स्वास्थ्यकर्मीको सुरक्षा र कानुनी प्रबन्ध

डा. प्रकाश बुढाथोकी

काठमाडौं — स्याङजा, अर्जुनचौपारी १ की १९ वर्षीया किशोरी प्रसूति व्यथा लागेपछि कात्तिक ११ मा अस्पताल भर्ना भएकी थिइन् । शल्यक्रियाबाट छोरा जन्मेपछि बेहोश उनलाई भेन्टिलेटरमा राखिँदा पनि आफन्तले हेर्न पाएनन् र एक सातापछि एक्कासी निधनको समाचार दिइयो ।

सुरुमा उनको अवस्था सामान्य रहेको बताइएको थियो । निधनपछि चिकित्सकलाई कारबाही र परिवारजनलाई क्षतिपूर्ति माग गर्दै गण्डकी मेडिकल कलेजको अस्पताल तोडफोड भयो, नाराबाजी गर्दै टायर बालियो । त्यहाँ उपचाररत सयांै बिरामी अन्यत्र सार्नुपर्‍यो । 
उपचार गर्दागर्दै बिरामीको मृत्यु भएपछि २०६३ जेठ ९ मा बुटवलमा हाडजोर्नी रोग विशेषज्ञ डाक्टरमाथि कुटपिट गरिएको थियो । त्यसयता स्वास्थ्यकर्मी तथा संस्थामाथि आक्रमण बढ्दै गएको देखिन्छ । उपचारमा संलग्न चिकित्सक र संस्थासँग लाखौं क्षतिपूर्ति दाबी गर्ने प्रवृत्ति देखिएको छ । 

निजी अस्पतालहरूले सत्यतथ्य नबुझी नाफाघाटा मात्र सोचेर क्षतिपूर्ति दिने, तोडफोड तथा दुव्र्यवहारका घटना भइहाले प्रहरी प्रशासन ढिलो उपस्थित हुने र कानुन कार्यान्वयनभन्दा मिलाउने प्रवृत्ति छ । न्यायालयको लामो कानुनी प्रक्रिया छ । राजनीतिक दलहरूको कमजोर इच्छाशक्ति, निष्क्रियता र माफियासँंगको बसउठ छ । स्वास्थ्य तथा व्यावसायिक बिमा छँदै छैन र भएकामा पनि पहँुच छैन । स्वास्थ्यकर्मीहरू अद्यावधिक छैनन्, बिरामीसँंग काउन्सिलिङ कमजोर छ । केहीमा द्रव्यमोह छ र धेरैमा एकअर्काको खुट्टा तान्ने प्रवृत्ति ब्याप्त छ । अपर्याप्त जनशक्ति र उपकरण, कम पारिश्रमिक तथा सेवा–सुविधाको समस्या छ । जनतामा सामान्य स्वास्थ्य सचेतना छैन । त्यही कारण यस्ता घटनाको पुनरावृत्ति भइरहन्छ । धेरै मिहेनत, समय र सम्पत्ति खर्ची पढेको पेसामा डाक्टरहरूका लागि पनि न सम्मान छ, नत सेवा–सुविधा चित्तबुझ्दो छ । 

सरकारले पनि डेढ महिनाअघि लापरबाही भए उपचारमा संलग्न चिकित्सकबाटै क्षतिपूर्ति भराउनेगरी कानुन बनाउने निर्णय गरेपछि नेपाल चिकित्सक संघले बहिरङ सेवा बन्द गरायो । सरोकारवाला संवेदनशील नभएकै कारण ८ दिन सेवा अवरुद्ध भयो । सम्झौता भएको एक महिना पुग्दा पनि यो वा त्यो बहानामा तथा प्रक्रियामै अल्झिएका छन्, बुँदा र प्रतिवेदनहरू ।
 
अस्पतालमा उपचारपछि बिरामी स्वस्थ भएर घर फर्कन्छ, विशेषज्ञताको अभाव भए अर्को अस्पतालमा पठाइन्छ । केही बिरामीको उपचार गर्दागर्दै मृत्यु हुन्छ । योग्यता नभएका नक्कली चिकित्सकले उपचार गर्दा वा उपचारमा लापरबाही गर्दा कमी–कमजोरी हुनसक्छन् । चिकित्सकले सही उपचार पद्धति अपनाएर कोसिस गर्दागर्दै पनि बिरामीको मृत्यु हुनसक्छ । तर बिरामीको मृत्यु भइहाले परिस्थिति नबुझीकन भिडले डाक्टरको लापरबाही ठहर गर्दै आक्रमणमा उत्रिहाल्ने गरेको पाइन्छ । त्यही कारण उपचारका क्रममा कुनै सिकिस्त बिरामीको मृत्यु भयो वा जटिलता आए कताबाट भाग्ने भनेर डाक्टरले सोच्नुपर्छ । बिरामीलाई अस्पताल ल्याउँदैमा तथा डाक्टरले उपचार गर्दैमा निको हुने भए सायद समस्या आउँदैनथ्यो । प्रयास हुँदाहुँदै बिरामीको मृत्यु हँुदा आफन्तले दुव्र्यवहार गरे अन्य बिरामीको विचल्ली र मृत्यु हुनपुग्छ भन्ने ख्याल गरेको पाइँदैन । यसले गर्दा अस्पतालले गम्भीर प्रकृतिका रोगीलाई नलिई अन्यत्रै रेफर गरिदिने अवस्था आउँछ । 

स्वास्थ्य सेवालाई नियमित, भरपर्दो, मर्यादित र प्रभावकारी बनाउन, स्वास्थ्य उपचारको क्रममा उत्पन्न हुनसक्ने आकस्मिक घटना र आर्थिक दायित्वबाट स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य संस्थाको सुरक्षा गर्ने सम्बन्धमा आवश्यक कानुनी व्यवस्था गर्न नेपाल सरकारले ‘स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य संस्थाको सुरक्षा सम्बन्धी ऐन, २०६६’ र नियमावली २०६९ बनाएको हो । आक्रमण गर्नेहरूलाई कानुनी दायरामा र ऐनलाई व्यावहारिक बनाउन पहिलो संशोधन २०७४ को मस्यौदा तयार भइसकेको छ । त्यसलाई अध्यादेशकै रूपमा ल्याउनेगरी तयारी गर्न प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाले मुख्य सचिव लोकदर्शन रेग्मीलाई निर्देशन दिइसकेका छन् । 

धेरै देशमा ‘जेल विदाउट बेल’ कार्यान्वयनमा छ । भारतको उच्च अदालतले चिकित्सकलाई गाली बेइज्जती र हातपात गर्नेलाई सिधै ३ वर्षसम्म जेल चलान गर्न निर्देशन दिएको छ र डाक्टर विरुद्ध जाहेरी दर्ता नगर्न भनेको छ । तत्पश्चात डाक्टरले ज्ञान र सीप पूर्णरूपले प्रयोग गर्न पाउँदा बिरामीको जटिलता र मृत्युदर घटेको छ । तसर्थ नेपालमा पनि उपचारमा अवरोध गरे ३ महिना बिना धरौटी जेल र १ लाखसम्म जरिवाना, स्वास्थ्य संस्थामा तोडफोड, तालाबन्दी र आगजनी तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई गम्भीर चोट पारेको कसुर ठहर भए ३ देखि ५ लाख जरिवाना र १ देखि ३ वर्ष कैद सजाय हुनसक्ने व्यवस्था गर्न लागिएको छ । स्वास्थ्य उपचारको विषयलाई लिएर चिकित्सकमाथि घेराउ, अपमानजनक व्यवहार, भ्रामक समाचार र हातपात गरे १ देखि २ लाख जरिवाना र ६ महिना कैदको व्यवस्था छ । मुद्दा सरकारवादी भई कसुर भएको ३५ दिनभित्र नालेश दिनुपर्ने व्यवस्था छ ।

समन्वयात्मक रूपमा काम गर्न स्वास्थ्यकर्मी तथा स्वास्थ्य सुरक्षा समन्वय समिति प्रमुख विशेषज्ञ/प्रमुख, चिकित्सा सेवा महाशाखाको अध्यक्षतामा, गृह मन्त्रालय, प्रहरी प्रधान कार्यालय, आधिकारिक पेसागत संघ–संस्थाको प्रतिनिधित्वमा गठन गरिएको छ । तथापि उपलब्ध गराउने सुरक्षा र क्षतिपूर्ति प्राप्त गर्न स्वास्थ्यकर्मी तथा संस्था समितिमा अनिवार्य दर्ता हुनुपर्छ । छानबिन गर्न विज्ञ समिति गठन, मुचुल्का, अटोप्सी अनिवार्य छ तथा चरम लापरबाही बाहेक अन्यमा आर्थिक प्रत्याभूति दिन एक सुरक्षा कोष गठन छ । स्वास्थ्यकर्मीलाई पनि लापरबाही गरे प्रकृति अनुसार कारबाही र सजाय छ । क्षतिपूर्ति रकम पनि बिगोको दोब्बर, भरण–पोषण थपिएको छ । नागरिक तथा बिरामीको अधिकार र कर्तव्य पनि सुरक्षित गरिँदैछ । छानबिनबाट बिरामी पक्ष वा चिकित्सक जसको गल्ती ठहर्छ, त्यसलाई सरकारले कानुनी दायरामा ल्याई कडा कारबाही गर्नुपर्छ । तर कतैबाट रोष प्रकट गर्न आक्रमण, बन्द, सेवा अवरुद्ध, तोडफोड र धम्कीका क्रियाकलाप गरिनुहुन्न । 
वीर अस्पतालमा कार्यरत डा. बुढाथोकी नेपाल चिकित्सक संघका सहकोषाध्यक्ष हुन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७४ ०७:०८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सत्य धर्म मुचुल्काको सान्दर्भिकता

सन्दर्भ : फाल्गुनन्द जयन्ती
लक्ष्मी गौतम

काठमाडौं — राष्ट्रिय विभूति फाल्गुनन्दको जन्म १९४२ साल कात्तिक २५ गते इलामको इभाङस्थित चुक्चिनाम्बामा भएको हो । जगनबाज र हंसमती लिङदेनका साहिँला छोरा नरध्वज हातमा फलामे चुरा लगाएका कारण फलामसिंह नामले चिनिए र कालान्तरमा फाल्गुनन्द नाममा प्रसिद्धि कमाए । पाँचथरलाई कर्मभूमि बनाएका उनी जीवनको अन्तिम घडीसम्म सांस्कृतिक अभियानको ज्ञानपुञ्ज छर्न उद्यत रहे ।

बाल्यकालको अधिक समय आफ्ना पितासँगै गाईगोठमा बिताएका उनी साकाहारी थिए । २२ वर्षको उमेरमा भारतीय सेनामा भर्ना भएर १३ वर्ष जागिर खाए । भारतीय सेनाबाट फर्केपछि उनले पाँचथर, इलाम, ताप्लेजुङ, भुटान र तेह्रथुमका विभिन्न स्थानमा माङहिम (मन्दिर) निर्माण गर्दै सांस्कृतिक अभियान चलाएका थिए । उनी बाल्यकालबाटै सत्य आहार, सत्य विहार, सत्य व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्थे । खानपान र संस्कारले किरात समुदाय पछाडि पर्दै गएको महसुस गर्दै उनले समाज सुधार अभियान चलाए । 

उनले १९८८ बैसाख २४ गते पाँचथरको सिलौटीमा तत्कालीन दस लिम्बुवानका प्रतिनिधि बोलाएर विकृति, विसंगति हटाउँदै समाज सुधार गर्न दसबुँदे सत्य धर्म मुचुल्का गराएका थिए । जसलाई किरात समाज सुधारको पहिलो खुड्किलोका रूपमा लिइन्छ र बैसाख २४ गते समाज सुधार दिवसका रूपमा मनाउने गरिन्छ ।

सत्य धर्म मुचुल्कामा थेवासाम, युमासाम, तागेरा निङवाभुमाङ अर्थात इष्टदेवको नित्य सेवा र पूजापाठ गर्ने, किरातेश्वर गुरुकुल माङहिमहरूमा मातृभाषा लिपिमा अध्ययन–अध्यापन गर्ने–गराउने, देव पितृकार्यमा मासु–मदिराको साटो धुप, नैवेद्य, दूध प्रयोग गर्ने उल्लेख छ । छोरीचेलीको विवाह कर्ममा सुनौली–रूपौली नलिने साथै जारी उठाउने जस्ता कार्य नगर्ने, छोराछोरीलाई बराबर लेखपढ र समान अंशबन्डा दिने–लिने हक कायम गर्ने–गराउने, मासुमंस, मदिरा सेवन नगर्ने पनि लेखिएको छ । यस्तै धाननाच र च्याब्रुङ नाचजस्ता सांस्कृतिक नृत्यहरू जहाँ पायो, त्यहीं ननाच्ने तथा समय अनुकूल परिमार्जन गर्दै लैजाने र घरेलु उद्योगलाई प्राथमिकता दिँदै कपास र खाडी कपडा बुनेर प्रयोग गर्ने मुचुल्कामा उल्लेख छ । 

फाल्गुनन्दले प्रतिपादन गरेको दर्शन बोक्ने मूल संस्था किरात धर्म तथा साहित्य उत्थान संघ हो, जुन जिल्ला प्रशासन कार्यालय पाँचथरमा २०३६ सालमा दर्ता भए पनि धर्म निरपेक्ष स्वतन्त्रताको पक्षधर संस्था भएको भन्दै २०४० सालमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र शाहको अध्यक्षतामा बसेको केन्द्रीय सुरक्षा बोर्ड बैठकले खारेज गरिदियो । प्रजातन्त्र पुन:स्थापना पश्चात २०५४ सालमा पुन: यो संस्था जिल्ला प्रशासन कार्यालय पाँचथरमै दर्ता भएर समाज कल्याण परिषदमा पनि आबद्व भई संस्कृति उत्थान र समाज सुधारका विभिन्न क्रियाकलापमा सक्रिय छ । हाल फाल्गुनन्द पन्थमा हजारौं नागरिक समाहित भएर समाज सुधार अभियानमा होमिएका छन् ।

आत्मावाद, परमात्मावाद, अनात्मावाद, त्रिसंगमवाद फाल्गुनन्दले प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त हो, जसलाई किरातीहरूले स्वागतमवाद र मुन्धुमवादका रूपमा मान्ने गर्छन् । उनलाई किरात धर्म दर्शनदाताले बिसौं शताब्दीका महान समाज सुधारक, महागुरु महिगुम अङसिमाङ भनेर पुकार्छन् । फाल्गुनन्दले प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त र सांस्कृतिक अभियानलाई निरन्तरता दिन इलामको माङसेबुङ र पाँचथरको सिलौटी लगायतका स्थानलाई किरात धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्यटन केन्द्रमार्फत प्रचार–प्रसार गरिँदैछ ।

फाल्गुनन्दको निधन २००५ चैत २२ गते भयो । उनलाई नेपाल सरकारले २०६६ मंसिर १६ गते राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो । उनी नेपालका १६ औं राष्ट्रिय विभूति हुन् । उनको समाधिस्थल पाँचथरकै फाल्गुनन्द गाउँपालिका २, सिलौटीमा छ । सामाजिक अभियन्ता फाल्गुनन्दले प्रतिपादन गरेको सिद्धान्त अनुशरण गर्ने नागरिक नेपाल, भारत, हङकङ र भुटान सहितका मुलुकमा छन् । तर उनकै कर्मभूमि पाँचथर र आसपासका जिल्लामा दसबुँदे सत्य धर्म मुचुल्का नमान्ने किरात समुदाय पनि उल्लेख्य छन् । उनीहरूले मासु र मदिरा सेवनलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् । सुनौली–रूपौली प्रथा अझैसम्म उन्मूलन भएको छैन । सिलौटीबाट जारी सत्य धर्म मुचुल्का कार्यान्वयन नभएको खबर पाएपछि चिन्तित भएर फाल्गुनन्दले जीवनको अन्तिम घडीमा भनेका छन्, ‘लिम्बुवानका थुम–थुमका घर–गाउँमा बस्ने चेलाभुलालाई मेरो आशिर्वाद, तिमीहरूले ठूलो परिश्रम गरी माङहिम र पाठशाला निर्माण गरेको खबर सुनेर खुसी लागेको छ, यसरी नै धर्म कार्यमा चित्त धरे सर्वत्र सप्रन्छ । तर छोरीचेलीको रित लिने र छोरीलाई अंश नदिने चलन अझै कायम छ भन्दा मनमा अशान्ति छाइरहेछ । छोरी पनि छोराझैं मान्नुपर्नेमा त भेडाबाख्रा जस्तो बिक्री गर्ने किन यस्तो चलन नछाडेको हो ? छोरी झन् देवीमाता हुन्, यसकारण राम्रो विचार गर्नु, समाजमा सम्झाउनु, कुम्भिपाक (अघोर नर्क) मा जाने चेष्टा नगर्नु, परम पदमा जाने कोसिस गर्नुपर्छ ।’

फाल्गुनन्दले गराएको सत्य धर्म मुचुल्का किरात समाज सुधारका लागि नि:सन्देह कोसेढुंगा हो ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७४ ०७:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT