‘समानान्तर’ निकाय हुनुको भ्रम

देश–विदेश
देवेन्द्र भट्टराई

गैरआवासीय नेपाली संघ (एनआरएन) ले आफ्नो नयाँ कार्यसमिति चयन हुनासाथै देखिनेगरी एउटा निर्णय बाहिर ल्याएको छ— नेपाली चेली डोल्मा शेर्पाका नाममा उठेको रकमबारे । नोभेम्बर ५ मा एनआरएन प्रवक्ताका नाममा आएको स्पष्टोक्तिले के स्पष्ट पारेको छ भने यो संस्था वर्षौंवर्षदेखि पारदर्शिता र जवाफदेहिताको संकुचनमाझ गुज्रिएको रहेछ ।

यसो भन्दैमा प्रवक्ताको भनाइले संसारभरका नेपालीले आनासुकी गर्दै डोल्मा बचाउ अभियानका नाममा दिएको लाखौं रुपैयाँको हिसाब–किताब शुद्धीकरण भएको छ भन्ने अवस्था उब्जिएको पनि देखिन्न । बरु एनआरएनजस्तो ‘नेपालीका लागि नेपाली’ नारा बोकेको संस्था कसरी दाताहरूको अभिष्ट र इच्छा नबुझिकनै हौवामा चलिरहेको रहेछ भन्ने थप स्पष्ट पारेको छ ।

सहकर्मी हत्याको अभियोगमा १० वर्ष जेल सजाय बेहोर्दै कुवेतबाट घर फिरेकी डोल्मा शेर्पा जानी–नजानी नेपालबाट विदेशिने हाउसमेडहरूका निम्ति जानपहिचानको नाम बनिसकेकी छिन् । डोल्माको जीवनरक्षामा नेपाल सरकार स्वयम्ले संसारभरका नेपालीलाई गरेको आग्रहमा चाहिँंदो रकम संकलनसँगै आवाज र जनमत तयार भएको स्थितिबारे सबै जानकार छन् । यो जीवनरक्षा अभियानको सुरुवात स्वयम् प्रधानमन्त्री कार्यालय, मन्त्रिपरिषद र परराष्ट्र मन्त्रालयको अग्रसरतामा सम्भव भएको थियो, सुरुवातमा सरकारले राखेको ४ हजार डलरको ‘बिउ पैसा’ बढेर डोल्माका नाममा ५० लाख रुपैयाँभन्दा बढीको कोष खडा भएको हो ।

डोल्मा बचाउ अभियानमा एनआरएनका पूर्व महासचिव एवं अन्तर्राष्ट्रिय समन्वय समिति सदस्य कोरियास्थित तेन्जी शेर्पा दिलोज्यानले लागिपरेका थिए । कतिपय अर्थमा जातीय, मानवीय र सामाजिक कारणले पनि डोल्माको नाममा ‘क्रेज’ थपियो, यही कारण सहयोग राशि पनि ‘फ्रिज’ हुनेगरी संकलन भयो । डोल्माका नाममा सञ्चित रहेको (भनिएको) ३२ लाख रुपैयाँ र त्यसबाट आएको झन्डै १२ लाख रुपैयाँको ब्याज रकमलाई एनआरएन स्वयंले आफ्नो सञ्चिती कोषमा राखेको खबर जति ‘लज्जास्पद’ छ, उति नै तेन्जी शेर्पाजस्ता अभियन्ताहरूले अघि बढाएको सहयोग–सद्भावको ‘मानमर्दन’ गर्ने तहको छ । तेन्जी स्वयम् पनि आज डोल्माका नाममा उठेको रकम उनैको जीवनयापनमा दिइनुपर्छ भनेर एनआरएनभित्र आवाज उठाइरहेका छन् । तर पारदर्शिता र जवाफदेहिताको ख्याल नगरी सञ्चित रकम एनआरएन आफैंले राख्ने स्वघोषणा गरिसकेको छ ।

एनआरएन प्रवक्ताले अघिल्लो साता जारी गरेको विज्ञप्तिमा डोल्माका नाममा उठेको सञ्चित रकम ‘एनआरएन आपत्कालीन वैदेशिक रोजगार कोषमा जम्मा गर्ने र सोही खालका अन्य राहत कार्यमा खर्च गर्ने’ भनेर घोषणा गरिएको छ । अब प्रश्न उठेको छ— यो ‘अमूर्त’ कोषमा डोल्माका नाममा उठाइए जस्तै अरू कति रकम सञ्चित छ ? आजसम्म यो कोषबाट कति बिचल्लीमा परेका कामदारको उद्धार अथवा राहतमा खर्च भएको छ ? एनआरएनले विगतमा केन्या, मलेसिया, युएई लगायतका मुलुकमा खडा गरेको कामदार उद्धार राहत कोषको लेखाजोखा कहाँ, कसले गरेको छ ? 

पक्कै पनि जीवनरक्षाको अवस्थामा रहेकी डोल्मा आज सुरक्षित रूपमा घर फर्किसकेकी छिन् । उनका नाममा उठेको रकम उनको जीवनरक्षामा खर्च गरिने प्रयोजन पनि सही थियो । अब सञ्चित रकम डोल्माको घरव्यवहार चलाउन दिइनुपर्छ भनेर कसैले दबाब दिन सक्दैन र मिल्दैन पनि । तर एउटी बिचल्लीमा परेकी नेपाली चेलीको नाममा दाताहरूले के प्रयोजनमा यत्रो रकम स्वेच्छाले दिएका थिए ? एनआरएन जस्तो सामान्य अर्थको सामाजिक संस्थाले एउटा प्रयोजनमा पैसा उठाएर अर्कै प्रयोजनमा यसरी ‘होल्ड’ गर्न मिल्छ कि मिल्दैन ? एनआरएन जस्तो समृद्ध (धनीमानी) निकायको सार्वजनिक जिम्मेवारी र इज्जत (पब्लिक प्रेस्टिज) हुन्छ कि हुँदैन ? हो, यो आफैंमा एउटा व्यक्ति (डोल्मा) भन्दा पनि संस्था (एनआरएन) को साख र पद्धतिको कुरा हो । ‘जवाफदेहिता’ बिनाको यो सञ्चित रकम आसमा डोल्मा शेर्पाभन्दा पनि एनआरएनका लागि भारी रकम हो, यसमा एनआरएन स्पष्ट नबन्ने हो भने यसको आत्माले सिंगो संस्थालाई सधैं–सधैं तर्साइरहने स्थिति छ । 

अब उप्रान्त एनआरएनजस्तो अन्तर्राष्ट्रिय छाता निकायलाई ‘अभिभावक’ संगठन मानेर कुनै विपत् अथवा मानवीय सहयोगका कामकुरामा साथ दिन आग्रह गर्ने कि नगर्ने ? अहिले साउदी अरेबियामा जीवनरक्षामा गुहार मागिरहेका थानेश्वर भुसालका नाममा पनि एनआरएनसहित बिभिन्न तहबाट पैसा संकलन भैरहेको छ । अब यो रकम पनि एनआरएन आपत्कालीन वैदेशिक रोजगार कोषमै सञ्चित हुने हो त ? यसकारण पनि डोल्मा बचाउ अभियानमा सञ्चित रकम अहिले डोल्मालाई दिने कि नदिने (?) भन्ने प्रमुख प्रश्न हुँदै होइन । बरु एनआरएनजस्तो संस्थाको जवाफदेहिता र लहडी कार्यशैली पनि अहम् प्रश्नको मुद्दा बनेको छ ।

यो जवाफदेहिता नरहँदाको अवस्था थप जटिल बन्दै गएर कुनै दिन सरकारले डोल्माका नाममा उठेको रकम दुरुपयोग अथवा ‘प्रयोजनभन्दा बाहिर गएको’ निधोमा पुगेर आफैंले फिर्ता (एयरमार्क) लिन पनि सक्छ । एनआरएनले पनि आफूलाई सरकारको समानान्तर निकायझैं ठान्नुभएन, यो भ्रम राखेर सार्वजनिक प्रयोजनका कुराहरूमा आफूखुसी निर्णय गर्न थालेमा अर्थभन्दा ‘अनर्थ’ बढ्दै जाने स्थिति देखिएको छ । बरु यो रकम सरकारको वैदेशिक रोजगार प्रबद्र्धन बोर्ड अथवा प्रधानमन्त्री राहत कोषमा राखिदिंदा बढी बुद्धिमानी हुनेछ । अहिले एनआरएनमाथि चौतर्फी प्रश्न उठिरहेको छ— कुन विधान र कुन नियमावली अनुसार डोल्मा शेर्पाका नाममा संसारभरका सह्दयी नेपालीले दिएको चन्दा रकम आफ्नो खातामा राख्न सकेको हो ? यति भनेर गलत बाटो र उपायमा कुवेत पुगेकी डोल्मा शेर्पा सबैका निम्ति ‘रोलमोडल’ हुन् भनेर साविती बयान दिन खोजिएको होइन । तर थिति बसाल्ने कुरामा अग्रणी संस्था एनआरएनले पनि आफ्नो दायरा भुल्न मिल्दैन, सिंगो सरकार र पद्धतिको ‘समानान्तर’ बन्न खोजेर कहीं पुगिँदैन भन्ने बोध एनआरएनमा हुनु जरुरी छ ।

यतिखेर डोल्मा शेर्पा प्रकरणमा सीमित अधिकारवादीहरूले आवाज उठाउन थालेका छन्, सार्वजनिक सञ्जालमार्फत । अधिकारवादी मीना शर्मा, चन्दा थापाहरूले उठाएको सार्वजनिक जिज्ञासा पनि उत्तिकै जायज छ— नेपथ्यमा सुनिए पनि । उनीहरूले ‘एनआरएनसँग अनुत्तरितै रहेका केही सवाल’ भनेर सोधेका छन्— ‘डोल्मा शेर्पालाई मृत्युदण्डबाट बचाउने उद्देश्यले एनआरएनले अभियान सञ्चालन गरेको थियो । उनी मृत्युदण्डबाट बचेर अहिले नेपाल फर्किसकेकी पनि छिन् । उनलाई बचाउने उद्देश्य पूरा भएको छ । तर उनलाई बचाउन उठाइएको रकम र हालै एआरएन आईसीसीले गरेको निर्णयबारे टिकाटिप्पणी आएका छन् । डोल्माको नाममा उठेको रकममा उनकै हक लाग्छ भन्ने होइन, उद्देश्य पूरा भयो भने त्यस्तै कामका लागि अरूलाई पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ । तर १० वर्षसम्म सो रकमको हिसाब किन सार्वजनिक गरिएन ? त्यसको ब्याज कहाँ गयो भन्ने प्रश्नको उत्तर भने संघले आगामी दिनमा भए पनि दिनैपर्छ ।’
devendelhi@gmail.com

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७४ ०८:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्याथोलोजी सेवाको नजरअन्दाज

सन्दर्भ : अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस
डा. रुणा झा

क्यान्सर वा अर्वुद रोग यस्तो समूहको रोग हो, जसमा शरीरको कुनै तन्तु अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थाल्छ र वरिपरिका अंगहरूमा मात्र नभई शरीरका अन्य अंगहरूमा समेत फैलिएर सो अंगको गतिविधिमा समेत असर गर्छ र अन्तत: बिरामीको मृत्यु नै हुन्छ ।

यस्तो रोगबारे समयमै थाहा पाउन सकिए क्यान्सरलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । यस क्यान्सर रोग निदानको लागि नभई नहुने सेवा हो, प्याथोलोजी । प्याथोलोजी २ वटा ग्रिक शब्द प्याथोज (रोग) र लोगोज (ज्ञान मिलेर बनेको) अथवा रोगसम्बन्धी ज्ञान लिने विषयलाई प्याथोलोजी भनिन्छ । प्याथोलोजीलाई प्रमाणमा आधारित आधुनिक चिकित्साको मेरुदण्ड मानिन्छ । आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका ७० प्रतिशत निर्णयहरू प्याथोलोजीको नतिजामा आधारित हुन्छ । प्याथोलोजीको अभ्यास सबै क्लिनिकल विषयसँग जोडिएको छ । त्यसमध्ये पनि क्यान्सरको निदान सम्बन्धमा अहिलेसम्म पनि प्याथोलोजी परीक्षणलाई नै ‘गोल्ड स्टान्डर्ड’ परीक्षण मानिन्छ । 

रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले प्याथोलोजीलाई विभिन्न समूहमा वर्गीकरण गरेको छ– क) जनरल प्याथोलोजी (शरीरमा रोग लाग्ने कारण, रोग लाग्ने प्रक्रिया र शरीरको प्रतिकार गर्ने तरिका सम्बन्धी ज्ञान) ख) एनाटमिक अथवा सर्जिकल प्याथोलोजी (माइक्रोस्कोपको सहायताले रोगले ग्रसित कोशिकाहरू सिधै हेर्न सकिने ज्ञान) ग) क्लिनिकल प्याथोलोजी (रगत र शरीरको अन्य तरल पदार्थको परीक्षण गर्ने ज्ञान) घ) केमिकल प्याथोलोजी अथवा बायोकेमेष्ट्री (विभिन्न रोगमा शरीरमा आउने रासायनिक परिवर्तनको अध्ययन र परीक्षण) ङ) हेमाटोलोजी (एनिमिया, थालेसेमिया, हेमोफिलिया, रगत क्यान्सर आदि रगतमा हुने रोग सम्बन्धी अध्ययन र परीक्षण), च) जेनेटिक्स (विभिन्न रोगमा मानव जिनमा परिवर्तन सम्बन्धी अध्ययन र परीक्षण), छ) इम्युनोलोजी र ज) माइक्रोबायोलोजी । क्यान्सर परीक्षणमा एनाटोमिक अथवा सर्जिकल प्याथोलोजीको भूमिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ । 

पेट दुखेर इन्डोस्कोपी गराउनुभएको छ वा रोगले ग्रसित कुनै अंग अपरेसन गरेर निकाल्नुभएको छ भने तपाईहरूलाई थाहा होला, त्यसरी निकालिएको मासुलाई प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पुर्‍याउने गरिन्छ । यी सबै परीक्षणको मुख्य उद्देश्य क्यान्सर भए/नभएको, क्यान्सर भए कस्तो खाले, कति कडा र कुन अवस्थाको वा क्यान्सर नभए अरू कुन रोग हो, त्यो थाहा पाउनु हो । प्रयोगशाला पुर्‍याइएको मासुको टुक्रा नाङ्गो आँखाले परीक्षण गरी त्यसपछि माइक्रोस्कोपको मद्दतले कोशिकाहरू अध्ययन गरेर रोग पत्ता लगाउने विषय नै प्याथोलोजी हो । पाठेघरको मुखको क्यान्सर परीक्षण गर्ने प्याप स्मेयर या शरीरमा पलाएका कुनै गाँठागुँठीको एफएनएसी अथवा पातलो सुइले छेडेर त्यहाँबाट निकालेको नमुनाको परीक्षण पनि कोशिकाहरूकै माइक्रोस्कोपिक अध्ययन गरेर गरिन्छ । यसरी पहिला नग्न आँखाले र त्यसपछि माइक्रोस्कोपको सहायताले कोशिकाहरूमा देखिएको परिवर्तनलाई नै आधार बनाएर एउटा नतिजामा पुगिन्छ । 

प्याथोलोजीको इतिहास नयाँ होइन, पन्ध्रौं शताव्दीमा इटालियन चिकित्सक एन्टिनियो बेनिभिनीले मृत शरीर बिच्छेदन गरी अध्ययन गरेर रोग पत्ता लगाउने गरेका थिए, जसलाई हामी अटप्सी वा बोलचालको भाषामा पोस्टमार्टम भनेर बुझ्ने गर्छांै । जिओमानी मोर्गगनी (१६८२–१७७१) ले ६०० भन्दा बढी अटप्सीबाट प्राप्त जानकारीलाई बिरामी जीवित छँदै भेटिएका लक्षणहरूसँंग जोडी कुन रोगमा कस्तो लक्ष्यण देखापर्छ भन्ने सम्बन्धी किताब नै लेखेका थिए । त्यसपछि यस विषयमा किताबहरूको ओइरो नै लाग्यो । माइक्रोस्कोपको प्रयोगसँगै उन्नाइसौं शताव्दीको दोस्रो भागमा प्याथोलोजीले नयाँ युगमा प्रवेश गर्‍यो र यसको श्रेय जर्मन चिकित्सक रुडोल्फ विर्चोव (सन् १८२१–१९०२) लाई जान्छ । प्याथोलोजीका पिता भनेर पनि यिनै रुडोल्फ विर्चोवलाई चिनिन्छ । 

प्याथोलोजी सम्बन्धी ज्ञान भएको विशेषज्ञ चिकित्सकलाई प्याथोलोजिष्ट भनिन्छ । चिकित्साशास्त्रमा स्नातक (एमबीबीएस) अध्ययन पूरा गरेपछि ३ देखि ५ वर्षसम्मको एमडी अध्ययन सकेपछि प्याथोलोजिष्ट भइन्छ । प्याथोलोजिष्टलाई रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले वर्गीकरण गरेको प्याथोलोजीका विभिन्न विधाको ज्ञान भए पनि मुख्यत: एनाटमिक वा सर्जिकल प्याथोलोजी र हेमाटोलोजीमा हुन्छ । प्रयोगशाला चिकित्साको क्षेत्रमा आधुनिक कम्प्युटराइज्ड उपकरणको खोजसँंगै प्रयोगशालाकर्मीले गर्दै आएका धेरै काम उपकरणले विस्थापित गर्दै गए पनि प्याथोलोजिष्टले गर्ने क्यान्सर र अन्य रोगसम्बन्धी परीक्षण प्याथोलोजिष्टको आँखाले के देख्छ र दिमागले त्यसलाई कसरी बुझ्छ, त्यसमा भर पर्छ । नेपालमा १९० जति रजिष्टर्ड प्याथोलोजिष्ट छन् । महाराजगन्ज मेडिकल केलज, राष्ट्रिय चिकित्सा विज्ञान प्रतिष्ठान, काठमाडौं विश्वविद्यालय र अन्य निजी मेडिकल कलेजहरूले पनि प्याथोलोजीमा एमडी अध्यापन गराइरहेका छन् । तथापि यहाँका अधिकतम ‘प्याथोलोजी’ प्रयोगशाला वास्तविक प्याथोलोजी सेवा र प्याथोलोजिष्ट बिना नै सञ्चालन भइरहेको पाइन्छ । 

विश्वमा क्यान्सर मृत्युको दोस्रो ठूलो कारण हुने गरेको छ र वर्षेनि यस रोगबाट मृत्यु हुनेको संख्या बढ्दो छ । नेपालमा नसर्ने रोगको प्रकोप बढ्दै गएकामा हामी चिन्तित छांै । जसमध्ये क्यान्सर पनि एक हो । तर यसको निदानका लागि चाहिने प्याथोलोजी सेवा सरकारी अस्पतालहरूमै पनि कतै–कतै मात्र छ भने यस्तो सेवाबाट धेरै फाइदा नहुने भएकाले निजी क्षेत्रमा सञ्चालित प्रयोगशाला र अस्पतालहरू पनि यो सेवा प्रवाहमा आकर्षित भएको देखिँदैन । क्यान्सर र यो जस्तो डरलाग्दो अन्य रोगबारे चिकित्साका अन्य विशेषज्ञताले जति शंका गरे पनि निचोडमा पुग्न प्याथोलोजी सेवा र प्याथोलोजिष्टको क्षमतामै भर पर्नुपर्ने हुन्छ । प्याथोलोजी आधुनिक चिकित्साको मेरुदण्ड मानिए पनि र प्यथोलोजिष्टलाई डाक्टरको पनि डाक्टर भनिए पनि ओपीडी र वार्डको भिडभन्दा टाडा प्रयोगशालाभित्र हुने यस्ता परीक्षण सेवा र बिरामीको सम्पर्कमा धेरै नआउने प्याथोलोजिष्टलाई जश दिएको देखिँदैन । त्यसैले होला, सन् २०१४ देखि रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्स संयुक्त अधिराज्यको आह्वानमा विश्व्यापी स्वास्थ्य चुनौतीमा प्याथोलोजिष्ट र प्याथोलोजीको योगदान सम्बन्धी जनचेतना जगाउने र कदर गराउने उद्देश्यले विभिन्न देशहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस मनाउन थालिएको हो । 

विश्व स्वास्थ्य संगठनले मे २०१७ मा क्यान्सर रोकथाम सम्बन्धी प्रतिबद्धता व्यक्त गरेसँगै रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवसमा विश्वव्यापी गोलमेच छलफल नै राखेको छ । यस छलफलमा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त व्यक्तित्वहरूले विश्व स्वास्थ्य संगठनको यो प्रतिबद्धतालाई पूरा गर्न प्रभावकारी, लागत प्रभावी र दिगो प्याथोलोजी सेवा कसरी पुर्‍याउने भन्ने विषयमा ध्यान दिने बुझिन्छ । यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस १५ नोभेम्बरमा ‘विथआउट प्याथोलोजी देयर इज नो मेडिसिन’ अर्थात ‘प्याथोलोजीबिना चिकित्सा छैन’ भन्ने नाराका साथ विभिन्न देशमा मनाइँदैछ । नेपालमा प्याथोलोजिष्टहरूको एकमात्र छाता संगठन ‘एसोसियसन अफ क्लिनिकल प्याथोलोजिष्ट अफ नेपाल’ ले पनि विभिन्न कार्यक्रम गर्दै यो दिवस मनाउँदैछ । आशा छ, आउने दिनमा प्याथोलोजीको महत्त्व र बुझाइ अझ वृद्धि हुँदै जानेछ ।
डा. झा राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाकी प्रमुख कन्सल्टेन्ट प्याथोलोजिस्ट हुन् । 

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७४ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT