विभेदमा परेका सहिद

सन्दर्भ : छिन्ताङ सहिद सप्ताह
भिसा काफ्ले

जब करेसामा ढकमक्क सयपत्री फुल्छ, अनि झ्याली, झ्याम्टा र ढोलको आवाज खाल्साली (खोकु, छिन्ताङ, आँखीसल्ला) जनताका कानमा पर्न थाल्छ, तब मन ढक्क फुलेर आउँछ । किनकि यी सबै बाडाङमी (खाल्सा क्षेत्रका राई जातिको प्रमुख चाड) आएको संकेत हो ।

बाडाङमी सुरु भएसंँगै खाल्सा फेरि एकपटक दुख्छ । ३९ वर्षदेखिको पुरानो घाउ बल्झेर आउँछ । किनकि २०३६ सालमा यहाँ बम र संगीन नाचेर निहत्था जनताको रगतमा युद्धको होली खेलिएको थियो ।

अन्य १ सयभन्दा बढीलाई राजद्रोह मुद्दामा ७ वर्षसम्म जेल हालेको थियो । ती मध्ये अझै धेरैले बेला–बेलामा त्यसबेलाको दु:ख विसाउँछन् र धेरैको मन रुवाउँछन् । जसका लागि प्रत्येक वर्ष कात्तिकक अन्तिम साता (२३ गतेदेखि २९ सम्म) सहिद सप्ताहको अवसर हुन्छ । त्यहाँ सहिद परिवार र त्यसबेला राज्यको ज्यादती खेपेकाहरूलाई दोसल्ला पहिर्‍याएर सम्मान गरिन्छ । त्यही ०३६ सालको काण्डलाई नुनचुक छर्न नेताहरू पुरानै शैलीमा भाषण वाचन गर्न थाल्छन्, ‘खाल्साली जनता निरंकुशतासँग कहिल्यै डगेनन्, बरु बन्दुकको नाल खान तयार भए । महान छन्, छिन्ताङे सहिदहरू ।’ तर साढे ७ वर्ष राज्यद्रोहको मुद्दामा जेल परेका ८० वर्षीय पञ्चमान राई औषधी–उपचार नपाई घरमै थला परेका छन् । ५ वर्ष जेल परेका कुमार राई, चित्रमान राईहरू अझै पाखुरी बजारिरहेका छन् । शरीरमा एकथोपा रगत रहुन्जेल अन्याय र अत्याचारको विरोध गर्ने कसम खाएका छन् । प्रत्येक वर्ष उनीहरू आफूसँगका सहयोद्धाहरूका लागि मौन धारण गरेर गोपाल आनन्दी राई, श्रीमाया राई (हाङखिमा साइँली), भैरवबहादुर खालिङ राई, पुत्रमान राई, गणेशबहादुर विक, टंकबहादुर विक, बलबहादुर खत्री, पेशलमान राई, लाखमान साधु, चन्द्रबहादुर दमाई, धनवीर दर्जी, रणध्वज पुमा राई, गंगाबहादुर तुप्रिहाङ, चन्द्रबहादुर तुप्रिहाङ, रामकुमारी राई र झगेन्द राईलाई सम्झन्छन् । 

देश चुनावी माहोलमा होमिएको छ, प्रजातन्त्रपछि गणतन्त्रको नवीनतम शासन प्रणाली सुरु भइसकेको छ । बलबहादुर राई भने पाख्रीवास नगरपालिका वडा नं. १० मा अधियाँमा लिएको बारीमा कुटो–कोदालोमै छन् । उनलाई चुनाव नलागेको भने हैन । तर दिनभर काम नगरे बिहान–बेलुका हातमुख जोर्न उनलाई गाह्रो छ । बलबहादुर तिनै व्यक्ति हुन्, जसले ७ वर्षको उमेर हँुदा बाबु पुत्रमान बहुदलीय प्रजातन्त्र ल्याउने अभियानमा लागेकाले राजद्रोहीको आरोपमा तत्कालीन पञ्चाती सरकारले खेदेर तमोर नदीमा ज्युँदै फालेर मारिदिएको थियो । ३८ वर्षपछि तिनै पुत्रमानका छोरा गाउँपालिकाको वडा सदस्य भएका छन् । तर आर्थिक रूपमा भने परिवार पाल्न धौधौ छ । सहदि गोपाल आनन्दका छोरा योगेन्द्र राई ३ नम्बर वडा वडाध्यक्ष भएका छन्, श्रीमाया राई (हङखिमा राई) का छोरा भलकमान राई एमाले जिल्ला कमिटी सदस्य छन् । भैरव खालिङका छोरा सत्यनारायण राई नायव सुब्बा छन् । राजनीतिक रूपमा केही परिवारका सदस्य सक्रिय रहे तापनि आर्थिक रूपमा भने अधिकांशको जीवनस्तर उक्सनसकेको छैन । अझै पनि बिहान–बेलुकाको छाक टार्न बनिबुतोकै भर पर्नुपरेको छ । छिन्ताङ सहिद परिवार संरक्षण समितिका संयोजकसमेत रहेका बलबहादुरका अनुसार गणेश विक र बलबहादुर खत्रीका परिवार सम्पर्कमा नै छैनन् । 

बहुदलीय व्यवस्था ल्याउन पूर्वमा चेतनाको विगुल फुक्ने खाल्साले २०४६ पछि ५ जना सांसद र १ जना मन्त्री पाइसकेको छ । यो क्षेत्रले जहिल्यै पनि कम्युनिष्ट नै रोजेको छ । छिन्ताङको समग्र विकासका निम्ति भन्दै ९ वर्षअघि गुरुयोजना तयार गरी करिब २ करोड रुपैयाँ त्यसमा विनियोजन भए तापनि काम भने सन्तोषजनक रूपमा हुन नसकेको सहिद परिवारका सदस्यहरू बताउँछन् । २०४६ सालको बहुदलीय व्यवस्था स्थापनापछि यो ठाउँको देशभर चर्चा भए तापनि सोचे अनुरुप विकास हुन सकेन । अझ सहिद परिवार र त्यसबेला यातना खपेका परिवारको अवस्था भने दयनीय छ । ग्राभेल सडकले सुन्तला, अदुवा जस्ता स्थानीय उत्पादनले बजार पाउन थालेपछि भने त्यस क्षेत्रका जनतालाई केही आशातित बनाएको छ । 

तर विडम्बना, माओवादीले सञ्चालन गरेको दसवर्षे सशस्त्र युद्धमा ज्यान गुमाएका सबैलाई सरकारले पालैपालो राष्ट्रिय सहिद घोषणा गर्न कन्जुस्याइँ गरेन । अझ ०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि राजनीतिक आवरणमा थरीथरीका सहिद घोषणा भए । तर एकदलीय पञ्चायती शासनको विरुद्ध आवाज उठाउने खाल्साली वीरहरू सरकारको नजरमा कहिल्यै पनि सहिद हुन सकेनन् । २०४६ पछि ६ जना कम्युनिष्ट नेता प्रधानमन्त्री बने, तर कम्युनिष्ट आस्था राखेर आन्दोलनमा ज्यान गुमाएका ती वीर सपुतलाई राज्यका सहिद भन्न हिच्किचाइरहे । 

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७४ ०८:१३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

प्याथोलोजी सेवाको नजरअन्दाज

सन्दर्भ : अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस
डा. रुणा झा

क्यान्सर वा अर्वुद रोग यस्तो समूहको रोग हो, जसमा शरीरको कुनै तन्तु अनियन्त्रित रूपमा बढ्न थाल्छ र वरिपरिका अंगहरूमा मात्र नभई शरीरका अन्य अंगहरूमा समेत फैलिएर सो अंगको गतिविधिमा समेत असर गर्छ र अन्तत: बिरामीको मृत्यु नै हुन्छ ।

यस्तो रोगबारे समयमै थाहा पाउन सकिए क्यान्सरलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । यस क्यान्सर रोग निदानको लागि नभई नहुने सेवा हो, प्याथोलोजी । प्याथोलोजी २ वटा ग्रिक शब्द प्याथोज (रोग) र लोगोज (ज्ञान मिलेर बनेको) अथवा रोगसम्बन्धी ज्ञान लिने विषयलाई प्याथोलोजी भनिन्छ । प्याथोलोजीलाई प्रमाणमा आधारित आधुनिक चिकित्साको मेरुदण्ड मानिन्छ । आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका ७० प्रतिशत निर्णयहरू प्याथोलोजीको नतिजामा आधारित हुन्छ । प्याथोलोजीको अभ्यास सबै क्लिनिकल विषयसँग जोडिएको छ । त्यसमध्ये पनि क्यान्सरको निदान सम्बन्धमा अहिलेसम्म पनि प्याथोलोजी परीक्षणलाई नै ‘गोल्ड स्टान्डर्ड’ परीक्षण मानिन्छ । 

रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले प्याथोलोजीलाई विभिन्न समूहमा वर्गीकरण गरेको छ– क) जनरल प्याथोलोजी (शरीरमा रोग लाग्ने कारण, रोग लाग्ने प्रक्रिया र शरीरको प्रतिकार गर्ने तरिका सम्बन्धी ज्ञान) ख) एनाटमिक अथवा सर्जिकल प्याथोलोजी (माइक्रोस्कोपको सहायताले रोगले ग्रसित कोशिकाहरू सिधै हेर्न सकिने ज्ञान) ग) क्लिनिकल प्याथोलोजी (रगत र शरीरको अन्य तरल पदार्थको परीक्षण गर्ने ज्ञान) घ) केमिकल प्याथोलोजी अथवा बायोकेमेष्ट्री (विभिन्न रोगमा शरीरमा आउने रासायनिक परिवर्तनको अध्ययन र परीक्षण) ङ) हेमाटोलोजी (एनिमिया, थालेसेमिया, हेमोफिलिया, रगत क्यान्सर आदि रगतमा हुने रोग सम्बन्धी अध्ययन र परीक्षण), च) जेनेटिक्स (विभिन्न रोगमा मानव जिनमा परिवर्तन सम्बन्धी अध्ययन र परीक्षण), छ) इम्युनोलोजी र ज) माइक्रोबायोलोजी । क्यान्सर परीक्षणमा एनाटोमिक अथवा सर्जिकल प्याथोलोजीको भूमिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ । 

पेट दुखेर इन्डोस्कोपी गराउनुभएको छ वा रोगले ग्रसित कुनै अंग अपरेसन गरेर निकाल्नुभएको छ भने तपाईहरूलाई थाहा होला, त्यसरी निकालिएको मासुलाई प्रयोगशालामा परीक्षणका लागि पुर्‍याउने गरिन्छ । यी सबै परीक्षणको मुख्य उद्देश्य क्यान्सर भए/नभएको, क्यान्सर भए कस्तो खाले, कति कडा र कुन अवस्थाको वा क्यान्सर नभए अरू कुन रोग हो, त्यो थाहा पाउनु हो । प्रयोगशाला पुर्‍याइएको मासुको टुक्रा नाङ्गो आँखाले परीक्षण गरी त्यसपछि माइक्रोस्कोपको मद्दतले कोशिकाहरू अध्ययन गरेर रोग पत्ता लगाउने विषय नै प्याथोलोजी हो । पाठेघरको मुखको क्यान्सर परीक्षण गर्ने प्याप स्मेयर या शरीरमा पलाएका कुनै गाँठागुँठीको एफएनएसी अथवा पातलो सुइले छेडेर त्यहाँबाट निकालेको नमुनाको परीक्षण पनि कोशिकाहरूकै माइक्रोस्कोपिक अध्ययन गरेर गरिन्छ । यसरी पहिला नग्न आँखाले र त्यसपछि माइक्रोस्कोपको सहायताले कोशिकाहरूमा देखिएको परिवर्तनलाई नै आधार बनाएर एउटा नतिजामा पुगिन्छ । 

प्याथोलोजीको इतिहास नयाँ होइन, पन्ध्रौं शताव्दीमा इटालियन चिकित्सक एन्टिनियो बेनिभिनीले मृत शरीर बिच्छेदन गरी अध्ययन गरेर रोग पत्ता लगाउने गरेका थिए, जसलाई हामी अटप्सी वा बोलचालको भाषामा पोस्टमार्टम भनेर बुझ्ने गर्छांै । जिओमानी मोर्गगनी (१६८२–१७७१) ले ६०० भन्दा बढी अटप्सीबाट प्राप्त जानकारीलाई बिरामी जीवित छँदै भेटिएका लक्षणहरूसँंग जोडी कुन रोगमा कस्तो लक्ष्यण देखापर्छ भन्ने सम्बन्धी किताब नै लेखेका थिए । त्यसपछि यस विषयमा किताबहरूको ओइरो नै लाग्यो । माइक्रोस्कोपको प्रयोगसँगै उन्नाइसौं शताव्दीको दोस्रो भागमा प्याथोलोजीले नयाँ युगमा प्रवेश गर्‍यो र यसको श्रेय जर्मन चिकित्सक रुडोल्फ विर्चोव (सन् १८२१–१९०२) लाई जान्छ । प्याथोलोजीका पिता भनेर पनि यिनै रुडोल्फ विर्चोवलाई चिनिन्छ । 

प्याथोलोजी सम्बन्धी ज्ञान भएको विशेषज्ञ चिकित्सकलाई प्याथोलोजिष्ट भनिन्छ । चिकित्साशास्त्रमा स्नातक (एमबीबीएस) अध्ययन पूरा गरेपछि ३ देखि ५ वर्षसम्मको एमडी अध्ययन सकेपछि प्याथोलोजिष्ट भइन्छ । प्याथोलोजिष्टलाई रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले वर्गीकरण गरेको प्याथोलोजीका विभिन्न विधाको ज्ञान भए पनि मुख्यत: एनाटमिक वा सर्जिकल प्याथोलोजी र हेमाटोलोजीमा हुन्छ । प्रयोगशाला चिकित्साको क्षेत्रमा आधुनिक कम्प्युटराइज्ड उपकरणको खोजसँंगै प्रयोगशालाकर्मीले गर्दै आएका धेरै काम उपकरणले विस्थापित गर्दै गए पनि प्याथोलोजिष्टले गर्ने क्यान्सर र अन्य रोगसम्बन्धी परीक्षण प्याथोलोजिष्टको आँखाले के देख्छ र दिमागले त्यसलाई कसरी बुझ्छ, त्यसमा भर पर्छ । नेपालमा १९० जति रजिष्टर्ड प्याथोलोजिष्ट छन् । महाराजगन्ज मेडिकल केलज, राष्ट्रिय चिकित्सा विज्ञान प्रतिष्ठान, काठमाडौं विश्वविद्यालय र अन्य निजी मेडिकल कलेजहरूले पनि प्याथोलोजीमा एमडी अध्यापन गराइरहेका छन् । तथापि यहाँका अधिकतम ‘प्याथोलोजी’ प्रयोगशाला वास्तविक प्याथोलोजी सेवा र प्याथोलोजिष्ट बिना नै सञ्चालन भइरहेको पाइन्छ । 

विश्वमा क्यान्सर मृत्युको दोस्रो ठूलो कारण हुने गरेको छ र वर्षेनि यस रोगबाट मृत्यु हुनेको संख्या बढ्दो छ । नेपालमा नसर्ने रोगको प्रकोप बढ्दै गएकामा हामी चिन्तित छांै । जसमध्ये क्यान्सर पनि एक हो । तर यसको निदानका लागि चाहिने प्याथोलोजी सेवा सरकारी अस्पतालहरूमै पनि कतै–कतै मात्र छ भने यस्तो सेवाबाट धेरै फाइदा नहुने भएकाले निजी क्षेत्रमा सञ्चालित प्रयोगशाला र अस्पतालहरू पनि यो सेवा प्रवाहमा आकर्षित भएको देखिँदैन । क्यान्सर र यो जस्तो डरलाग्दो अन्य रोगबारे चिकित्साका अन्य विशेषज्ञताले जति शंका गरे पनि निचोडमा पुग्न प्याथोलोजी सेवा र प्याथोलोजिष्टको क्षमतामै भर पर्नुपर्ने हुन्छ । प्याथोलोजी आधुनिक चिकित्साको मेरुदण्ड मानिए पनि र प्यथोलोजिष्टलाई डाक्टरको पनि डाक्टर भनिए पनि ओपीडी र वार्डको भिडभन्दा टाडा प्रयोगशालाभित्र हुने यस्ता परीक्षण सेवा र बिरामीको सम्पर्कमा धेरै नआउने प्याथोलोजिष्टलाई जश दिएको देखिँदैन । त्यसैले होला, सन् २०१४ देखि रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्स संयुक्त अधिराज्यको आह्वानमा विश्व्यापी स्वास्थ्य चुनौतीमा प्याथोलोजिष्ट र प्याथोलोजीको योगदान सम्बन्धी जनचेतना जगाउने र कदर गराउने उद्देश्यले विभिन्न देशहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस मनाउन थालिएको हो । 

विश्व स्वास्थ्य संगठनले मे २०१७ मा क्यान्सर रोकथाम सम्बन्धी प्रतिबद्धता व्यक्त गरेसँगै रोयल कलेज अफ प्याथोलोजिष्ट्सले यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवसमा विश्वव्यापी गोलमेच छलफल नै राखेको छ । यस छलफलमा अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त व्यक्तित्वहरूले विश्व स्वास्थ्य संगठनको यो प्रतिबद्धतालाई पूरा गर्न प्रभावकारी, लागत प्रभावी र दिगो प्याथोलोजी सेवा कसरी पुर्‍याउने भन्ने विषयमा ध्यान दिने बुझिन्छ । यस वर्षको अन्तर्राष्ट्रिय प्याथोलोजी दिवस १५ नोभेम्बरमा ‘विथआउट प्याथोलोजी देयर इज नो मेडिसिन’ अर्थात ‘प्याथोलोजीबिना चिकित्सा छैन’ भन्ने नाराका साथ विभिन्न देशमा मनाइँदैछ । नेपालमा प्याथोलोजिष्टहरूको एकमात्र छाता संगठन ‘एसोसियसन अफ क्लिनिकल प्याथोलोजिष्ट अफ नेपाल’ ले पनि विभिन्न कार्यक्रम गर्दै यो दिवस मनाउँदैछ । आशा छ, आउने दिनमा प्याथोलोजीको महत्त्व र बुझाइ अझ वृद्धि हुँदै जानेछ ।
डा. झा राष्ट्रिय जनस्वास्थ्य प्रयोगशालाकी प्रमुख कन्सल्टेन्ट प्याथोलोजिस्ट हुन् । 

प्रकाशित : कार्तिक २९, २०७४ ०८:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT