बाङ्गेमुढाका केशरबहादुर र सन्देशगृह

सन्देश गृहमा उपलब्ध अखबारमा छापिएका भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन सम्बन्धी समाचारहरूबाट अप्रत्यक्ष रूपमा नेपालका आन्दोलनकारीलाई प्रेरणा र उत्साह प्राप्त हुन्थे।
मल्ल के. सुन्दर

काठमाडौँ — ठमाडौंको तीनधारा पाठशालाको छुट्टै पहिचान र इतिहास छ, नेपालको राजनीतिमा। 

Yamaha

२००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनका बेला यो ठाउँ एउटा राजनीतिक गतिविधिकोमूल थलो थियो। यस परिसरमा कुनै न कुनै धर्ना, जुलुस, आमसभा दिनहँुजसो हुनेगर्थे। विशेषत: राजनीतिक दल तथा तिनका भ्रातृ संगठन तिनका आयोजक हुन्थे।

त्यस दिन परिदृश्य भिन्न थियो– त्यतिकै कार्यकर्ता, दर्शक अनि मञ्चबाट वक्ताहरूकाअति जोशिला र क्रान्तिकारी भाषण। तर त्यो कुनै दल विशेषको आमसभा थिएन,कुनै दल विशेषको भ्रातृ संगठन पनि आयोजक थिएन। २००९ जेठ १९ को अपरान्ह–नेपाल सरकारका तल्लो दर्जाका कर्मचारीको विशाल भेला थियो। मञ्चमा वक्ताकारूपमा उभिएका थिए– केशरबहादुर मास्के।न्यून वैतनिक कर्मचारी संघका अध्यक्षको हैसियतमा उनको सम्बोधन थियो। सरकारीकर्मचारीहरू त्यसमा पनि तल्लो तहकाहरूले पाउने तलबबाट जीवन धान्न सकिनेअवस्था थिएन। २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनपछि बजार भाउ छोइनसक्नुथियो। छाक टार्न पुग्दैन थियो, तलबबाट। तलब बाहेक अन्य सुविधा थिएन।

कर्मचारीहरूको ग्रेड वृद्धिको समेत व्यवस्था थिएन। यिनै समस्या समाधानको मागराख्दै नेपाल सरकारका न्यून वैतनिक कर्मचारीहरूका तर्फबाट गरिएको हडतालकोपहिलो दिन थियो। इतिहासमा पहिलोपटक आह्वान गरिएको सरकारी कर्मचारीको त्योआन्दोलनका कारण नेपाल सरकारका सम्पूर्ण कार्यालय ठप्प रहे। त्यस आन्दोलनकोसमर्थनमा प्रत्येक दिन विद्यार्थीको जुलुस प्रदर्शन हुनथाले। सहरका मूल बजारसमेतबन्द गरिएको थियो, ऐक्यबद्धता जनाउन। हडतालमा संलग्नहरू विरुद्ध वारेन्ट जारीगरिए। जागिर खोसिए। प्रधानमन्त्री थिए, मातृकाप्रसाद कोइराला। भनिन्छ, पछिजजसले सरकारी कागज गरी सम्झौता गरे, उनीहरू सबैको पुनर्बहाली गरियो। तरकेशरबहादुर सरकारी कागजमा हस्ताक्षर गर्न कहिल्यै तयार भएनन्। उनको सरकारीनोकरी सधंैका लागि अन्त्य भयो।

त्यही ऐतिहासिक आन्दोलनका अगुवा केशरबहादुरका लागि सय वसन्तपश्चात यही १३माघ जीवनको अन्तिम दिन भयो।केशरबहादुरको बाल्यकाल मामासँंगै मधेसतिर बित्यो। त्यतैबाट पटना पुगेर उनले
म्याट्रिक गरे। तर भारत बसाइ उनका लागि अंग्रेज शासक विरुद्धको स्वतन्त्रताआन्दोलन सम्बन्धमा धेरै जान्ने–सिक्ने अवसर भयो। जागरण र चेतनाकोभावनासहित काठमाडौं फर्केका केशरबहादुरमा नेपालको तत्कालीन परिस्थितिमापरिवर्तनका लागि आफूले पनि केही गर्नुपर्छ भन्ने आकांक्षा तीव्र भयो।

केशरबहादुर थिए– काठमाडौं भित्री सहर, बाङ्गेमुढाका वासिन्दा। उनको जन्मभन्दादुई दशक अगाडि विसं १९५५ तिरै माधवराज जोशी ललितपुरको वंकुबहालस्थितआफ्नो कूल स्थानबाट स्थानान्तरण भइसकेका थिए। केशरबहादुरको घरछेउ नैमाधवराजको नयाँ बसोबास थियो। त्यहीँ उनले आर्यसमाज खोले। दयानन्द सरस्वतीजस्ता समाज सुधारकबाट प्रभावित भई कोलकाताबाट फर्केका माधवराजले नेपालमा
छुवाछूत, कर्मकाण्ड, सामन्ती रीति–संस्कारदेखि मूर्तिपूजा विरुद्ध जागरणका अभियानचलाएका थिए। चन्द्रशमशेरको शासनकाल, अन्धविश्वास र अन्ध परम्पराका संरक्षकदरबारिया पुरोहित र बडा गुरुज्यूका लागि उनको अभियान सह्य बनेन। माधवराजलाईदरबारमै बोलाएर चन्द्रशमशेरकै अगाडि चुटियो। रक्ताम्य पारियो। जातिच्युत गरियो।

उनी पानी नचल्ने भए। अनि दुई वर्षको कारावास तोकियो। सपरिवार निर्वासन सुरुभयो।संयोगको कुरा, आर्य समाजको कार्यालयको ठिक सामुन्नेको अर्को घरमा खुल्यो,महावीर इन्स्टिच्युट। चिनियाँलाल सिंह आफै संस्थापक भई खोलिएको यसइन्स्टिच्युट अंंग्रेजीसहित अन्य आधुनिक विषयगत अध्यापन गराउने त्यसबखतकोचर्चित शिक्षालय थियो। औपचारिक शिक्षाका अतिरिक्त त्यहाँ राजनीतिक चेतनाकोप्रवचन हुन्थ्यो। स्वयम् सहिद गंगालाल श्रेष्ठ, शुक्रराज जोशीका साथसाथै पूर्णबहादुर
मानव, टंक विलासले पढाउँथे। यथार्थमा त्यो नेपाल प्रजापरिषदको नियमित बैठकबस्ने भूमिगत केन्द्र नै थियो। रामहरि शर्मा, चूडाप्रसाद निरन्तर आइरहन्थे। १९९७कात्तिक २ सम्म पुग्दा त्यो इन्स्टिच्युट बन्द गरियो। संस्थापक चिनियाँलाल पक्राउपरे। सर्वस्वहरण र आजन्म कारावासको सजाय भयो। अन्तत: चिनियाँलालकोकारावासमै सहादत भयो।

सम्भवत: महावीर इन्स्टिच्युटकै प्रभावमा होला, दिवाकर भाजु (राजभण्डारी) लेन्हैकन्तलास्थित आफ्नै घरको छिँडीमा अर्को पाठशाला खोले, नेपाल पद्मज्योतिपाठशाला। उता नघलमा अष्टमङ्गल बज्राचार्यसँंग मिलेर अमिरबहादुर राजभण्डारीलेआफ्नै निवासमा अर्को शिक्षालय सञ्चालनमा ल्याए। भेडासिंहमा त्यहाँका युवानन्दलाल जोशी र भुवनलाल जोशीले अर्को विद्यालय चलाए। अन्तत: यिनै तीनपाठशालालाई एक ठाउँमा ल्याएर संयुक्त रूपमा सञ्चालनमा ल्याइयो, शान्ति निकुञ्जहाइस्कुल, जुन त्यसबेलाको एक क्रान्तिकारी संस्था थियो। भुवनलाल प्रधान त्यसकोपहिलो प्रधानाध्यापक चुनिए।

यता नेपाल नागरिक अधिकार समितिका अध्यक्ष शुक्रराज जोशी नेपालीहरूमाराजनीतिक चेतना जागरण गराउने उपाय खोज्दै थिए। समितिकै अर्का सदस्यगंगालाल सहितले इन्द्रचोकमा धार्मिक प्रवचन आयोजना गरे। शुक्रराजले १९९७ माघ११ का दिन फाँसीको सजाय भोगे। अर्का सहिद पनि बाङ्गेमुढा टोलकै वासिन्दाथिए। यद्यपि सहिद गंगालालको पुख्र्यौली घर क्षेत्रपाटी थियो, पछि प्याफलतिर सरे।

तर बाङ्गेमुढा उनको उठबस हुने मूलकेन्द्र रह्यो। एकातिर आफूले पढाउँदै आएकोमहावीर इन्स्टिच्युट र शुक्रराजको निवास यहीं नै। उनकी श्रीमती हसनाको घर पनिबाङ्गेमुढामै।यति नै बेला केशरबहादुरकै छिमेकी बाङ्गेमुढाका जागरुक युवाहरू फत्तेबहादुर सिंह रचन्द्रमान सिंहलाई पनि ०९७ साल काण्ड अन्तर्गत सर्वस्वहरण सहित कारवासपुर्‍याइयो।सम्भवत: आफ्नो टोल–छरछिमेकको यस्ता परिवेशले निकै प्रभाव पारेको थियो,केशरबहादुरलाई पनि। अनि भारत रहंँदा विद्यार्थीकालमा त्यहाँको स्वतन्त्रता
आन्दोलनले पारेको गहिरो छापका कारण बाङ्गेमुढाका युवा केशरबहादुरको मनमापनि सामाजिक जागरणका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने चेत जागेको हुंँदो हो।हृदयचन्द्रसिंह प्रधान र महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटासंँगको सामिप्यता भइसकेकोथियो। उहाँहरूको उठबसमा नेपाल शान्ति समाज नामक संस्थाको माध्यमबाट केहीगतिविधि सुरु भएको थियो। केशरबहादुरको आफ्नै घरको कोठामा त्यसको कार्यालयथियो। तर यतिले मात्र केशरबहादुरले खोजेजस्तो कुरा भइरहेको थिएन। यताकृष्णचन्द्रसिंह प्रधान त दौंतरी नै भए। सबैको सल्लाह र मिलेमतोमा एउटा यस्तोकेन्द्र सञ्चालनमा ल्याउने सोच बन्यो, जहाँ मानिसले सजिलैसंँग विश्वभरका सूचनाप्राप्त गर्न सकुन्। जागरणका सामग्री अध्ययन गर्न पाउन्। त्यसका लागिकृष्णचन्द्रसिंह र केशरबहादुरले नौलो खालको पुस्तकालय सञ्चालनमा ल्याउने योजना
बनाए। त्यसताका काठमाडौंमा केही पुस्तकालय त थिए, तर त्यहाँ पुस्तकहरू मात्रपढ्न पाइने। उनीहरू चाहन्थे, अब खोलिने पुस्तकालयमा विश्वका खबर पनि पढ्नेअवसर मिलोस्। त्यही योजना अनुरूप उनीहरूले भारतको बनारस, पटना रकोलकाताबाट भारतीय पत्रपत्रिका झिकाउने व्यवस्था गरे। आफ्नै गोजीबाट टेबल, मेचर दराजको चाँजोपाँजो मिलाए। भारतबाट अखबार आउन थाले। अखबारमा नयाँ कुराहुन्थे। त्यस अतिरिक्त भारतमा त्यसबेला चलिरहेको स्वतन्त्रता आन्दोलनका समाचारहुन्थे। कतिपय अवसरमा नेपाल सम्बन्धी समाचार पनि छापिन्थे। ती अखबारमागान्धी, नेहरू, सरदार पटेल, जिन्हा र नेताजी सुभाषका कुरा हुन्थे। स्वाभाविक हो,मानिसमा चासो, उत्सुकता त्यतिकै थियो। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनकातत्कालीन समाचारहरूबाट अप्रत्यक्ष रूपमा नेपालका आन्दोलनकारीका लागि प्रेरणा रउत्साह प्राप्त हुन्थे। आम नागरिकमा परिवर्तनका चेतना जगाउन बाङ्गेमुढामैखोलिएको ज्ञानको थलो बन्यो, ‘सन्देश गृह’। त्यो २००३ सालको कुरा थियो,केशरबहादुरको दूरदृष्टिको एउटा मूर्तता।

विस्तारै सन्देश गृह एउटा यस्तो केन्द्रमा रूपान्तरित हुंँदै गयो, जहाँ प्रत्येक साँझनेपालका मूर्धन्य राजनीतिज्ञ बीपी कोइराला, गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई,सूर्यप्रसाद उपाध्याय, रामहरि शर्मा, डिल्लीरमण रेग्मी, पुष्पलाल, मनमोहन अधिकारी,निर्मल लामा आदिबीच जम्काभेट हुन्थ्यो। एक प्रकारले राजनीतिक जमघटकोकेन्द्रजस्तो। सरकारी उच्च अधिकारीहरू पनि अखबारको खोजीमा त्यहाँ पुग्थे।

स्वाभाविक हो, यस्तोमा सरकारी गुप्तचरहरू पनि त्यतिकै भेटिन्थे, त्यस वरपर।सन्देश गृहकै कारण पुन: एकपटक बाङ्गेमुढा टोल अप्रत्यक्ष रूपमा राजनीतिककेन्द्रजस्तै बन्न पुग्यो।रमाइलो कुरा, त्यतिखेर आफ्नै विश्वविद्यालय थिएन, नेपालमा। धनाढयका सन्तानपढ्न भारतको विभिन्न सहर पुग्थे। पछि विद्यार्थीहरूको संख्या वृद्धि हुनथालेपछिनेपालमै बसेर म्याट्रिकदेखि आईए, बीए वा सो सरहका पठनपाठन गर्नसक्ने व्यवस्थाभयो। तर परीक्षा भने भारतकै विभिन्न विश्वविद्यालयको व्यवस्थापन अन्तर्गत
सञ्चालन गरिन्थ्यो। दुई–तीन महिनामा परीक्षाको अन्तिम नतिजा निस्किन्थ्यो।

परीक्षाफल थाहा पाउने एउटैमात्र माध्यम थियो, भारतीय पत्रपत्रिका। त्यस्तापत्रपत्रिका सन्देश गृहमा मात्र उपलब्ध हुन्थे। परीक्षाफल हेर्न सहज होस् भनेरबाङ्गेमुढाको डबलीमा अखबारको पन्ना टाँसिन्थ्यो। प्रत्येक तहको विश्वविद्यालयपरीक्षाफल प्रकाशनको समय बाङ्गेमुढामा विद्यार्थीको भिडभाड हुन्थ्यो। सन्देश गृहपरीक्षाफल सूचना केन्द्रसरह थियो। नेपालमै विश्वविद्यालय खोलिएपछि त्यो क्रमरोकियो।
विविध कारणले अहिले त्यो ऐतिहासिक केन्द्र सञ्चालनमा रहेन, अनि रहेनन्, सन्देशगृहका द्रष्टा केशरबहादुर।

Esewa Pasal

प्रकाशित : माघ २७, २०७४ ०८:०३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बीच सडकमा

सिउँडी
विमल निभा

काठमाडौँ — ‘एकताको के स्थिति छ?’ एउटाले आएर अर्कोको पिठ्युँमा बेस्सरी धाप मार्‍यो।

‘कुन एकता?’ अर्काेले फनक्क टाउको घुमाएर सोध्नेसँग नै प्रतिप्रश्न गर्‍यो।‘अरू कुन एकता?’ पछि आउने थोरै मुस्कुरायो, ‘तपाईहरूका पार्टी एकता नि !’‘यो त तपाईलाई नै थाहा हुनुपर्छ।’ पहिलेदेखि उभिएकोले भृकुटी तन्क्यायो, ‘तपाईहरूपनि त एकताको अर्काे पक्ष हो नि !’

‘त्यो त हो।’‘अनि मसँग केको प्रश्न?’‘होइन, तपाईहरू पार्टी एकताका लागि निकै हडबडाएकोले सोधेको हँु।’ अर्काेकोमुस्कान गाढा भयो।‘यो भनेको मिलेन।’ पहिलोको स्वर केही उचालियो, ‘तपाईकै पार्टीले एकता–एकताभनिरहेको हो।’

‘एकता त हामी चाहन्छौं नि !’‘आेंठे एकताले के हुन्छ?’‘के भन्नुभएको?’‘साँचो एकता भनेको हुँ मैले।’
‘हामी साँच्चिकै एकता चाहन्छौं।’‘अनि तपाईका नेताहरूका फरक–फरक भनाइ किन आइरहेको त?’ पहिलोको बोलीमातिक्तता थियो।‘तपाईका पार्टी नेताहरूका भ्वाइस पनि त एक छैन।’ अर्काेले नाक खुम्च्यायो।‘हाम्रो नीतिमा चल्ने पार्टी हो।’

‘हाम्रो पार्टी के बेनीतिमा चल्छ?’‘म के जानुँ?’‘ठिक भन्नुभयो।’ पछि आउनेले टाउको हल्लायो, ‘तपाईलाई केही जानकारी छैन।’‘तपाई अलि विचार पुर्‍याएर कुरो गर्नाेस्।’ पहिलोको स्वर तातियो।‘म तपाईजस्तो होइन।’‘म पनि तपाईजस्तो होइन।’‘तपाई मजस्तो हुन पनि सक्नुहुन्न।’‘बेसी फुर्ती नगर्नाेस् मसँग।’
‘यो फुर्तीको सवाल होइन।’‘मलाई तपाईहरूका विषयमा सबै थाहा छ।’

‘मलाई केही थाहा नभएको भनी नठान्नोस्।’‘के थाहा छ, तपाईलाई?’‘तपाईहरू एकता विरोधी हो।’
‘तपाईंहरू पनि एकताको पक्षमा रहेको त लाग्दैन मलाई।’‘हामीले सच्चा मनले एकता चाहेका हौं।’
‘सच्चा मन !’ पहिलेदेखि उभिएको व्यंग्यले मुस्कुरायो, ‘मुखले सच्चा मन भनेर केहुन्छ?’‘तपाईहरू जस्तो हाम्रो मन कालो छैन।’ पछि आउने एक्कासी भड्कियो, ‘हामी त चाँडोएकता चाहन्छौं।’

‘चाँडो एकता !’ पहिलोको बोलीको व्यंग्य मुखर भयो, ‘कति चाँडो एकता?’‘हाम्रो अध्यक्षले इमानदारीका साथ एकताको प्रयास गरेको देख्नुभएन?’‘हाम्रो अध्यक्षले पनि कुनै बेइमानी गर्नुभएको छैन नि !’‘अब मेरो मुख धेरै नखुलाउनोस्, तपाई।’‘तपाईले भन्न खोज्नुभएको के?’

‘तपाईहरू कुरो एउटा र काम अर्काे गर्नुहुन्छ।’‘यस्तो झुठो आरोप नलगाउनोस्।’ पहिलो पुरै उत्तेजित भयो, ‘जे मन लाग्यो, त्यो भन्नपाइँदैन।’‘तपाई कुरै बुझ्नुहुन्न।’ अर्काेको स्वर पनि चर्काे भएरफाट्यो, ‘त्यसै निहुँ खोज्छ बा !‘त्यसै निहुँ खोज्ने त तपाईहरू नै हो।’‘हामी निहुँ खोज्नुमा विश्वास गर्दैनौं।’
‘मलाई सबै थाहा छ।’‘के थाहा छ?’

‘तपाईको पार्टी अहंकारले एकता नभइरहेको हो।’‘आफ्नो पार्टीको विश्वासघाती चरित्रबारे के भन्नुहुन्छ नि?’‘जे मुखमा आयो, त्यो प्याच्च नभन्नोस्।’‘तपाईहरूले नै एकता बिथोलिरहेको हो।’‘तपाईहरूका एकता विरोधी कार्य हामीलाई थाहा नभएको भनी नठान्नोस्।’ पहिलेदेखिउभिएकोले जोडले भन्यो।
‘हामीले के एकता विरोधी कार्य गर्‍यौं?’ पछि आउनेको आवाज अझ उँचो भयो।दुवै एकअर्कालाई भीषण क्रोधको आँखाले हेराहेर गरिरहेका थिए। यसको फलस्वरूपबीच सडकमा तनाव उत्पन्न भएको थियो। घना तनाव। यसै बखत दृश्यमा एउटाअर्काे व्यक्ति आएर ठिंग उभियो, ‘के भइरहेको छ हो, मित्रहरू?’
‘केही होइन।’ पहिलोले रुष्टतामै भन्यो।

‘हामी एकताको कुरा गरिरहेका थियौं।’ अर्काेले सफासफी उत्तर दियो।‘के एकता भइसक्यो र?’ तेस्रोले चकित भई दुवैका अनुहारमा पालैपालो गरी हेर्‍यो।‘हामीले त चाहेको हो।’ पहिलोले अर्काेतिर देखायो, ‘तर उहाँहरूका पार्टीको सहयोगभइरहेको छैन।’‘यो सरासरी गलत हो।’ अर्काेको निधार खुम्चियो, ‘उहाँहरूकै पार्टीले एकतानगरिरहेको हो।’

‘वाहियात कुरो नगर्नाेस्।’‘के वाहियात कुरा?’‘शान्त–शान्त !’ तेस्रोले दुवैलाई चुप लगाउन खोज्यो, ‘अहिले तपाईहरूका पार्टीएकताको के अवस्था छ, त्यो भन्नोस् मलाई मित्रहरू।’‘उहाँहरूले एकता गर्न चाहेकै होइन।’‘यो तपाईहरूका आफ्नैकुरो हो।’‘नचाहिँदो कुरो नगर्नाेस् है।’‘बढ्ता नहोऊ, कांग्रेसी पिठ्ठु।’
‘चुऽऽप विदेशी दलाल !’एकाएक ठूलो–ठूलो आवाजमा भनाभन हुनलागेकोले बाटो हिंँड्नेहरू आकर्षित भए।(रोकिए) र केही बेरमै सडकमा एउटा सानोतिनो हुलको निर्माण भयो। यही हुलबाटएकजनाले बाझाबाझ रोक्न खोजिरहेको ‘तेस्रो’सँग सोध्यो, ‘के भइरहेको हो दाइ?’‘केही होइन।’ तेस्रोले गम्भीर स्वरमा प्रश्नकर्तालाई जवाफदियो, ‘यो वाम एकता भइरहेको हो, भाइ।’

प्रकाशित : माघ २७, २०७४ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT