बेवारिसे कृषि र निकम्मा नेतृत्व

कृष्णप्रसाद पौडेल

हाम्रो कृषि क्षेत्र अहिले बेवारिसे भएको छ । संविधानमा खाद्यको अधिकार, सुरक्षा र सम्प्रभुताको हक हुने उद्घोष गरेर मक्ख परेका नेतागण स्थानीय सरकारलाई कृषि विकास नामको ‘भालुको कम्पट’ जिम्मा लगाएर आफ्नै पुरानो खेतीपातीमा फर्किसकेका छन् ।

कृषि क्षेत्रको सरकारी नेतृत्व र नीति निर्माता कुइरोका कागजस्ता भएका छन् । 

हचुवाका भरमा कृषि विकासका योजना र रणनीति बनाउने कृषि मन्त्रालयका जिम्मेवार कर्मचारीहरू चार दशक लामो कृषि विकासको असफलताको अपजश संक्रमणकालीन राजनीति र समाजमा आएको फेरबदललाई मात्र दिएर टक्टकिने गरेका छन् । उनीहरूले प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण, खाद्य सुरक्षा परियोजना जस्ता सयौं योजना र कार्यान्वयनको कागजी घोडा दौडाएर नागरिकले तिरेको कर र दाताका सहयोग दुरुपयोग गर्ने गरेका छन् । यो दुरुपयोगको छानबिन गर्न किन नपर्ने ? 

कर्मचारीतन्त्र नै अहिले हाम्रो समृद्ध हुने सपनाको सबैभन्दा ठूलो तगारो बनेको छ । यस्तो विषवृक्ष फालेर नयाँ संरचना बनाउनुको सट्टा यसैमा मलजल गरेर आफ्नो फसल थन्क्याउने सपना बोकेको छ, राजनीतिक नेतृत्वले । साथै राजनीतिक तथा सरकारी नेतृत्व दिगो विकासका दीर्घकालीन सोचहरूबाट समेत विमुख छ । हिजोआज कृषि अलपत्र परेकामा मुख्य दुई खाले विचारले घर गरेको देखिन्छ । 

पहिलो, आर्थिक भूमण्डलीकरणको प्रभावले अन्य देशको औद्योगिक कृषिसँग प्रतिस्पर्धी हुनसकेको छैन । यो विकासको एउटा स्वाभाविक प्रक्रिया हो र अन्यत्र पनि इतिहासमा यस्तै भएको थियो । समय क्रमसँगै यसमा सुधार हुँदै जान्छ । दोस्रो, नेपालको समृद्धिको मुख्य आधार नै कृषिको विकास हो । पुन: उत्पादन क्षमतामा वृद्धि गरी यसलाई उन्नत बनाउन नसक्ने हो भने हाम्रो भविष्य सुरक्षित छैन । कृषिलाई हेर्ने दृष्टिकोण अहिलेको भन्दा फराकिलो नबनाई कृषि विकासको सम्भावना छैन । तर यस बारेमा राम्रो बहस अझै हुनसकेको छैन । यो कुराले हाम्रो कृषिलाई हेर्ने सामाजिक तथा राजनीतिक दृष्टिकोणको सीमा अझ प्रस्ट हुन्छ ।

हाम्रो अहिलेको परिवेशमा कृषिलाई हेर्ने दृष्टिकोण बनाउन दुईवटा पक्षलाई गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्छ । पहिलो, हाम्रो आफ्नै फेरिएको सामाजिक–आर्थिक सन्दर्भ र दोस्रो, समग्रतामा कृषिलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा आएको विश्वव्यापी फेरबदल । आन्तरिक तथा बाह्य कारणहरूले नेपाली कृषिको सन्दर्भमा व्यापक फेरबदल आएको छ । कृषिका आन्तरिक सीमाहरू बुझ्न एकपटक हाम्रा फेरिएका सन्दर्भ र भूराजनितिक अवस्था मनन गर्न आवश्यक छ । सहरी बसाइँ–सराइ हुँदै विदेश पलायन तीव्र भएको छ । यो कतिपय अर्थमा तत्कालै फेरिन नसक्ने सामाजिक व्यवहार बनेको छ । यस्तो अवस्थामा हाम्रो संक्रमणकालीन कृषिको व्यवस्थापन कसरी गर्ने भन्नेमा गम्भीर चिन्तन–मनन गर्नु पर्नेछ । तर यसतर्फ कुनै पहल भएको छैन । 

त्यसैगरी भूराजनीतिक सम्बन्धहरूले हाम्रो कृषिक्षेत्र निकै प्रभावित छ । यसले निम्त्याएका कृषि क्षेत्रका समस्याबारे हामी आपसी संवादसम्म पनि गर्न तर्सिन्छौं । हाम्रोभन्दा झन्डै सय गुना ठूलो अर्थतन्त्र भएको छिमेकीसँगको सम्बन्धले हाम्रो खाद्य र कृषिमा आएको संकटको मुद्दालाई अझै जटिल बनाउँदै लगेको छ । त्यसैगरी अहिले चिनले ‘बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ्स’ (बीआरआई) को अवधारणा ल्याएको छ । यो उसको बजार र बर्चस्व विस्तारको रणनीति हो । उनीहरूको राजनीतिक तथा आर्थिक गतिविधिले हामीलाई सधैं र सोझै प्रभाव पार्ने गरेको छ । समयमै यी विषयमा दोहोरो संवाद गरी हाम्रो कमजोर कृषि अर्थतन्त्र बचाउन पहल नगर्ने हो भने हाम्रो कृषि सधैंका लागि पलायन वा पराधीन हुने निश्चित छ । 

अहिले रसायन, विषादी, हार्मोन र प्लास्टिकले मानिसमा नसर्ने दीर्घरोग बढाउनका साथै माटोको जैविक प्रक्रियालाई तहसनहस बनाएको छ । यसका साथै जलवायु परिवर्तनले मैदानको खेती प्रणालीलाई तहस–नहस बनाउँदै लगेको छ । यसले निम्त्याएका गम्भीर संकटहरू क्रमश: देखा पर्दैछन् । हजारौं वर्षदेखि निरन्तर उत्पादन दिइरहेको माटोको गुणस्तर खस्किँदै गइरहेको छ । 

सन् १९५० को दशकमा विश्वयुद्धको समाप्तिसँग बढ्दो जनसंख्यालाई पर्याप्त र पोषणयुक्त खाना पुर्‍याउन कृषि प्रविधिको खाँचो थियो । यस कुरालाई मध्यनजर गर्दै सघन उत्पादनका लागि बालीनाली तथा वस्तुभाउको बिउ, नश्ल, कृषि प्रविधि सुधार, रोग तथा किरा नियन्त्रणका लागि विषादी प्रयोगजस्ता कुराले प्रश्रय पायो । यसमाथि सिंचाइ, कृषि प्रविधि, रासायनिक मल, किटनाशकको प्रयोगको व्यवस्थाले सन् १९६० को दशकमा कृषि क्रान्ति सम्भव भयो, जसलाई हरित क्रान्ति भनेर चिनिन्छ । तर यस्तो हरित क्रन्ति सुरु भएको ४० वर्ष नबित्दै यसका सीमा सबैतिर देखिन थालेको छ । 

त्यसैगरी ८० को दशकमा सुरु भएको खुला बजार अर्थतन्त्रले कृषि क्षेत्रलाई व्यापारिक र बजारमुखी बनायो । नाफाका लागि गरिने कृषिमा खानेकुराको गुणस्तर भन्दा उत्पादनको परिमाण र यसबाट आउने तत्कालीन फाइदामा बढी जोड दिइयो । सँगै धेरै उत्पादन लिनका लागि प्रकृतिको होइन, खनिज ऊर्जाको प्रयोगका साथै रसायन, विषादी, हार्मोन र प्लास्टिकजस्ता विषालु तत्त्वहरूको अत्यधिक प्रयोग बढ्यो । परिणामस्वरूप प्रकृतिमा भएको अति दोहन र हरित ग्यास उत्सर्जनले जलवायुमा व्यापक फेरबदल आयो । अहिले यी रसायन, विषादी, हार्मोन, प्लास्टिक र जलवायुमा आएको फेरबदल मानव सभ्यताको चुनौतीको रूपमा देखापरेका छन् । 

यस कुरालाई आत्मसात गरी स्वच्छ कृषिबाट स्वस्थ खानेकुरा खानुपर्ने जागरुकता र चेतना निरन्तर बढिरहेको छ । दीर्घकालीन हिसाबले अहिलेको जस्तो खेतीपाती नगरी प्राकृतिक प्रणालीको नजिक रही स्वच्छ खेतीपातीबाट स्वस्थ खानेकुराको विकल्प छैन । माटोको प्राकृतिक जीवन चक्र हेरफेर गर्ने मन्दविषका रूपमा रहेको कृत्रिम (रासायनिक) मलको प्रयोगले खेतीपाती र समस्त मानव जगतलाई नै नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ । 

अहिलेको जस्तो खनिज स्रोतमा आधारित विकासले निरन्तर फड्को मारिरहन प्रकृतिको अति दोहन अनिवार्य सर्त हो । यस्तो सधैं सम्भव हुँदैन । जलवायुमा आएको फेरबदल यसको दुष्परिणामको प्रारम्भिक संकेतमात्र हो । यो कुरा अब विस्तारै अन्तरदेशीय सभा, सम्मेलन र राष्ट्रिय नीतिहरूमा समेत आत्मसात गरिन थालिएको छ । दिगो विकास लक्ष्यले दिगो खेतीपातीबाट भोकमरी हटाई पोषण वृद्धि गर्दै खाद्य सुरक्षा बढाउने कुरा प्रमुख लक्ष्यमा राखेको छ । यो आफैमा एउटा सकारात्मक पहल हो । 

सन् नब्बेमा खाद्य संकटबाट सुरु भएको क्युबाको जैविक क्रान्तिको सन्देश धेरै उत्साहित छ । क्युबा रसायन, विषादी तथा खनिजजस्ता बाह्य स्रोतसाधनको कटौतीपछि जैविक खेतीपाती अवलम्बन गर्दै आत्मनिर्भर भएको छ । फ्रान्स, जर्मनी लगायत युरोपेली देशहरूले समेत खनिज स्रोत मासिँदै गएको ठहर गर्दै त्यसबाट चल्ने यन्त्रहरू बन्द गर्ने र सौर्य लगायत अन्य जैविक ऊर्जाबाट चल्ने यन्त्र बनाउने उद्घोष गरेका छन् । यी सबै कुराले अहिलेको खनिज स्रोतमा आधारित खेती प्रणालीलाई फेर्नुपर्नेमा दबाब बढिरहेको छ । हामी भने अहिले पनि हाम्रो खेती प्रणालीलाई यही खनिज स्रोतमा आधारित भएर आधुनिक, व्यावसायिक र औद्योगिक बनाउने सपना बाँड्न छाडेका छैनौं । नत विगत ४० वर्षदेखि हाम्रो कृषि ओरालो लागेकामा कुनै ग्लानि महसुस गरेका छौं । हामी अहिले पनि अन्य मुलुकका अनुभवबाट सिकेर गल्ती नदोहोर्‍याउनुको साटो उनीहरूले गरेका गल्ती पछ्याउनमै बुद्धिमानी ठानेका छौं । 

खेतीपातीको मूलमर्म मानिसलाई चाहिने स्वस्थ खानेकुराको जोहो गर्न‘ हो । हाम्रो जीवन पद्धतिका रूपमा रहेको पर्यावरणीय कृषि अहिले पनि जैविक खेती प्रणालीका आधारमा जीवित नै छ । यस्तो खेती प्रणालीलाई उन्नत बनाउँदै लैजाने, खानेकुरामा आत्मनिर्भर हुने र तुलनात्मक लाभका कृषि उपजमा व्यावसायिक प्रबद्र्धन गर्ने कुरालाई जोड दिनुपर्छ । यो नै अहिलेका लागि हाम्रो कृषि दोस्रो पुस्तामा बुझाउने बलियो विकल्प हो । 
कृषिको दिगो विकास नै नेपालको समृद्धिको मुख्य आधार हो । कृषि क्षेत्रको रूपान्तरण बिना दिगो खाद्य तथा कृषि प्रणाली विकास सम्भव छैन । कृषिप्रधान मुलुकमा किसानमा आधारित खाद्यमुखी कृषि प्रबद्र्धन गर्ने सोचबिना अहिलेकै अवस्थामा स्थानीय समुदायको भोक र रोगको समाधान सम्भव पनि छैन । 

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७४ ०९:०५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

छठसम्म कौडा

सिउँडी
विमल निभा

नमस्ते मेयरसाव ।’‘नमस्ते ।’ एकछिनपछि भने उनले, ‘म त उपमेयर हँँु दाइ ।’‘ठिक छ ।’ म मुस्कुराएँ, ‘तर मेरो लागि त तपाईं नै मेयरसाव ।’

नमस्ते मेयरसाव ।’

‘नमस्ते ।’ एकछिनपछि भने उनले, ‘म त उपमेयर हँँु दाइ ।’
‘ठिक छ ।’ म मुस्कुराएँ, ‘तर मेरो लागि त तपाईं नै मेयरसाव ।’
‘के हालखबर छ ?’ उनी सहस्र खुसी भए, ‘सबै कुशल–मंगल त छ दाइ ?’
‘तपाईंहरूका कृपाले राम्रै छ ।’ मैले भनेँ, ‘अनि तपाईको के हालखबर छ, मेयरसाव ?’
‘मेरो पनि राम्रो छ ।’ उनको प्रसन्नता जारी थियो, ‘नगरपालिकाको काम राम्ररी चल्दैछ, दाइ ।’
‘म नगरपालिकाको होइन ।’ जुवाखालमा कौडा हान्ने पाराले हात गरेर भनेंँ मैले, ‘म त यसको कुरा गरिरहेको छु, मेयरसाव ।’
‘ए, यसबारे अहिले नै के भन्न सकिन्छ ? भर्खर दसहरा सकियो ।’ उनी एकछिनमा नै भए, ‘दिपावली र छठ आउन बाँकी नै छ, दाइ ।’
उनी यस नगरका उपमेयर हुन् । नयाँ उपमेयर । सायद यतिले उनको पुरा परिचय दिँदैन । वास्तवमा उनी नगरका नामुद खालवाज हुन् । अर्थात एक नम्बरका जुवाडे । कति पटक यही केसमा पुलिसद्वारा समातिएर ठानामा पुगेका । (एकाध पटक जेलमा पनि) । तैपनि आफ्नो खास कर्म गर्न छाडेनन् । याने दिनरात जुवा खेल्न । यस पटकको स्थानीय चुनावमा भने उनको विलकुलै नयाँ चेहरा देखापर्‍यो । उनले चुनावी उम्मेवार भएर खुला रूपमा ऐलान गरे– ‘अब म जुवा खेल्ने छैन ।’ र यही एकमात्र मौखिक घोषणापत्र सहित घर–घरमा गएर भोट माग्न थाले ।
एक पार्टीले उनलाई सहजै टिकट दियो । उपमेयर पदको टिकट । र यसको असल कारण के हो भने उनको ससुरा पार्टीको अध्यक्ष हुन् । स्थानीय पार्टीका ठूलै लिडर । नेताजीले जुवाको लत छुटाउन ज्वाइँसावलाई उपमेयरको टिकट दिएको हो भन्ने व्यापक हल्ला थियो । अन्यथा यसमा उनको सालो अर्थात नेताजीको छोरोको ठूलो दाबी थियो । जे होस्, एक फुलटाइम जुवाडेको ‘आइन्दा जुवा नखेल्ने’ कसमले नगरवासी दंग थिए । कतिपय त स्तब्ध पनि । यसमध्ये एकजना म पनि हुँ । (असलमा म प्रभावित भएको हुँ) । उनको यो जुवा नखेल्ने चुनावी नारा पुरै सफल पनि भयो । र उनी अत्यधिक मत पाएर नगरको उपमेयरमा चुनिए ।
उपमेयर भइसकेपछिको पहिलो सार्वजनिक सभामा उनले जनतासामु आफ्नो वाचामा पक्का मोहर लगाएर विजयी भाषणको घतलाग्दो बान्की प्रस्तुत गरे– ‘मेरा प्रिय दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरू, मलाई यति धेरै भोटले उपमेयरमा जिताउनुभएकोमा धन्यवाद † मैले चुनावको बेला खाएको कसम बिर्सेको छैन । मैले तपाईहरूलाई भनेको थिएँ, मैले चुनाव जितेमा जुवा खेल्ने छैन । म त्यसमा पुरै कायम छु । अबदेखि म जुवा खेल्दिन । मेरो पुज्य ससुराबाको पनि यही इच्छा हो ।’ यो सुनेर तालीको गडगडाइले सभा गुञ्जायमान भयो ।
‘के साँच्चिकै तपाईं जुवा खेल्नुहुने छैन उपमेयरसाव ?’ एक लोकल दैनिकपत्रको संवाददाताको प्रश्न थियो यो ।
‘म साँच्चिकै जुवा खेल्ने छैन ।’ उपमेयरले तुरुन्तै जवाफ फर्काए ।
‘यो कुरा हामी कसरी पत्याउँ, उपमेयरसाव ?’
‘हो, हामीले कसरी विश्वास गर्ने ?’ यो प्रश्नमा अरूहरूले पनि साथ दिए ।
एक्कासी उपमेयर गम्भीर भए । त्यसपछि उनले चौतर्फी नजर घुमाए । अनि आफ्नो एक हात उचालेर सबैसामु कडा कसम खाए, ‘म गढीमाईको कसम खाएर भन्छु, म आजदेखि कौडालाई छुने छैन ।’
‘अनि तीन पत्ती नि ?’ हुलबाट आवाज आयो कसैको ।
‘म तास पनि खेल्ने छैन भन्ने कसम खान्छु ।’
‘यस्तो कसम तपाईंले कतिपटक खाइसक्नुभएको छ, उपमेयरसाव ।’ कसैले फेरि हुलबाट तिखो स्वरमा भन्यो । (यसो भन्नेचाहिँं देखापरेन) ।
‘यो पहिलेको जस्तो कसम होइन दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरू ।’ उपमेयर अलिकति जोशमा आए, ‘म साँच्चिकै जुवा खेल्ने छैन ।’
‘सो साँच्चिकै के साँच्चिकै हो त उपमेयरसाव ?’ यस पटक सामूहिक प्रकारले सोधिएको थियो, उपमेयरसँग ।
‘म एकदमै साँच्चिकै भनिरहेको छु ।’ उपमेयर पुरै जोशमा आएका थिए, ‘म आज तपाईंहरू सामु आफ्नो पुज्य ससुराबाको कसम खाएर भन्छु, म कुनै हालतमा पनि कौडाको नजिक जाने छैन ।’
एक पटक फेरि तालीको गडगडाइले सभाकक्ष हल्लियो ।
‘नमस्ते मेयरसाव ।’
‘म कहाँ मेयर हुँ र दाइ ?’ उनले मेरो नमस्ते नफर्काएर भने । (मुख बङ्ग्याए) ।
‘मैले भने नि, तपाई नै मेरो मेयरसाव हो, मेयरसाव ।’ मैले मेयरसावमा जोड दिएँ ।
‘ठिक छ, ठिक छ ।’ उनले विस्तारै भने, ‘तर म त उपमेयर नै हुँ ।’
‘मेयरसाव, के हालखबर छ ?’ उनको अनुहारमा हेरेर मुस्कुराएँ म ।
‘के हुनु, राष्ट्रिय चुनाव आउँदैछ ।’ उनले भने, ‘हाम्रो पार्टीले पनि चुनावका लागि लोकतान्त्रिक गठजोड गर्ने भएको छ, दाइ ।’
‘म चुनावको कुरा गरिरहेको छैन, मेयरसाव ।’ मैले एक हातलाई कौडा हानेको जस्तो गरी भनेंँ, ‘यसको के हालखबर छ ?’
‘कौडाको कुरा गर्नुभएको हो, दाइ ?’ उनी मुस्कुराए ।
‘यही कुरो हो, मेयरसाव ।’ म पनि मुस्कुराएँ, ‘तपाईको हारजित के भयो ?’
‘अब छठ नसकिएसम्म यसबारे के भन्ने दाइ ?’
‘सबथोक राम्ररी चलिरहेको छ नि मेयरसाव ?’
उनी केही नभनेर एउटा लामो मुस्कानका साथ उभिइरहे ।
दसैंअघि नगरपालिकाको हलमा आयोजित ‘जनतासित भेटघाट’ कार्यक्रममा उपमेयरसावले आफ्नो बोल्ने पालोमा गजबसँग बोले– ‘मेरा प्यारा साथीहरू, मैले चुनावको बेला कसम खाएको थिएँ, अबदेखि जुवा खेल्ने छैन । यसमा म अडिग छु । मैले आफ्नो कसम तोडेको छैन । (एकछिनपछि) मेरा साथीहरू, दसहरामा जुवा खेल्नु हाम्रो परम्परा हो । यसबेला सबै तास अथवा कौडा खेल्ने गर्छन् । चाहे जवान होस् या बूढा । र छौंडाहरू चाहिंँ पायाँ खेल्छन् । मैले पनि केटाकेटी बेलामा यो खेल खेलेको छु । बडो मजेदार हुन्छ । यहींबाट मैले जुवाको सुरुवात गरेको हुँ । मतलव पायाँदेखि तास भएर कौडासम्म मेरो असली दाउ चौका हो । यसैमा म धेरै जित्ने गर्छु । कहिलेकाहीं हार्छु पनि । जे भए पनि मलाई चौका मन पर्छ । मेरो भन्नुको मतलब के भने जुवा नै हाम्रो संस्कृति हो । हामीले आफ्नो संस्कृतिलाई छाड्नुहुन्न । त्यसैले यही संस्कृतिलाई ध्यानमा राखेर मलाई दसहरामा जुवा खेल्ने अनुमति दिनोस् । म केवल छठसम्म जुवा खेल्नेछु । यो दसहरा, दिपावली र छठसम्म नै । म कसम खाएर भन्छु साथीहरू, छठपछि म जुवा खेल्ने छैन । तपाईहरू मेरो विश्वास गर्नोस् ।’ यो सुनेर ‘जनतासित भेटघाट’ कार्यक्रममा उपस्थित जनता पहिले त खासखुस–खासखुस गर्न थाले । अनि केही समयको मौनता । (झन्डै एक मिनेट) । त्यसपछि एकाएक समर्थनमा थपडी बज्न थाल्यो बेसरी । अर्थात नगरका उपमेयरको दसहरा, दिपावली र छठसम्म जुवा खेल्ने जोडदार मागको सामूहिक स्वीकृति भएको थियो ।
‘नमस्ते मेयरसाव ।’
‘नमस्ते ।’ यस पटक बिना कुनै प्रतिवाद भने उनले, ‘के हालखबर छ, दाइ ?’
‘राम्रो छ ।’ मैले भनेंँ, ‘अनि तपाईको नि मेयरसाव ?’
‘मेरो पनि राम्रो छ ।’ उनले भने, ‘हाम्रो पार्टीको लोकतान्त्रिक उम्मेदवारलाई चुनावमा जसरी भए पनि जिताउनुपर्‍यो दाइ ।’
‘राजनीतिको कुरा छाड्नोस्, मेयरसाव ।’ मैले हातलाई एउटा लयमा कौडा हानेझंै झटकारेर भनेंँ, ‘यसको के हाल छ दाइ ?’
‘अहिले केही भन्न सकिन्न दाइ ?’
‘किन मेयरसाव ?’
‘अहिले त खेल चलिरहेको छ ।’ उनले भने, ‘छठपछि हिसाब गर्नेछु ।’
‘कस्तो हिसाब मेयरसाव ?’
‘अब हार भयो कि जित, यो त छठ सकिएपछि नै थाहा हुनेछ, दाइ ।’ उनले लामो सास लिएर भने, ‘आखिरी हिसाब–किताब त बाँकी नै छ ।’

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७४ ०९:०५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT