एन्टिबायोटिक्स दुरूपयोगविरूद्ध जनचेतना

डा. दिनेश धरेल

एन्टिबायोटिक्स लिनु अगाडि तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिन उत्प्रेरित गर्दै यो वर्ष पनि नोभेम्बर १३ देखि १९ सम्म नेपाल लगायत संसारभरि नै जनचेतना सप्ताह मनाइयो । तर वर्षभरिका बाँकी ५१ साता एन्टिबायोटिक्सको उचित प्रयोगबारे कत्तिको सचेत रहिरहन्छौं त ?

यो एन्टिबायोटिक्स लेख्ने स्वास्थ्यकर्मी र एन्टिबायोटिक्स खाने वा लगाउने बिरामी मात्रैको सरोकार हैन, हामी सबैको स्वास्थ्यसंँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो । 

नेपालमा एन्टिबायोटिक्स सिफारिस गर्न र किन्न खासै रोकटोक छैन । प्रचलित एन्टिबायोटिक्सले काम नगर्ने किटाणुको संक्रमणले कति जनाको ज्यान जाने गरेको छ भन्ने कुनै प्रकाशित आंँकडा छैन । तर अनुभवको आधारमा समस्याको आयतन ठूलै छ भन्न सकिन्छ । अमेरिकामा प्रत्येक वर्ष कम्तीमा बीस लाख मानिसमा यस्तो संक्रमण हुने गर्छ, जसमध्ये कम्तीमा तेइस हजारको प्रत्यक्ष रूपमा त्यस्तो संक्रमणकै कारण मृत्यु हुन्छ । अन्य रोग लागेका बिरामीमा पनि संक्रमण भएर एन्टिबायोटिक्सले काम नगरेर अप्रत्यक्ष मृत्यु हुने संख्या त झन् धेरै छ । 

Yamaha

एन्टिबायोटिक्सले ब्याक्टेरियाको संक्रमण विरुद्ध काम गर्छ । यसले शरीरमा प्रवेश गरेका ती ब्याक्टेरियालाई मार्ने वा वृद्धि हुन नदिने काम गर्छ, जसले गर्दा संक्रमण निको हुन्छ । त्यसैले यो गम्भीर प्रकारका संक्रमणबाट प्राण बचाउने अचुक औषधी हो र आवश्यक परेको बेला एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गर्नुपर्छ । निमोनिया, पिसाबको संक्रमण, कानको संक्रमण, टन्सिल पाक्ने वा घाउ पाक्ने अनि मेनिन्जाइटिस, सेप्सिसजस्ता गम्भीर संक्रमण धेरैजसो ब्याक्टेरियाले नै गराउने हुँदा एन्टिबायोटिक्सले काम गर्छ । तर भाइरसले गर्ने संक्रमणमा एन्टिबायोटिक्सले कुनै काम गर्दैन । घाँटी दुख्ने, खोकी लाग्ने, सिँगान बग्ने, कान दुख्ने, पखाला लाग्ने, ज्वरोसँंगै डाबर आउने जस्ता धेरै समस्या प्राय: भाइरसले गराउने हुन्छ ।
सायद भाइरल संक्रमण भएको बेला एन्टिबायोटिक्स खाएर ठिक भएको सम्झिरहनुभएको होला । वास्तवमा त्यो एन्टिबायोटिक्सले भाइरस मारेर होइन, रोग आफै‌ ठिक भएको हो । धेरैजसो भाइरल संक्रमण शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफै नियन्त्रण गर्छ । कुनै–कुनै भाइरस विरुद्ध काम गर्ने एन्टी भाइरल औषधी पनि हुन्छन् । जुन रोगका लागि एन्टिबायोटिक्स उपयुक्त औषधी हैन, त्यस्तो रोग वा समस्यामा एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गर्दा कुनै फाइदा हुँदैन, बरु हानि हुनसक्छ । आवश्यक नपरिकन एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गरे विभिन्न साइड इफेक्ट देखापर्छन् । धेरैजसो एन्टिबायोटिक्सले मतमत लाग्ने, उल्टी हुने, पखाला लाग्ने, चिलाउने डाबर आउने जस्ता असर देखाउँछन् । कुनै–कुनै एन्टिबायोटिक्सले त गम्भीर खालको एलर्जी गराउँछ । शरीरभरि डाबर आउने, ओँठ र जिब्रो सुन्निने, सास फेर्न गाह्रो हुने, बेहोश हुनेजस्ता लक्षण देखिन्छन् ।

एन्टिबायोटिक्स सबैभन्दा बढी सिफारिस गरिने औषधीमा पर्छ । लगभग पचास प्रतिशत एन्टिबायोटिक्सको प्रयोग अनावश्यक वा अनुपयुक्त भएको अनुमान गरिन्छ । कुनै–कुनै एन्टिबायोटिक्स पशुलाई खुवाउने खानामा पनि राखिएको हुन्छ, जुन अनुपयुक्त प्रयोग मानिन्छ । यो प्रस्ट छ कि एन्टिबायोटिक्सको प्रयोग नै एन्टिबायोटिक्सले काम नगर्ने समस्याको प्रमुख कारण हो ।

जब सामान्यतया प्रयोग गरिने कुनै एन्टिबायोटिक्सले संक्रामक ब्याक्टेरियालाई मार्न सक्दैन, त्यो गम्भीर कुरा हो । यसले उपचारमा ठूलो चुनौती थपिदिन्छ । एन्टिबायोटिक्सले किन काम गर्न छाड्छ भने यसको जथाभावी प्रयोगले ब्याक्टेरियामा विभिन्न परिवर्तन ल्याइदिन्छ, अनि ब्याक्टेरिया मर्दैन । यसले गर्दा त्यस्तो संक्रमण विरुद्ध अर्को कडा एन्टिबायोटिक्स चलाउनुपर्छ । अझ धेरैजसो एन्टिबायोटिक्सले काम नगर्ने खालको संक्रमण निको पार्न हम्मे–हम्मे भैराखेको छ । 

बाँच्नको लागि ब्याक्टेरियाले जुन गतिमा आफूलाई परिवर्तन गरिरहेको छ, त्यो गतिमा हामीले नयाँ एन्टिबायोटिक्स विकास गर्न सकिरहेका छैनौं । फेरि त्यस्ता एन्टिबायोटिक्सले मार्न नसक्ने किटाणु अस्पतालमा मात्र सीमित नभएर समुदायमा फैलने क्रम पनि बढ्दो छ । सबैभन्दा ठूलो डर के हो भने कतिपय ब्याक्टेरियालाई उपलब्ध कुनै पनि एन्टिबायोटिक्सले नछुने हुनथालेको छ र बिरामीको उपचार गर्दागर्दै ज्यान पनि जान सक्छ । स्वास्थ्यकर्मीले एन्टिबायोटिक्स सिफारिस गर्दा धेरै सोच्नुपर्ने बेला आएको छ । सकेसम्म ठोस आधार भएर मात्र संक्रमणको प्रकृति हेरी उपयुक्त खालको एन्टिबायोटिक्स चलाउनु र सिफारिस गरिसकेपछि पूरा मात्रा नछुटाइकन खान लगाउनु धेरै महत्त्वपूर्ण छ । एक–दुई दिनमै फेरी–फेरी धेरै थरीका एन्टिबायोटिक्स चलाउनु जोखिमपूर्ण हुन्छ, त्यसैले दुईपटक सोचेर मात्र एन्टिबायोटिक्स चलाउने र फेर्ने निर्णय लिनुपर्छ । 

एन्टिबायोटिक्स बिरामीले आफूखुसी किनेर खान सक्ने अवस्था रहनु निकै सम्वेदनशील कुरा हो । हेर्दा उस्तै लाग्ने समस्या भए पनि अरू कसैलाई गरिएको वा आफैलाई पहिला गरिएको सिफारिस हेरेर त्यही एन्टिबायोटिक्स आफूखुसी कहिल्यै खानु वा खुवाउनु हुँदैन । ज्वरो आउने, घाँटी दुख्ने वा खोकी लाग्ने बित्तिकै एन्टिबायोटिक्स खाइहाल्ने गर्दा कुन किटाणुको संक्रमण हो भनेर जाँच गर्न र रोगको सही निदान गर्न गाह्रो हुन्छ । एन्टिबायोटिक्स नखाई ठिक हुन्न भन्दै स्वास्थ्यकर्मीलाई सिफारिस गर्न दबाब दिनु हितकर हँुदैन । योग्य स्वास्थ्यकर्मीले कुन एन्टिबायोटिक्स कसरी र कहिलेसम्म प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने निर्धारण गर्छन् र त्यसको पालना गर्न जरुरी छ ।

गम्भीर संक्रमणबाट ज्यान बचाउन एन्टिबायोटिक्सलाई चाहिएको बेला काम गर्नेगरी बचाइराख्नु आजको ठूलो चुनौती हो । यसको सामना मिलेर गर्नुपर्छ । यो समस्या किन भयावह अवस्थामा पुग्दैछ भनेर सबैले सोच्नुपर्ने भएको छ । समुदाय, स्वास्थ्य संस्था वा पशुपालन लगाएत एन्टिबायोटिक्स प्रयोग हुने जुनसुकै ठाउँमा सरकारी, गैरसरकारी वा नाफामूलक निजी साझेदारहरूसंँग समन्वयको परिपाटी बसाउनुपर्छ । उपयुक्त तरिकाले एन्टिबायोटिक्स प्रयोग गर्दाको फाइदा र जथाभावी प्रयोग गर्दा उत्पन्न हुने भयावह समस्याबारे जनस्तरमा सचेतना जगाउन जरुरी भैसकेको छ ।
डा. धरेल बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिस्ठानका उपप्राध्यापक हुन् । 

Esewa Pasal

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ ०७:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

खोस्टो नबनोस् चुनावी घोषणापत्र

मधु राई

गत वैशाख ३१ गते सम्पन्न स्थानीय तह निर्वाचनमा एमालेको तर्फबाट निर्वाचित काठमाडौं महानगरपालिकाका प्रमुख विद्यासुन्दर शाक्यले चुनावअघि आफ्नो चुनावी घोषणापत्रमार्फत ‘एक सय एक दिनमा एक सय काम गर्छु’ भनी मतदाता समक्ष प्रतिबद्धता जाहेर गरेका थिए ।

तर प्रमुख भएर पदभार सम्हालेको केही दिनभित्रै उनले आफू मातहतका निर्वाचित पदाधिकारीहरूलाई सरकारी ढिकुटीबाट मोबाइल किनिदिएर आलोचितमात्र बनेनन्, महानगरपालिकालाई चाहिने भनेर महँगो गाडी किने र व्ययभार थपे । यसरी ‘कामकुरा एकातिर कुम्लो बोकी ठिमीतिर’ भनेझैं प्रमुख शाक्यले आफ्नो प्रतिबद्धता बिर्सेर चुनावी घोषणापत्रलाई खोस्टामा परिणत गरे । र मतदातालाई निराश पारे ।

निरक्षर र साक्षरको के कुरा गर्ने ? राजधानीका हुनेखाने, शिक्षित मतदातालाई समेत चुनावअघि यस्ता चुनावी घोषणापत्रले कसरी आकर्षित गर्दारहेछन् भन्ने दृष्टान्त खोज्न टाढा जानु पर्दैन । विगतमा जस्तै शीर्ष दलहरूले यसपालि पनि मतदाताको मत हत्याउन विकास र समृद्धिको सपना बाँड्ने काम गरेका छन् । चुनावी घोषणापत्रमा विकास र समृद्धिको स्वप्निल सपना बाँड्ने र चुनाव जितेपछि त्यसलाई खोस्टामा परिणत गर्ने दलका नेता/कार्यकता फेरि पनि प्रतिनिधि र प्रदेशसभाको चुनाव जित्न त्यस्तै आकर्षक घोषणापत्र लिएर मतदाताको घरदैलो अभियानमा जुटेका छन् । बाहिरबाट राजधानीका मतदाताहरू शिक्षित र जागरुक देखिए पनि कस्तालाई जिताउँदा विकास निर्माणको कामले गति लिन्छ भन्ने विषयमा सधैँ अलमलिएको देखिन्छ । फेरि बहुसंख्यक शिक्षित, जागरुक भनाउँदा मतदाता पनि विकास निर्माणको काममा त्यति चासो राख्दैनन् । यसको प्रत्यक्ष र परोक्ष फाइदा दलहरूले उठाइरहेका छन् ।

यसरी ‘हिँड्दैछ, पाइला मेट्दैछ’ भन्ने चरित्र देखाउन खप्पिस शीर्ष दलका नेता/कार्यकर्ताको पुरातन प्रवृत्तिलाई मतदाताहरूले सामान्य रूपमा लिएको देखिन्छ । किनभने विकास र समृद्धिको सपना बाँड्दै आएका यस्ता नेता/कार्यकर्ताले विकास निर्माणको काममा चासो नराख्ने मतदाताको मनोभाव बुझेरै हुनुपर्छ, निर्वाचनैपिच्छे पूर्वाधार बिनाको सपना पूरा गर्छौं भन्दै अर्को चुनावी घोषणापत्र जनसमक्ष ल्याउँछन् र मतदाताहरू पनि हो न हो यसपालि त घोषणापत्रमा उल्लेखित वाचाहरू पूरा गर्छन् होला भनेर विश्वास गर्छन् र पुन: रनभुल्लमा पर्छन् ।
पूर्वाधार बिनाको विकास र समृद्धिको सपना बाँड्न खप्पिस दलहरूमध्ये वाम गठबन्धनले यसपटक आफ्नो घोषणापत्रमा पाँच वर्षमा सहरहरूमा मेट्रो र मोनोरेल कुदाउँछौं भनी उल्लेख गरेका छन् । मेट्रो रेल कुदाउन चाहिने पूर्वाधार खै त ? फेरि यस्ता मेट्रो रेल कुदाउँदैमा विकास र समृद्धिले फड्को मार्छ भन्ने असन्तुलित विकासको नमुना हेर्न टाढा जानै पर्दैन । छिमेकी देश भारतको राजधानी दिल्ली सहरको असन्तुलित विकास हेरे पुग्छ । एउटै सहरमा एकातिर मेट्रो रेल कुद्ने अर्कातिर झोपडपट्टीमा पुस्तौं–पुस्ता आधारभूत आवश्यकताबिना बाँचिरहेका जनता, यी दुवैथरी सहरबासी अहिले वायु प्रदूषणको पीडा खेप्दैछन् । 

अहिलेलाई मेट्रो रेल र मोनोरेल हैन, हामीलाई वायु प्रदूषणबाट मुक्ति चाहिएको छ । विश्वको प्रदूषित सहरहरूमध्ये काठमाडौं पाँचौं स्थानमा पर्छ भन्ने अध्ययन–अनुसन्धानले जनसमक्ष ल्याए पनि मानव स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने यस्ता विषयलाई दलहरूले सामान्य रूपमा लिएको देखिन्छ । 

एमाले गठबन्धनले जस्तै नेपाली कांग्रेसले पनि यसपटक आफ्नो चुनावी घोषणापत्रमा स्याटेलाइट र स्मार्ट सिटीहरू बनाउने स्वप्निल सपनाहरू मतदातामाझ बाँड्दैछ । यसपालि वाम र लोकतान्त्रिक गठबन्धनले जस्तै वैकल्पिक शक्ति भनी उदाएका नयाँ शक्तिले पाँच वर्षमा गरिबीको अन्त्य गर्ने र विवेकशील साझा पार्टीले समयसीमा नतोके पनि एकमुष्टमै सडक, हवाई, रेल, केबलकार र जलमार्गको विकास गर्ने भनी आफ्नो घोषणापत्रमा उल्लेख गरेका छन् ।

विगतमा राष्ट्रिय मुद्दाको कुरा छाडौं, स्थानीय निर्वाचनताका आफ्नो घोषणापत्रमा के–के कुरा उल्लेख गरेका थिए भन्ने कुरा अधिकांश निर्वाचित पदाधिकारीले बिर्सेको देखिन्छ । उदाहरणका लागि १९ वडा भएको विराटनगर महानगरपालिकामा स्थानीय निर्वाचनताका तालमेल गरेका माओवादी र संघीय समाजवादी फोरमले आफ्नो घोषणापत्रमा ‘नहर सरसफाइ र स्वच्छ पानी प्रवाह गर्न पहल गरी पार्क र नौका विहार सञ्चालन गर्न पहलकदमी गरिनेछ’ भनी उल्लेख गरेका थिए । वर्षको एकदिन छठपूजाको अघिल्लो दिनमात्र सरसफाइ गरिने नहरमा ३६४ दिन तिनै व्रतालुले फोहोर फ्याँक्ने गर्छन् । 

महानगरको ७/८ वटा वडा हुँदै बग्ने नहर हाम्रो प्राकृतिक सम्पदाको एकमात्र धरोहर हो र यसको संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने चेत न राजनीतिकर्मीमा पलायो न नहरछेउ बसोबास गर्नेहरूमा । संयोग भन्नुपर्छ, वडा नम्बर १२ मा संघीय समाजवादी फोरमबाट हीरालाल कामत र ६ मा माओवादी केन्द्रबाट विजय कामत वडाध्यक्षमा विजयी भएका छन् । यी दुवै वडाको बीचैबीच बग्ने फोहोरी नहर सफा गर्छौं भन्दै चुनाव जितेका वडाध्यक्ष विजय कामतले चुनाव जितेको झन्डै ६ महिना बित्नलाग्दा सामान्य बाटोघाटो साम्य पार्ने बाहेक नहर सम्बन्धी उल्लेख गरेका बुँदालाई चटक्कै बिर्सेको देखिन्छ भने हीरालाल कामतले भने बाटोघाटोको स्तरोन्नत्तिको काम सक्ने बित्तिकै वडाबासीको सहभागितामा नहरको संरक्षण र सम्बद्र्धन गर्ने बताए । यसरी हिजोका दिन छठमैयाका लागि भनेर सरसफाइ गरिएको नहर आज पुन: डम्पिङ साइटमा परिणत भएको छ ।

हुन त हामी मतदाताहरू पनि दोषमुक्त भने छैनौं । किनभने बहुसंख्यक मतदाता अझै पनि घोषणापत्र नहेरी मतदान गर्छौं । फेरि विगतमा चुनावी घोषणापत्र हेरेर मतदान गर्दै आएका बहुसंख्यक मतदाता पनि निर्वाचित पदाधिकारीले आफ्ना घोषणापत्रमा उल्लेख गरेका काम पूरा गरे कि गरेनन् भनी त्यति चासो राख्दैनौं । यसरी बहुसंख्यक मतदाताको यस्तो मनोवृत्तिका कारण पनि चुनावी घोषणापत्रहरू खोस्टामा परिणत हुने गरेका छन् । 

विडम्बना भन्नुपर्छ, यसपटक पनि शीर्ष दलहरूको चुनावी घोषणापत्र बहुसंख्यक मतदाताले अझै पढ्न पाएका छैनन् । विगत जस्तै दलहरूको घोषणापत्र नहेरी मतदान गर्ने मतदातालाई फेरि पनि आफूतिर आकर्षित गर्न दलहरूले घरदैलोसँगै चुनावी सभा आयोजना गर्दैछन् । यसरी घरदैलो गर्दैमा र चुनावी सभा गर्दैमा चुनाव जितिन्छ भनी दौडधुप गरिरहेका दलका नेता/कार्यकर्ताले विगतमा आफ्ना दलले घोषणापत्रमा उल्लेख गरेका प्रतिबद्धताको समीक्षा गर्न जरुरी छ । घोषणापत्रमा उल्लेखित प्रतिबद्धतामध्ये कुन–कुन पूरा गरे र बाँकी किन पूरा गर्न सकिएन भनी आफ्ना मतदातासामु स्पष्ट पार्न जरुरी छ । यस्तै घोषणापत्र पढेर मतदान गर्ने मतदाताले पनि निर्वाचित पदाधिकारीहरूले घोषणापत्रमा उल्लेखित काम पूरा गरे कि गरेनन् भनेर बेला–बेलामा झकझक्याउन जरुरी छ । यस्तै विगतमा चुनावी घोषणापत्रलाई खोस्टामा परिणत गर्ने दल र उम्मेदवारभन्दा राजनीतिमा स्वच्छ छवि बनाएका इमानदार र विकासप्रेमी उम्मेदवारलाई जिताउनसके मात्र विकास निर्माणको कामले गति लिन्छ ।

प्रकाशित : मंसिर ४, २०७४ ०७:२८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT