राजनीतिमा हामफाले पनि पछि आर्थिक अवस्थाकै कारण छाड्छन्। नेपाली राजनीतिमा कहिल्यै समाधान नभएको एउटा प्रश्न हो, ‘नेताको जीविका कसरी चलाउने?’ युवाका हकमा त यो प्रश्न झन् पेचिलो बनेर आउँछ। नेतृत्वका लागि सहयोगी संरचना नबनाउने हो भने युवाका निम्ति यस्तो अवस्थामा पारदर्शी तथा जनमुखी राजनीति गर्न निकै कठिन हुन्छ।

एउटा संवाद सम्झन्छु, एकजनाले भन्छन्, ‘आफ्ना लागि पुग्ने कमाइ गरेर मात्रै राजनीतिमा लाग्नुपर्छ।’ त्यसको प्रतिउत्तरमा अर्का व्यक्तिले जवाफ दिन्छन्, ‘राजनीतिमा कमाइधमाइ भएका मात्रै लाग्ने हो भने त यो धनीहरूको क्लब भइहाल्छ नि।’ यो हिसाबमा हामीले ती तमाम युवालाई धन्यवाद दिनैपर्छ जो गाडी भाडा नभएर अभियानमा जान सक्दैनन् तर पनि देशमा परिवर्तन ल्याउने अभियानमा पैदलै हिंडेर पनि आफ्नो उपस्थिति जनाउँछन्।

२) आम दृष्टिकोण
केही समयअघि एउटा विद्यालयमा एकजना नवनिर्वाचित मेयरले भाषण गरे, ‘नगरपालिकाका तर्फबाट यस विद्यालयलाई सहयोग गर्छौं ताकि यहाँका विद्यार्थी ठूला डाक्टर, इन्जिनियर, कर्मचारी बनून्।’ एउटा नेताले विद्यार्थीलाई नेता बन भनेर भन्न सक्ने अवस्था किन छैन?

प्रत्यक्ष रूपमा पार्टी कार्यकर्ता र अभियन्ताको तहमा मात्रै होइन, मतदाता अनि आम नागरिकको हैसियतमा पनि आम युवा राजनीतिमा संलग्न हुन चाहँदैनन्। धेरै युवाले पनि
आफ्नो मतदाता पत्र बनाएकै हँुदैनन्। जब एकजना युवाले आफ्नो संलग्नताले राजनीतिमा फरक पर्छ भनेर महसुस गर्न सक्दैन भने ऊ किन संलग्न हुने? प्रश्न यहींनेर आउँछ। अर्को कुरा, के शेरबहादुर देउवा, केपी ओली अनि प्रचण्डलगायत नेताले आम युवालाई प्रतिनिधित्व गरिरहेका छन् त? छैनन् भने युवालाई राजनीतिमा लाग्ने प्रेरणा दिने त्यो ‘रोल मोडल’ खोइ त?

साथै, हालको राजनीति गुन्डागर्दी, झैझगडा, अपराधीकरण, भ्रष्टाचारतिर उन्मुख भएकाले पनि आम नागरिकको राजनीतिप्रति हेर्ने दृष्टिकोण त्यति राम्रो छैन।

३) पार्टीगत संरचना
युवाको राजनीतिमा सहभागिताको समस्या आउनमा हाम्रो पार्टी संरचना अनि राजनीतिक संस्कारमै समस्या छ। हामी यहाँ नेता जन्माउनेभन्दा पनि आफूले गरेको निर्णयमा सहमति जनाउने जमात बनाउन बढी रुचि राख्छौं। राजनीतिमा युवाक लागि पदमा पुगेर योगदान गर्ने संरचना नै हामीले विकास गर्न सकेका छैनौं। कि त शीर्ष नेतृत्वको सन्तान हुनुपर्ने कि त धेरै स्रोतसाधन चाहिने परिपाटीले पनि निष्ठावान् युवा राजनीतिमा आकर्षित छैनन्। साथै, युवा संगठन अनि विद्यार्थी संगठनका नाममा राजनीतिक दुरुपयोग गरेर युवाको जिन्दगी बर्बाद पार्ने परिपाटीले पनि राजनीतिक मोह घट्दै छ।

युवा, राजनीति अनि समाधान
हामी सहभागितामूलक लोकतन्त्रमा छौं तर नेपाली राजनीतिले युवालाई सहभागी गराउन सकिरहेको छैन। यसले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउँदै छ। तसर्थ, अब युवालाई राजनीतिमा पर्याप्त भूमिका दिन सक्ने माहोल बनाउन जरुरी छ। ऊर्जाले साहस गर्छ, अनुभवीले सम्झौता। अब साहस गर्न सक्ने उत्कृष्ट व्यक्तिहरू राजनीतिक नेतृत्वमा किन नआउने?

युवालाई राजनीतिमा प्रवेशका लागि आकर्षण गर्न पार्टीले नै नीति अनि कार्यक्रम किन नबनाउने? सक्षम युवालाई राजनीतिक रूपमा विकास गर्न अनि आर्थिक रूपमा सहयोग गर्न अब पार्टी अनि राज्यकै तहबाटै पहल किन नगर्ने? अहिले युवाको दुरुपयोग गर्ने संस्कारभन्दा युवालाई सक्षम नेता बनाउने संरचना अब पार्टीभित्रै किन नबनाउने? संगठनले युवामा जति लगानी गर्छ, देशले त्यति नै लाभ पाउँछ।

दोस्रो कुरा, आज राजनीति अनि नेतृत्वप्रति जुन दृष्टिकोण छ त्यसलाई बदल्न एक सक्षम युवा पुस्ताले नेतृत्व लिन जरुरी छ जसले आउँदै गरेको युवालाई पनि राजनीतिमा संलग्न हुन अभिप्रेरित गरोस्। अब प्रत्येक पार्टीमा युवालाई अगाडि बढाउने संयन्त्र नै बन्नुपर्छ। युवालाई नतिजा निकाल्न अनि जवाफदेही हुन बढी कर लाग्छ किनकि उनीहरूलाई आफूलाई साबित गर्नुपर्ने चुनौती हुन्छ। शीर्ष नेतृत्वले युवामा आत्मविश्वास थप्दै नेतृत्वको अवसर प्रदान नगरेसम्म देशको भविष्य उज्ज्वल हुन सक्दैन। अब शीर्ष नेतृत्व अनि संगठनको मूल्यांकन नै उसले कति सक्षम नेतृत्व जन्माउन सक्छ भन्नेले मापन हुनुपर्छ।

युवाले पार्टी कार्यकर्ताका रूपमा मात्र नभएर स्वतन्त्र विचार विमर्श गर्ने समूहका रूपमा पनि सहभागी भएर राजनीतिलाई दिशानिर्देश गर्न सक्छन्। आफ्नो नेता अनि प्रतिनिधिलाई जवाफदेही बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छन्। राजनीतिक दलभित्रै पनि आफ्ना नेताहरूलाई दबाब दिन सक्छन्। अब पनि युवालाई अनुभवहीन भनेर पन्छाउने हो भने फेरि हाम्रो राजनीति अनि हामी अघि बढ्न सक्दैनौं। राजनीतिमा नयाँ अध्याय सुरुवात गर्ने हो भने सक्षम युवा आउनुको विकल्प छैन। अहिले पार्टीमा भएका युवा मुख्य नेतृत्वमा हस्तक्षेप गर्ने वा आफ्नो एजेन्डामा नेतृत्वलाई हिँडाउन सक्ने ल्याकत राख्दैनन्। अब सुसंस्कृत राजनीति अनि समृद्ध नेपालका निम्ति युवाको भूमिका सशक्त बनाउनुको विकल्प छैन।
पाण्डे विवेकशील साझा पार्टीका केन्द्रीय सदस्य हुन्। ट्वीटर– @milanleads

प्रकाशित : आश्विन २२, २०७४ ०७:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

‘नारी दिवस’ कसका लागि ?

मिलन पाण्डे

‘तिम्रो बुबा के गर्नुहुन्छ ?’ यो प्रश्नको उत्तर हामी नहिच्किचाई दिन सक्छौं । ‘अनि, आमा ?’ धेरैको उत्तर अलि ढिलो आउँछ, ‘अहँ केही गर्नुहुन्न, घरमै बस्नुहुन्छ ।’ बिहान ४ देखि बेलुकी १० बजेसम्म काम गर्ने आमा किन केही काम गर्नुहुन्न भन्ने बुझिन्छ र बिहान १० बजे अफिस गएर बेलुका ४ बजे घर फर्कने बुबाचाहिँ किन काम गर्ने भनी व्याख्या गरिन्छ ?

काम भनेको के हो ? घर भित्रको कामले किन हाम्रो बुझाइमा मान्यता पाएन ? यो बुझाइले आमाका ती कामको अवमूल्यन गर्दैछ वा हाम्रो यस्तो बुझाइले आमाकै अवमूल्यन ? यी प्रश्नको उत्तर हामीले मन्थन गर्नैपर्छ । किनकि यही मानसिकताभित्र हाम्रो समृद्धि लुकेको छ ।

हाम्रो बुझाइ नै पुरुषले पैसा कमाएर ल्याउँछ । त्यसैले उसले काम गरेको हो भन्ने छ । तर के त्यो बुझाइ सही हो ? योगदानलाई पैसाले मात्रै मापन गर्न सकिएला ? काम नै हेर्ने हो भने त आमाले बुबाभन्दा धेरै काम गर्नुहुन्छ । त्यो पनि बुबाले गर्नै नसक्ने काम । हाम्रो लगायत विश्वको बहुसंख्यक समाजमा ब्याप्त एउटा मुख्य समस्या भनेको महिलाको कामको उचित मूल्यांकन नहुनु हो । पितृसत्तात्मक कामको परिभाषामा महिलाको कामलाई अवमूल्यन गरिँदै आएको छ । तर पनि महिलाको योगदानको उचित मूल्यांकन हुन जरुरी छ, ताकि यो मानसिकता तोड्न सकियोस् ।

युनाइटेड नेसन्स डेभलपमेन्ट फन्ड फर ओमेन, १९९७ का अनुसार यदि गृहिणीको कामलाई श्रम बजारको दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने पनि यसको औसत प्रतिमहिना ७० हजारदेखि १ लाख ५० हजारसम्म हुने पाइएको छ । महिलाको औसत श्रमको मूल्यांकन गर्ने हो भने त्यसले संसारको लगभग ५० प्रतिशत कुल गार्हस्थ उत्पादन हुन आउँछ । गृहिणीको यत्रो ठूलो योगदान छ, तर हामीले यो तथ्य राम्ररी बुझ्न अनि बुझाउनसकेका छैनौं । जसको कारण २० देखि २५ हजार महिनाको कमाउने पुरुषले चेतनाको अभावमा पुरुषभन्दा धेरै गुणा कमाउने सामथ्र्य राख्ने महिलालाई दबाइराखेको हुन्छ । अब प्रत्येक नारीले यसबारे प्रश्न सोध्ने बेला आएको छ । के नारी साँच्चै आर्थिक रूपमा कमजोर छन् वा हाम्रो मानसिकता कमजोर छ ?

महिलाको भूमिका आर्थिक रूपमा मात्रै नभई सामाजिक अनि राजनीतिक रूपमा पनि महत्त्वपूर्ण छ । स्टेफेन क्लासेन (१९९९, २००५) को विश्वब्यापी अनुसन्धान अनुसार पनि महिला सक्षम भएको घरका बच्चाहरू स्वस्थ, शिक्षित अनि अनुशासित हुने गरेका छन् । जुन समाजमा महिला कमजोर हुन्छन्, त्यहाँ धेरै द्वन्द्व हुने अनि राजनीतिक अस्थिरता हुने देखिएको छ । जुन संस्थामा महिलाको नेतृत्व रहेको हुन्छ, त्यो डुब्ने वा नोक्सान कम हुने गरेको पाइएको छ । पुरुषको तुलनामा महिला नेतृत्व तहमा रहेर काम गर्दा कम झगडा हुने अनि विकास छिटो हुने पाइएको छ । महिला नेतृत्वमा रहेको हाम्रै घरपरिवार पनि धेरै स्थिर अनि आर्थिक र व्यवस्थापीय रूपमा सबल भएका धेरै उदाहरण छन् ।

यदि महिलाको नेतृत्व हुँदैन थियो भने हाम्रो संस्कृति, परम्परा अनि पारिवारिक सद्भाव पनि कायम रहन सक्दैन थियो । आज मुलुक आर्थिक रूपमा त्यति सम्पन्न नभए तापनि पारिवारिक, सामाजिक अनि सांस्कृतिक रूपमा भने संसारकै धेरै मुलुकभन्दा सम्पन्न छ । धनी छ । त्यसलाई डलरमा मापन गर्न नसकिएला, तर पनि त्यसको मूल्यांकन गरिनुपर्छ । र यो कुरा बुझिनुपर्छ, बुझाइनुपर्छ ।

भनिन्छ नि ‘कुनै पनि समाजको प्रगति नाप्नको लागि त्यो समाजको महिलाको प्रगति नापे पुग्छ ।’ अविकसित मुलुकहरूको असफलताको मुख्य कारण पनि महिला पछि पर्नु नै हो । जनसंख्याको तथ्यांक हेर्ने हो भने नेपालमा करिब ५१.५ प्रतिशत महिला अनि ४८.५ प्रतिशत पुरुष छन् । पुरुषको संख्याभन्दा नारीको संख्या करिब ८ लाखले बढी छ । अझ यदि अहिले विदेशिएका युवाहरूको तथ्यांक हेर्ने हो भने नेपालमा रहेका महिलाको संख्या झन् बढ्न जान्छ । तसर्थ अब महिलालाई मानसिक रूपमा नै नेतृत्व पङ्क्तिमा ल्याउन जरुरी छ । जसको सुरुवात हालसम्मको महिलाको योगदानको सम्मान गरेर गर्न सकिन्छ ।

हामी दिनभरि महिला हकहितको भाषण गरेर राती रक्सी खाएर श्रीमतीलाई कुट्नेहरूबाट समाधान हुन्छ कि भनेर कुर्दैछौँ । हामी अझै पनि महिलाको समर्थनमा ठूलठूलो भाषण ठोक्दा ताली बजाएरै बसेका छौँ । महिला प्रतिनिधित्वको नाममा नेताका श्रीमती अनि आफन्तले रजाइँ गर्दा महिला उत्थानको आभास गरेर बसेका छौं । केही नेतृ बारम्बार मन्त्री बन्नु, नेताका श्रीमती समानुपातिकबाट सांसद बन्नु अनि जसरी पनि ३३५ महिलाको उपस्थिति गराउनु महिला उत्थान होइन । त्यसैले अब महिलाको शिक्षामा, स्वास्थ्यमा, सुरक्षामा अनि सशक्तीकरणमा लगानी गर्न सक्न्नुपर्छ । ताकि नेतृत्व गर्ने ठाउँमा महिलालाई पुर्‍याउने मात्रभन्दा पनि त्यहाँ पुगेर महिलाले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्न सकुन् । एकजना महिला सभामुख बन्नु भनेको रोल्पाको समग्र महिलाको उत्थान हुनु होइन । फेरि एकचोटी भन्छु, राष्ट्रपति, प्रधानन्यायाधीश, समामुखमा महिला नेतृत्व हुनु राम्रो संकेत हो, पुरै समाधान होइन । समाधानका निम्ति त आज एक कक्षामा पढ्दै गरेका बालिकाका लागि उचित वातावरण बनाउन सक्नुपर्छ । जसले वर्तमानसँगै भविष्यमा समेत सक्षम महिला नेतृत्व दिन सकोस् ।

हालसम्म परिस्थिति हेर्ने हो भने महिलाहरू पारिवारिक, सामाजिक अनि राजनीतिक रूपमा निर्णायक हुनसकेका छैनन् । हामी कसरी निर्णायक आधाभन्दा बढी जनसंख्यालाई छाडेर सिङ्गै देश बनाउन निस्कन सक्छौँ ? ५० प्रतिशत जनसंख्यालाई पछि पारेर १०० प्रतिशत नै माथि कसरी उठ्न सक्छ ? आधा जनसंख्यालाई सहभागी नै नगराई कसरी सर्वोत्कृष्टताको अपेक्षा गर्न सकिन्छ ? नारीको निर्णायक उपस्थिति, सहभागिता अनि नेतृत्वबिना विकास अनि समृद्धि सम्भव छैन । यदि साँचो अर्थमा महिला उत्थानको सुरुवात गर्ने हो भने अब महिलाको आत्मसम्मानको रक्षा पुरुषबाट हुन जरुरी छ । साथै उनीहरूको कार्यको उचित मूल्यांकन गर्दै महिलालाई निर्णायक बनाउने दिशामा काम गर्न जरुरी छ ताकि नारीले आफ्नो अस्तित्वको सम्मान गर्न सकुन् । तसर्थ लगतै हुनलागेको स्थानीय निर्वाचनमा महिलासँग आफ्नो टोल, वडा बनाउन अगाडि आएर आफ्नो नेतृत्वको क्षमता देखाउने निकै ठूलो अवसर छ । जसका लागि अब महिला अगाडि आउनुपर्छ र पुरुषले महिलालाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

महिलालाई अघि बढाउन महिलाको साथमा पुरुषले पनि जिम्मेवारी बहन गर्नुपर्छ । किनभने महिलाको उत्थान भनेको परिवार, समाज, अनि राष्ट्रकै उत्थान हो । महिलालाई अधिकार प्राप्त हुनु भनेको पुरुषको अधिकार गुम्नु हो भन्ने संकीर्ण मानसिकताबाट पुरुष माथि उठ्नु जरुरी छ । अब पुरुषले नै महिला विकास अनि उत्थानको अभिभारा लिनुपर्छ । महिलाको हकहितका लागि महिला होइन, पुरुष अघि आउन जरुरी छ । दिनभरि, महिलाले सशक्तीकरणको तालिम लिने अनि घर गएर श्रीमान वा बुबाले गाली गर्दा केही बोल्न नसक्ने वास्तविकतालाई बुझ्दै त्यस्ता अभियानको पुन:संरचना गरिन जरुरी छ । त्यस्ता अभियानको औचित्य तबमात्र पुरा हुनसक्छ, जब त्यस्तो तालिममा पुरुषलाई पनि समावेश गराइन्छ ।

अब महिला आन्दोलनको नेतृत्व पुरुषले गर्नुपर्छ । अब महिलाको हकहित बारेमा महिलाले मात्रै आवाज उठाउने होइन, पुरुषले पनि नेतृत्व लिन जरुरी छ । नारी दिवसको दिन हुने कार्यक्रम, गोष्ठी, समारोहमा महिलाको मात्रै हैन, पुरुषको पनि सहभागिता हुन जरुरी छ । अब महिला उत्थानबारे लेख पनि महिलाले मात्रै होइन, पुरुषले पनि लेख्न जरुरी छ । ‘नारी दिवस’ अब नारीले होइन, पुरुषले मनाउनुपर्छ । पुरुषले जबसम्म नारीको योगदान स्वीकार्न सक्दैनन्, तबसम्म देश बन्न सक्दैन । जसको सिकार पुरुष आफैं बन्दै छन् । 

 

प्रकाशित : फाल्गुन २५, २०७३ ०८:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT