अस्पताल सञ्चालनमा बेथिति

सम्पादकीय

राजधानीकै अस्पताल तथा औषधि पसलहरू नियम–कानुन पालनामा इमानदार नरहेको आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले गरेको अनुगमनले देखाएको छ । अनुगमनमा स्वास्थ्य संस्थाहरू नवीकरणबिना सञ्चालन भइरहेको, स्वीकृतिभन्दा बढी शय्या राखेको र अस्पताल शुल्क भनेर बढी रकम लिएको पाइएको छ ।

यो सम्बन्धित स्वास्थ्य संस्थाको गैरजिम्मेवार कार्य हो । यसले नियमनकारी निकायको पनि कमजोरी उजागर गरेको छ । 

विभागका अनुसार थापाथलीमा रहेको नर्भिक इन्टरनेसनल हस्पिटल एन्ड मेडिकल कलेजले स्वीकृति लिएको भन्दा बढी शय्या सञ्चालन गरिरहेको छ भने अस्पताल नवीकरण पनि गरिएको छैन । १ सय शय्याको अस्पताल सञ्चालनको स्वीकृति पाएको नर्भिकमा त्यसभन्दा बढी शय्या पाइएको हो । अस्पतालले ‘अस्पताल चार्ज’ का नाममा कानुनविपरीत सर्वसाधारणबाट थप १३ प्रतिशत रकम लिने गरेको भेटिएको छ । विभागका अनुसार अस्पतालले स्वास्थ्य सेवा शुल्क भनेर ५ प्रतिशत लिन पाउँछ । त्यसैले १३ प्रतिशत असुली सेवाग्राहीमाथि ठगी हो । यसलाई तत्काल बन्द गर्नुपर्छ । यस्तै, चाबहिलको ओम हस्पिटल तथा रिसर्च सेन्टर र सुनधारामा रहेको काठमाडौं भ्याली अस्पताल नवीकरण नगरी सञ्चालन भइरहेको फेला परेको छ । कुपन्डोलस्थित सर्वांगीण स्वास्थ्य सदनले सञ्चालन स्वीकृत नलिएको देखिएको छ । थापाथलीको डेन्टल डायग्नोस्टिक प्रालिले भने अनुगमनका बेला सामाजिक सुरक्षा कर, स्वास्थ्य सेवा करको भौचर र कर्मचारीको सम्झौतापत्र देखाउन नसकेको विभागले जनाएको छ । चाबहिलस्थित वेस्ट वाई फार्मेसीमा औषधि व्यवस्था विभागको ढाँचाअनुसारको बिल नभएको, लुनिभा हेल्थ केयर र फार्मेसी युनिटमा लागू तथा मनोद्वीपक औषधिको रेकर्ड दुरुस्त नभएको भेटिएको छ । लेबल नभएका औषधि बिक्री भएको पनि फेला परेको छ । अनुगमन नगरिएका अन्य स्वास्थ्य संस्थामा पनि यस्तै बेथिति रहेका हुन सक्छन् । 

स्वास्थ्य संस्था स्थापना, सञ्चालन तथा स्तरोन्नति मापदण्ड निर्देशिका २०७० ले सबै निजी तथा गैरसरकारी स्वास्थ्य संस्था हरेक वर्ष नवीकरण गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । ५० शय्याभन्दा माथिका अस्पतालले स्वास्थ्य सेवा विभाग, २६ देखि ५० शय्यासम्मका अस्पतालले क्षेत्रीय स्वास्थ्य निर्देशनालय र १५ देखि २५ शय्यासम्मका अस्पतालले सम्बन्धित जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालयमा हरेक वर्ष कार्यविवरण बुझाएर नवीकरण गराउनुपर्छ । संस्था दर्ता वा नवीकरण नहुनु भनेको अवैध हुनु हो । निर्देशिकाले तोकेको मापदण्ड पूरा नगरेकैले पनि कतिपय अस्पतालले नवीकरणमा आनाकानी गरेको पाइन्छ । निर्देशिकामा भवनसंहिताअनुसार भूकम्पप्रतिरोधात्मक भवन तथा खाली जग्गा हुनुपर्ने, प्रारम्भिक वातावरणीय परीक्षण हुनुपर्नेलगायत मापदण्ड तोकिएका छन् । सम्बन्धित निकायको अनुगमन र कारबाहीमा फितलोपनका कारण पनि स्वास्थ्य संस्था सञ्चालकहरू मापदण्ड पालना तथा नवीकरणमा लापरबाही गरेका हुन सक्छन् । अनुगमन भएर कमजोरी फेला परिहाले दबाब र भनसुनका भरमा कारबाहीबाट उन्मुक्ति पाउने अवस्था पनि छ । स्वास्थ्य सेवाजस्तो संवदेनशील क्षेत्रमा व्यवसायीको यस्तो हेलचेक्रयाइँ निन्दनीय छ । 

नियम, कानुनको परिधिमा रहेर व्यवसाय चलाउनु अस्पताल, औषधि पसल, फार्मेसी सञ्चालकहरूको कर्तव्य हो । आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागको प्रतिवेदनले स्वास्थ्य संस्थाको नियमित अनुगमन र कारबाहीको खाँचो औंल्याएको छ । दबाबका भरमा कारबाहीबाट उन्मुक्ति पाउने अवस्था रहेसम्म पनि यस्ता बेथितिले निरन्तरता पाइरहन्छन् । 
आपूर्ति व्यवस्थापन तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले अहिले गरेको अनुगमनमा दोषी देखिएका स्वास्थ्य संस्थालाई कारबाहीको दायरामा ल्याउन सके मात्रै पनि बेथितिहरू स्वत: घट्छन् । स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थित र भरपर्दो पनि बन्छ । सम्बन्धित निकायले सबै स्वास्थ्य संस्था अनुगमनलाई नियमित भने बनाउनैपर्छ । कमजोरी फेला परेको अवस्थामा जो कसैलाई कारबाही हुने अवस्था पनि बन्नुपर्छ । यसमा सम्बन्धित सबै क्षेत्रको समन्वय र सहयोग चाहिन्छ । कारबाही नहुने हो भने अनुगमनको औचित्य हुँदैन । 

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७४ ०७:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बढ्दो हिंसा र मानसिक स्वास्थ्य

डा. अजय रिसाल

शान्ति र अहिंसाको मार्गनिर्देशक भएका कारण बुद्ध, गान्धी, मन्डेला, मार्टिन लुथर किङ, मदर टेरेसा विश्वभरि नै पूजित छन्, वन्दित छन् । तर पनि किन हिंसा बढिरहेछ हाम्रो समाजमा ? किन सर्वस्वीकार्य शान्ति र अहिंसा कायम रहन सकेको छैन यो विश्वमा ?

विश्वका सबै देशका इतिहा रक्तरञ्जित नै छन्, सिमाना छुट्याइएका छन्, घरहरू टुक्रिएका छन्, जाति र धर्मका नाममा लडाइँ जारी नै छन् । जब कि ‘अहिंसा परमो धर्म:’ भनेर विश्वका प्राय: सबै धर्मले लिपिबद्ध गरेका छन् । 

धेरै टाढा जानै पर्दैन, एक–दुई महिनायताका छापामा छाएका समाचार अध्ययन गरे पुग्छ । हाम्रै मुलुकभित्र कहीँ बम पड्क्यो, कहीँ हत्या त कतै अपहरणका घटना भए । एक युवतीले हिरासतमै आत्महत्या गरिन्, अस्पताल तोडफोडका घटना भए । विश्व परिवेशमा पनि, सिरियामा तनाव कायमै छ, मध्यपूर्वको इजरायल—प्यालेस्टाइनको समस्या वर्षांैदेखि हामी सुन्दै आइरहेछौं, युरोपेली तथा अमेरिकी देशहरूमा एउटा युवकको उत्तेजनाले अनेक जनता मृत्युका सिकार हुनपुगेका समाचार आइरहेका छन् । 

डार्बिनको क्रमविकासको सिद्धान्त र त्यसपछि विकसित हुँदै आइरहेका सिद्धान्तअनुसार प्रत्येक प्राणी आफ्नै सीमारक्षाका लागि तत्पर रहन्छन्, चाहे ती जलचर माछा हुन् या उभयचर भ्यागुता वा स्थलचर पशुपन्छी नै किन नहुन् । जंगलमा बस्ने बाघ भनौं या रूखमा गुँड लगाउने पन्छीहरू, त्यस्तै गल्लीका कुकुर हुन् या मन्दिरमा रहेका बाँदर । मानिस पनि क्रमविकासको सिद्धान्तअनुसार प्राणी समुदायकै विकसित रुप भएकाले आफ्नो सीमारक्षाका लागि उद्यत नहुने प्रश्न नै आउँदैन । जंगली अवस्थाबाट विकसित भएर सहरी सभ्यतामा आइपुग्दा समेत सीमारक्षामा दत्तचित्त रहने उसका उत्प्रेरणा अनि आफ्नो किल्ला, टोल, समाज अनि परिवारप्रतिको चेतनाले गर्दा समूहको संरक्षणका लागि हिंसामै जाइलाग्न पनि पछि नपर्ने प्रवृत्ति आएको हो कि ? विश्व इतिहास अनि हाम्रै मुलुकको पनि प्राचीन इतिहासले त्यही देखाएको छैन र ? तर चेतनशील भएको नाताले उमेरको वृद्धि सँगसँगै सायद उसका सीमा–बन्धन भने साँघुरिँदै जान थाल्छन् । विश्वबाट राष्ट्र, राष्ट्रबाट समाज, त्यसपछि परिवारमा पनि संयुक्तबाट एकल, अनि छोराछोरी, लोग्नेस्वास्नी हुँदै आफूमा आएर टुंगिन्छन् उसका सीमा अनि प्राथमिकता । अन्तत: व्यक्तिवादी र स्वार्थी बन्न पुग्छ मान्छे । आफ्नो अस्तित्व रक्षाका लागि छोराछोरी, श्रीमान्/श्रीमती, आमाबुबा, साथी/सहकर्मी बाधक हुन आए भन्ने ठान्छ अनि त्यसप्रति हिंसाको भाव जाग्न पुग्छ ।

मानव शरीरमा रहेका हर्मोनहरू (मुख्यतया: पुरुषहरूमा अत्यधिक मात्रामा पाइने एन्ड्रोजन—टेस्टोस्टेरोन), अन्य न्युरोट्रान्स्मिटर रसायनहरू (सेरेटोनिन, क्याटेकोलामिन आदि) अनि निद्रा, भोक, यौन सन्तुष्टिजस्ता आधारभूत क्रियामा हुने उतारचढावले व्यक्तिको मनस्थिति निर्धारित गरिरहेको हुन्छ । एन्ड्रोजनको वृद्धि, सेरेटोनिनको कमी अनि माथि उल्लिखित आधारभूत क्रियाको नियमिततामा खलल हँुदा मानिस बढी उत्तेजित हुने र हिंस्रक बन्ने हुन जान्छ । दुर्घटनामा परेर मस्तिष्कमा आघात परेका बिरामी र उन्माद या अवसादजस्ता मानसिक रोग लागेकाहरूमा हिंसा—प्रतिहिंसाका (आत्महत्या या अन्य व्यक्तिप्रति हिंसा)े लक्षण बढी देखिनुको कारण पनि यही नै हो ।

मनोवैज्ञानिक कोणबाट विश्लेषण गर्दा आफू शिशु अवस्थामा हुर्केको घरपरिवारको वातावरण, समाजको प्रभाव, साथीसंगत, लागू पदार्थको कुलत, आर्थिक अवस्था आदिले एउटा व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माण–विनिर्माणमा प्रभाव पारेको हुन्छ । एन्टिसोसियल, प्यारान्वाइड, हिस्ट्रियोनिक अनि बोर्डरलाइन–इम्पल्सिभ प्रकारका व्यक्तित्व हुनेहरूमा हिंसामा फस्ने सम्भावना बढी नै देखिन्छ । त्यस्तै फ्रायडको दर्शनअनुसार मानिसको अन्तस्करणमा हरदम चलिरहने ‘जिउने चाहना या जीजिविषा’ एवं ‘मर्ने चाहना’ बीचको द्वन्द्वमा जब विभिन्न कारणबाट ‘मर्ने चाहना’ हावी हुन थाल्छ, तब प्राणी हत्या, हिंसा, विध्वंसप्रति उत्सुक हुन पुग्छ अनि यस्ता घटना घट्न पुग्छन् ।

हिंसाको वृद्धि—विकास अनि संवाहनमा सामाजिक अवयवले तत्कालीन या दीर्घकालीन प्रभाव पार्छ । गरिबी, बेरोजगारी, दण्डहीनता आदि कारक तत्त्वले हिंसाको सुरुवात गर्न मात्र हैन, त्यसलाई भड्काउन पनि उत्ति नै सघाउ पुर्‍याएको हुन्छ । ‘शून्य दिमाग, सैतानको घर’ भनेझैं बेरोजगारीले युवालाई दिशाहीन बनाउने, लागू पदार्थ आदिको कुलतमा फसाउने अनि भीडको पछाडि, राजनीतिक तवरमा फैलने प्रोपोगान्डामा सहभागी गराउने र हिंसातिर डोर्‍याउने सम्भावनामा वृद्धि गराउँछ । सामाजिक कारणमा मिडियाको प्रभावलाई पनि नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन । हिंसा–प्रतिहिंसाका समाचार कसरी सनसनीपूर्ण तवरले टीभीमा देखाइन्छन्, पत्रपत्रिकामा कोरिन्छन्, त्यसले सबैभन्दा हानिकारक असर बालमस्तिष्कमा गहिरो रुपले पर्ने कुरा युरोपेली मुलुकमा गरिएका अध्ययनहरूले देखाएका छन् । मिडिया सतर्क भएर यस्ता समाचारको प्रसारण गर्ने हो भने हिंसामा कमी आउँछ र समाजमा हिंसाविरोधी जनमत पनि तयार हुन्छ । 

हिंसालाई एउटा समाचारका रुपमा मात्र खुम्चन नदिई बिहंगम दृष्टिले अध्ययन—अनुसन्धान गरिनुपर्ने देखिन्छ । हिंसाले कहिल्यै पनि हिंसालाई जित्न सकिँदैन । बरु अहिंसाले नै सक्छ । महात्मा गान्धीको सत्याग्रहले बृटिस साम्राज्यको अवसान गराइदिएको इतिहास साक्षी नै छ । बुद्धले अंगुलीमालको गर्जनलाई हाँसी–हाँसी निस्तेज गरिदिएको यथार्थलाई पनि सम्झन आवश्यक छ । 
धुलिखेल अस्पतालमा कार्यरत डा. रिसाल मानसिक रोगविशेषज्ञ हुन् । 

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७४ ०७:२५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्