अनुसन्धान केन्द्र कसरी सुधार्ने ?

डा. सुरेन्द्र घिमिरे

राम्रा मानिएका देशहरूमा राज्यको नीति निर्माण तथा त्यसको प्रभावकारिता मूल्याङ्कनका लागि विश्वविद्यालयलाई अनुसन्धान गर्न लगाउने प्रचलन छ । यही कुराको सिको गर्दै पञ्चायतकालमा त्रिविका हालका चारवटा अनुसन्धान केन्द्र स्थापना गरिएका हुन् र त्यतिबेला मुलुकमा यो मात्र एउटा विश्वविद्यालय थियो ।

संसद्, अदालत तथा मन्त्रालयहरूले सुरुका दिनहरूमा यी केन्द्रहरूलाई अनुसन्धानको काम लागउँथे । यी केन्द्रहरूले विदेशी अनुसन्धान संस्थाहरूसँग पनि सहकार्यमा काम गरेको पाइन्छ । समय क्रममा अन्य विश्वविद्यालय स्थापना भएपछि एकातर्फ यी केन्द्रहरूको एकलौटी घट्दै गयो भने अर्काेतर्फ सरकारले निजी नाफामूलक संस्थाहरूबाट पनि अनुसन्धान गराउने कानुन बनायो । यसो गर्दा त्रिविका अनुसन्धान केन्द्रहरूमा कामको चाप घट्दै गयो । काम घटेपछि एकातिर कामयावी अनुसन्धाताहरू केन्द्र छोडी अन्यत्र गए भने अर्काेतिर केन्द्रमा रहेकाहरूले पनि कामको अनुभव लिन पाएनन् र विस्तारै भुत्ते हुँदै गए । हाल अनुसन्धान केन्द्रका कार्यरत शिक्षकहरू विश्वविद्यालय भरिका सबैभन्दा चुस्त अनुसन्धाता हुन् भन्न सकिने अवस्था छैन ।

बहुदलीय सरकारले नवउदारवादी नीति अवलम्बन गरेर गैरसरकारी संस्थालाई पनि प्रबद्र्धन गर्दै लग्यो । सरकारी संस्थाबाट भन्दा बाहिर गैसस खोलेर त्यसबाट अनुसन्धान गर्दा बढी आम्दानी हुने भएपछि सीप र पहुँच भएका प्राध्यापकहरू त्यही व्यवसायमा लागे । अझ लोकतन्त्रपछि त्रिविका पदाधिकारी भागबन्डा गर्ने परिपाटी आएपछि नेतृत्वमा प्राज्ञिक सक्षमताभन्दा राजनीतिक पार्टीको वफादार व्यक्ति पुगे । ती व्यक्तिले यात सुरुमै लाखौं रकम नेतालाई बुझाउनुपर्ने या पछि चन्दाको रूपमा घरिघरि दिइरहनुपर्ने भएकाले अतिरिक्त आर्थिक स्रोतका लागि उनीहरूले विश्वविद्यालयमा आउने रकमलाई नीति–नियम वा निर्णयमार्फत अन्यत्र लैजाने गर्न थाले । उनीहरूले यस काममा सरकारी निकायसँग पनि चोचोमोचो मिलाउने गर्न थाले । यसरी जसरी देशको विकास निर्माणमा कमिसन र प्रतिशत भन्ने जालो छ, त्यही परिपाटी त्रिविमा पनि विकास भयो र त्यही परिपाटी नै अनुसन्धान केन्द्रहरूलाई ध्वस्त बनाउने मूलकारक बन्यो । 

अनुसन्धाता हुनलाई दाता चाहिन्छ । सरकार बाहिरका दाता वा संस्थाहरूसँग पैसा लिएर हालका केन्द्रहरूले अनुसन्धान गर्न नसक्नुका तीनवटा कारण छन् । पहिलो, त्यहाँ उपलव्ध जनशक्ति र राजनीतिक पार्टीको प्रतिनिधिस्वरूप आएको नेतृत्वलाई विश्वास नगर्नु । दोस्रो, जान–पहिचान र पहुँचका मान्छेले त्यस्ता अनुसन्धान आफ्ना निजी संस्थामा पुर्‍याउनु । त्यस्ता मान्छेमा विश्वविद्यालयका जिम्मेवार पदाधिकारी पनि छन् । तेस्रो, कमिसन र प्रतिशतको कुरो मिलाउन निजी संस्थालाई जति सजिलो छ, त्रिविका केन्द्रहरूलाई छैन । राज्यका नीति निर्माण र विश्लेषणका लागि अनुसन्धान केन्द्र त चाहिन्छ । त्यसैले देशमा त्यस्ता अनुसन्धान केन्द्रलाई सक्षम र सबल बनाउन राज्यले नै सुधारको पहलकदमी लिनुपर्छ । त्यसका लागि विश्वविद्यालयको पुन:संरचना, सुधार र नियमन आवश्यक छ ।

विश्वविद्यालयको पुन:संरचना 
खुल्ला बजार अर्थनीतिमा एकात्मक (मोनोपोलिस्टिक) प्रतिस्पर्धा हुन्छ । जस्तो– पाँचवटा संस्थालाई चाउचाउ उत्पादन गर्न दिँदा उनीहरू बीचको प्रतिस्पर्धाले जनताले सस्तोमा चाउचाउ पाएका छन् । त्यही कुरा सरकारले उच्च शिक्षामा पनि लागू गरिदियो, जुन सरासर गलत हो । जस्तो कि त्रिभुवन, काठमाडौं, पोखरा, पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयले व्यवस्थापन विषयको सम्बन्धन देशैभरि बेच्छन् । र निजी कलेजले जुन विश्वविद्यालयको सम्बन्धन सस्तो छ, त्यही किन्छन् । यो गलत अभ्यास रोक्न सरकारले विश्वविद्यालय अनुदान आयोगमार्फत विश्वविद्यालयलाई क्षेत्र वा विषय भाग लगाइदिनुपर्छ । क्षेत्र तोक्दा क्षेत्रीय विश्वविद्यालयको औचित्य बढ्छ । साथै पूर्वाञ्चलले त्रिविको आंगिक क्याम्पसको आडैमा वा त्रिविले पोखरा विविको आडैमा सम्बन्धन बेच्ने काम रोक्न सकिन्छ । विषय भाग लगाउँदा विश्वविद्यालयको विशिष्टता बढेर जान्छ र यसले शिक्षाको गुणस्तर पनि बढाउँछ । विद्यमान विश्वविद्यालयहरूको गुणस्तर तथा स्रोत र साधनको उपलव्धतालाई आधार मानेर यसमा निर्णय गर्न सकिन्छ । त्यसपछि त्यही अनुरूप शिक्षक, कर्मचारी र विद्यार्थी व्यवस्थापन पनि गर्न सकिन्छ । 

विश्वविद्यालयहरूकै पुन:संरचना गरिसकेपछि त्यस अन्तर्गतका अनुसन्धान केन्द्रहरू पनि स्वत: पुन:संरचनामा जान्छन् । निजी नाफामूलक संस्थाका कारिन्दाभन्दा मासिक तलब खाएर सरकारी संरचनामा बसेका व्यक्तिबाट गुणस्तरीय अनुसन्धान हुने भएकाले पूर्ण सरकारी विषयका अनुसन्धानहरू विश्वविद्यालयले मात्र गर्न पाउने व्यवस्था गरिनुपर्छ । अर्धसरकारी प्रकृतिका अनुसन्धानहरू विश्वविद्यालयले नभ्याएको अवस्थामा मात्र गैरसरकारी संस्थालाई दिन सकिनेगरी कानुन बनाउनपर्छ । यसो गरे अनुन्धाताहरूले दाता र काम पाउँछन्, काम गर्न थालेपछि मात्र गुणस्तर र त्यसको सुधारको कुरा र काम गर्न सकिन्छ । 

कानुन परिमार्जन 
विश्वविद्यालयको गुणस्तर सुधार नेतृत्वबाट सुरु गर्नुपर्छ । विश्वविद्यालयमा उपकुलपति नियुक्त गर्दा एक स्थायी सर्च कमिटीले एक महिनाअघि नै सिफारिस गर्ने र रिक्त भएको दिन सरकारले नियुक्ति दिने कानुन बनाउनुपर्छ । खुला प्रतिस्पर्धा गराएर प्रस्तावना मूल्याङ्कनको अलावा सिनेट र प्राज्ञिक परिषदमा प्रतिस्पर्धीको सार्वजनिक सुनुवाइ गरिनुपर्छ । ६३ वर्ष उमेर पुगेपछि दैनिक रूपमा पूरा समय काम गर्न सक्दैनन् भनेर अनिवार्य अवकाश दिइएको हो । अवकाश लिएकाहरूले विज्ञ सल्लाहकारका रूपमा विश्वविद्यालयमा काम गर्न सक्छन्, तर पदाधिकारी बनाउन हँुदैन । पदाधिकारीका लागि उपयुक्त उमेर ४० देखि ५० वर्ष हो । विश्वविद्यालका अन्य सबै पदाधिकारी नियुक्तिका लागि सर्च कमिटीले एक महिनाअघि सिफारिस गर्ने र खुला प्रतिस्पर्धा गराएर प्रस्तावना मूल्याङ्कनको अलावा सिनेट र प्राज्ञिक परिषदमा सार्वजनिक सुनुवाइ प्रक्रिया अपनाउनुपर्छ । अनुसन्धान केन्द्रहरूमा सम्बन्धित प्रमुखले सिफारिस गरेका निश्चित क्षमता भएका शिक्षकलाई मात्र नियुक्त वा सरुवा गर्नुपर्छ । यसो गरेपछि अनुसन्धान केन्द्रहरूमा योग्य नेतृत्व र अनुसन्धाता पाइन्छ । अनि दाताले विश्वास गर्छन् ।

अनुदान आयोगको सशक्तीकरण 
विश्वविद्यालय अनुदान आयोगले अपेक्षित नियमनकारी भूमिका निर्वाह गर्नसकेको देखिँदैन । आयोगको काम विश्वविद्यालयको मूल्याङ्कन गरी र्‍याङकिङ गर्ने र त्यस आधारमा अनुदान दिन सरकारलाई सिफारिस गर्नेगरी कानुन बनाउनुपर्छ । छात्रवृत्ति, अनुसन्धान वृत्ति आदि सम्बन्धित विश्वविद्यालयले बाँड्ने हो, आयोगले होइन । आयोगले त अरूले गरेको कामको अनुगमन र मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ । सामुदायिक क्याम्पसमा सरकारी पैसा आयोगमार्फत बाँड्ने काम पनि आवश्यक छैन । नागरिकलाई उच्च शिक्षाको पहुँच दिलाउनुपर्छ भन्ने मान्यता अवलम्बन गर्ने हो भने मानविकी संकायका धेरैजसो विषय खुला गरिनुपर्छ । अर्थात हालको खुला विश्वविद्यालय मार्फत चलाउने । यसो गरे मानविकी संकायका लागि निजी वा सामुदायिक क्याम्पस आवश्यक पर्दैन । त्यसपछि त्रिभुवन र संस्कृत विश्वविद्यालयमा मानविकी संकायका दरबन्दीहरू उब्रिन्छन् । त्यसलाई प्राविधिक विषयमा बदल्न सकिन्छ । विद्यार्थीसँग शुल्क लिनेगरी कार्यक्रम निजीले चलाए पनि प्राविधिक विषयहरू सरकारी क्याम्पसले मात्र चलाऔं । हालका सामुदायिक क्याम्पसमा रहेका भौतिक तथा मानवीय संसाधनलाई आवश्यकता अनुसार सरकारीमा गाभ्दै लगौं । 

अन्त्यमा,
यहाँ उल्लिखित कुरा गर्न क्षमता र इच्छाशक्ति भएको नेतृत्व चाहिन्छ । विश्वविद्यालयको पुन:संरचना सरकार र संसद्मा जोडिन्छ । सरकार सफा भए मात्र सफा उपकुलपति आउँछन् र त्यस्तो सफा नेतृत्वले मात्र विश्वविद्यालयको फोहोर सफा गर्न सक्छ । सम्बन्धनबाट यति, भ्रमण भत्ताबाट यति, परीक्षाबाट यति र चार वर्षमा यति कमाइ हुन्छ, अहिले पार्टी (नेता) लाई यति दिए पनि यति त नाफा भइहाल्छ भनेर हिसाब गर्ने व्यापारिक मानसिकताका व्यक्तिहरूले विश्वविद्यालयका पद भरिने प्रथा नरोकिए अनुसन्धान केन्द्र घाम ताप्ने थलो र सरकारी क्याम्पस हाजिर गरेको भरमा तलब पकाउने ठाउँ भइरहनेछन् ।
डा. घिमिरे शिक्षा विकास तथा अनुसन्धान केन्द्र, त्रिविका अनुसन्धाता हुन् । 

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७४ ०७:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दलबदलु जनता

सिउँडी
विमल निभा

काठमाडौं — ‘ला ल सलाम दाइ ।’‘जय नेपाल,’ मेरो अभिवादन अनौठो पाराले उत्तरित भयो ।‘लाल सलाम,’ मैले जोड दिएर भनेंँ ।

‘ला ल सलाम दाइ ।’
‘जय नेपाल,’ मेरो अभिवादन अनौठो पाराले उत्तरित भयो ।
‘लाल सलाम,’ मैले जोडदिएर भनेंँ ।
‘जय नेपाल,’ उनले फेरि पनि उसरी नै भने ।
म दंग परेंँ । एक कट्टर वाम समर्थकको मुखबाट सम्पूर्ण कांग्रेसी टाइपको ‘जय नेपाल’ निर्धक्कसँग उच्चरित भइरहेको थियो । यो सरासरी अपत्यारिलो कुरो थियो, मेरो लागि । मैले अचम्म मानेरै भनँें, ‘जय नेपाल किन दाइ ?’
‘किन, मैले जय नेपाल भन्नहुन्न भाइ ?’ उनी मुस्कुराए ।
‘भन्न हुन्छ दाइ,’ म हडबडाएँ ।
‘अनि के भयो त ?’ उसको मुस्कान गाढा भयो ।
‘होइन, तपाईं वामपन्थी भोटर होइन र दाइ ?’
‘ठिक भन्नुभयो,’ उनले भने, ‘यसमा कुनै शंका छैन ।’
‘अनि लाल सलामको साटो जय नेपाल किन त दाइ ?’ मैले भनेंँ ।
‘हेर्नोस्, म पहिले एक वामपन्थी समर्थक जरुर थिएँ,’ उनी एक्कासि गम्भीर भए, ‘अहिले नेपाली कांग्रेस पार्टीको भइसकेको छु भाइ ।’
‘यसको कारण के होला दाइ ?’ मेरो उत्सुकता बढेको थियो ।
यसको जवाफमा उनी चुप लागे । केही भन्ने प्रयास गरेनन् । कुनै गहिरो सोचमा निमग्न थिए, सायद । (यस्तै लाग्यो) । अलिक बेरपछि मतिर पुलुक्क हेरे । र सुस्तरी भने, ‘अब म के भनुँ तपाईलाई ?’
‘के भन्नै नहुने कुरो हो र दाइ ?’
‘होइन, त्यस्तो त केही होइन,’ उनको अनुहारमा अलमलिएको भाव थियो, ‘मैले कांग्रेसी हुनैपर्‍यो भाइ ।’
‘हेर्नाेस्, आफ्नो साख्खै सालो नै नेपाली कांग्रेस पार्टीबाट उम्मेदवार भएपछि म के गरुँ त भाइ ?’ मलाई चुपचाप टोलाइरहेको पाएर भने उनले, ‘मैले कांग्रेसी नभइकन सुखै पाइन ।’
‘तपाई श्रीमतीको दबाबबाट कांग्रेसी हुनुभएको हो दाइ ?’
मैले भनेंँ ।
‘अब तपाईं जेसुकै भन्नोस् मलाई,’ उनको ओठमा फेरि मुस्कान आयो, ‘हाल म एक कांग्रेसी नै हुँ भाइ ।’
मैले बल्ल बुझेंँ, यो खाँट्टी ससुरालीतिरको कुरो हो । अर्थात् श्रीमतीको मामिला भन्नोस् । अब अर्धांगिनीको साख्खै कान्छो भाइ नै नेपाली कांग्रेस पार्टीको तर्फबाट चुनावमा उठिसकेपछि अरू के पो
गर्न सक्थे उनले ? वास्तवमा उनी आफ्नो बुँताले भ्याएसम्म जे
गर्न सक्थे, अहिले सोही भूमिकामा चुस्त–दुरुस्त देखिएका थिए । याने अहिलेको उनको सारा गराई विलकुलै बेठिक थिएन । (म सोच्न थालँें) । केही बेरपछि भनेंँ मैले, ‘तपाई
सालोले गर्दा कांग्रेसी भए पनि असलमा त एक वामपन्थी नै हुनुहुन्छ होला नि दाइ ?’
‘होइन–होइन, यसो नभन्नोस् भाइ,’ उनी दुवै आँखा बेस्सरी चलाएर पल्याक–पुलुक यताउता हेर्न थाले, ‘म पुरै कांग्रेसी भइसकेको छु ।’
‘साँच्चै हो त दाइ ?’
‘मैले तपाईंसँग झुठो किन बोल्ने भाइ ?’ उनको स्वर चर्काे भयो, ‘अब मैले पनि प्रधानमन्त्री देउवाको सपना साकार गर्नुपर्छ ।’
‘बीपीको सपना भन्नुभएको होला ।’ म मुस्कुराएँ, ‘सबै कांग्रेसीहरू यसै भन्ने गर्छन् ।’
‘होइन–होइन, मैले सम्माननीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको सपना नै भनेको हुँ भाइ ।’
यो संक्षिप्त भेटघाटको केही दिनपछि फेरि उनीसँग मेरो जम्काभेट भयो । (हिंँड्दा–हिंँड्दै) । उनी आफ्नो वामपन्थी अतीत त्यागेर पुरै कांग्रेसी भइसकेकाले मैले कराएर भनँें, ‘जय नेपाल दाइ ।’
‘लाल सलाम ।’ उनले मेरो अभिवादनको जवाफ दिए ।
‘जय नेपाल ।’ म त्यहीं रोकिएँ, ‘तपाईंले अहिलेसम्म आफ्नो पुरानो लाल सलामलाई बिर्सन सक्नुभएको छैन दाइ ?’
‘होइन, होइन,’ उनले लाल सलाममा जोड दिएर भने, ‘म साँच्चिकै लाल सलाम नै भनिरहेको छु भाइ ।’
‘के तपाईं अहिले नेपाली कांग्रेसको समर्थक होइन र दाइ ?’ मैले छक्क परेर सोधेंँ उनीसँग ।
‘कहाँ हुनु भाइ ?’ उनले गम्भीर मुद्रा धारण गरे, ‘मैले नेपाली कांग्रेसलाई छाडिसकेको छु नि †’
‘यस्तो किन गर्नुभएको दाइ ?’ म पुरै चमत्कृत अवस्थामा थिएँ ।
‘हेर्नोस्, लास्ट टाइममा मेरो सालोबाट खोसेर कांग्रेसले अर्कैलाई टिकट दियो । यो त ठूलै बेइमानी भयो । यस्तो गर्नुहुन्छ त भाइ ?’ उनी पर्याप्त क्रोधमा थिए, ‘त्यसैले मेरो सालो बागी भएर त्यहींबाट चुनावमा उठेको छ ।’
‘स्वतन्त्र उम्मेदवार भएर दाइ ?’
‘हो, स्वतन्त्र उम्मेदवार नै हो ।’
‘त्यसो भए, लाल सलाम किन त दाइ ?’ मेरो स्वाभाविक प्रश्न थियो ।
‘म एक पुरानो वामपन्थी समर्थक हुँ । सबै वामपन्थी नेताहरूलाई म राम्ररी चिन्छु । त्यसैले तिनीहरूलाई भनेर म मेरो सालोलाई सहयोग गराउन चाहन्छु । यही नेपाली कांग्रेससँग बदला लिने एकमात्र बाटो हो । यसरी नै मेरो सालो चुनावमा जित्न सक्छ,’ उनी सहसा गम्भीर भए, ‘त्यसैले म अहिले नेपाली कांग्रेसबाट वामपन्थी भएको छु भाइ ।’
‘तपाईंको सालोलाई जिताउन वामपन्थीहरूले सहयोग गर्लान् त दाइ ?’ मैले चाख मानेर सोधेंँ, ‘यो सम्भव छ र ?’
‘म कमरेड ओलीसँग नै सम्पर्क गर्ने कोसिस गरिरहेको छु भाइ ।’ उनले विस्तारै भने, ‘हेरुँ, के हुन्छ ?’
‘ल त, अग्रिम बधाई छ दाइ ।’
‘केको बधाई ?’
‘तपाईंको सालोले वामपन्थीहरूका सहयोगबाट राम्ररी चुनावमा जितोस् दाइ ।’ म मुस्कुराएँ ।
‘धन्यवाद ।’ उनको मुखमण्डलमा पनि खुसी छरियो ।
यो भेटघाटको झन्डै एक सप्ताहपछि उनी बजारमा देखापरे । नयाँ बुकस्टलनेर उदास मुद्रामा उभिएका थिए । उनी नजिकगएर भनेंँ मैले, ‘लाल सलाम दाइ ।’
मेरो ‘लाल सलाम’को कुनै उत्तर दिने तरखर गरेनन् उनले । त्यसै मौन रूपमा उभिइरहे । (घना उदासीसहित) । मैले हातसात मिलाएर भनेंँ, ‘के भयो दाइ ?’
‘मेरो सालोलाई यी वामपन्थीहरूले पनि सहयोग नगर्ने भएका छन् । आफ्नै उम्मेदवार छ रे † कोही पनि मसँग कुरा गर्नसमेत तयार भएनन् । सबै बेइमान हुन् । अब कसको विश्वास गर्ने ?’ उनको स्वरबाट उदासी फुतुफुतु झरिरहेको थियो, ‘त्यसैले एकपटक फेरि नेपाली
कांग्रेस पार्टीमा जाने विचार गरिरहेको छु भाइ ।’
‘राम्रै विचार गर्नुभयो दाइ ।’ मैले उनको दाहिने हात बेस्सरी दबाएर भनँें, ‘जय नेपाल ।’
‘जय नेपाल,’ उनको ओठको कापबाट बिस्तारै निस्कियो ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७४ ०७:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्