बलात्कार, प्रेम र पुलिङ्गी सत्ता

पुँजीवादी विकास र समृद्धिको धुनको पछि कुदयौँ भने नेपालका गाउँ–सहर पनि यौन अपराधका केन्द्रीय बजारमा रूपान्तरित हुँदै जाने खतरा बढ्नेछ । 
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — यतिबेलातिम्रो योनिमा हाम्फालेरसारा लाजहरूले गरेका छन्, आत्महत्यार स्थापित भएको छ

मात्र पाँच इन्चको बर्बर वस्तुको सत्ता
जहाँ आफ्नै छोरीमाथि घोप्टिएर तृप्त भएको बाउ
हरिया दाँत ङिच्याएर गरिरहन्छ
यो फोहोरी सत्ताको पहरेदारी
– सरिता तिवारी/हे देवी !
‘बाँदरले कहिल्यै बलात्कार गर्दैन । भाले बाँदरले पोथी बाँदर महिनावारी भएको गन्धबाट थाहा पाउँछ । उसले उमेर पुगेपछि र बच्चा जन्माउने क्षमता विकास भएपछि मात्रै यौनसम्पर्क गर्छ ।’ नेपालमा अहिले दैनिक कम्तीमा तीन महिला बलात्कृत हुने गरेको दुरवस्थाबीच बाँदर–विज्ञ डा. मुकेश चालिसेको भनाइ सुन्दा मनमा प्रश्न उठेको छ : भाले बाँदरले समेत नगर्ने अपराध पुलिंगी मानिसले किन गर्छ ? भाले मानिसले भाले बाँदरले भन्दा कम ‘थाहा’ पाएर हो कि स्त्री लिंगीमाथि ‘पुलिंगी सत्ता’ लाद्ने मनसाय प्रभावशाली भएर हो ?
बलात्कारका अनेक खबर सुनेर पुलिंगी मानवहरूले साँच्चै लाज माने कि मानेनन्, आफ्नो पुंसत्व/पुरुषत्वप्रति नै अलिकति लज्जा अनुभूति गरे कि गरेनन्, थाहा छैन । तर बलात्कारका घटनाले मानव समुदाय आफूलाई सबै प्राणीमध्ये बुद्धिमान, महाज्ञानी र विवेकी प्राणीको रूपमा गरिएको दाबीलाई भने लोप्पा खुवाएका छन् । त्यसैले आफूलाई बाँदरभन्दा श्रेष्ठ, सभ्य, सुसंस्कृत र विकसित ठान्ने मानव समुदायले स्त्रीलिंग विरुद्ध प्रयोग हुँदै आएको ‘पुलिंगी सत्ता’बारे पुनर्विचार गर्ने बेला आएको छ । अलिकति लाजघिन र संवेदनासँगै विवेकको पित्को बाँकी छ भने स्त्रीलिंगी दृष्टिबाट बलात्कारलाई केन्द्रमा राखेर ‘पुलिंगी सत्ता’बारे आलोचनात्मक चिन्तन–मनन गर्नु आवश्यक भएको छ ।

उत्पीडनको ‘प्राइम साइट’
अध्येता अनामिकाले भनेझैँ सदियौंदेखि स्त्रीको शरीर शोषण र उत्पीडनको ‘प्राइम साइट’ (मुख्य स्थान) हुँदै आएको छ । नारी देहलाई मारपिट, गालीगलौज, बेचबिखन, बोक्सी प्रथा, प्रजनन, पोर्नाेग्राफी, माल र व्यापार बनाउने क्रम (‘कमोडिटिफिकेसन’), महिनावारी लगायत अनेक खाले ‘अपवित्रता’ र विभिन्न खालका हिंसाको मुख्य स्थान बनाइएको छ । त्यस्तै स्त्री–देहसँग जोडिएको योनिचाहिँ बलात्कारजस्तो अपराधको केन्द्रस्थल बनाइएको छ भने पुलिंगलाई चाहिँ अपराध गर्ने प्रमुख हतियार । त्यसैले नारी शरीरलाई पुलिंगी सत्ताको ‘कोलोनी’ (उपनिवेश) मात्रै बनाइराख्ने भौतिक अवस्थाबारे, त्यस अवस्थामा बन्ने/बनाइने असमान शक्ति सम्बन्धबारे, तिनले बनाउने पुलिंगी मनोविज्ञानबारे स्त्रीलिंगी दृष्टिकोणबाट, मानवीय र लोकतान्त्रिक समाज निर्माणको भिजनबाट प्रश्न उठेको छ ।
एक जमानामा पारिजात दिदीले ‘मानुषी’ कवितामा मर्दवादीहरूलाई सवाल उठाएकी थिइन्, ‘तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले बलात्कार गर्‍यो ?/तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले कलंकको टीका लगाइदियो ?/तिमीलाई स्वास्नीमान्छेले बेच्यो ?’ यसको अर्थ हो : स्त्रीलिंगी दृष्टिकोणबाट उठेका सवालको कठघरामा उभिएका छन्, पुरुष–सत्ता र सत्तारूढ पुरुषहरू । अब जवाफ दिनुपर्ने भएको छ : के महिला भनेको शरीरमात्रै हो ? के स्त्री–देह भनेको पुरुष लैंगिक सत्ताको उपनिवेशमात्रै हो ? स्त्रीलिंगलाई पुलिंगको मौजाको रूपमा कतिन्जेलसम्म कायम राखिछाड्ने ? योनिलाई मात्रै होइन, सिंगो स्त्री शरीरलाई आफ्नो विर्ता ठान्ने सामन्ती अवस्था, सत्ता र मानसिकतालाई कतिन्जेल टिकाइराख्ने ?

प्रेम, यौन, विवाहमा पुरुषसत्ता
नेपालमा आर्थिक–राजनीतिक परिवर्तनका कारण सामन्ती अवस्था र सत्ता ढलिसकेका छन्, तर सामन्ती संस्कृति ढलिसकेको छैन, बरु पुँजीवादसँग गठजोडमा बलियो हुँदैछ । राजनीतिक शक्ति र संगठनमा सांस्कृतिक क्रान्तिको भिजन नभएको र त्यसबारे खासै पहल नभएको अवस्था यथावत् छ । सांस्कृतिक क्रान्तिको अभावमा व्यक्तिका मानसिकता, प्रवृत्ति र आनीबानीमा रहेको सामन्ती संस्कृति ढलिसकेको छैन । मानिसका हेराइ, बुझाइ, भनाइ र आचरण हेर्दा पाइला–पाइलामा त्यसको दुष्प्रभाव भेटिन्छ । यसैको सबैभन्दा निकृष्ट उदाहरण हो : प्रेम, यौन, विवाह, परिवारको मामिलामा कायम रहेको पुरुषसत्ता । पुरुष सत्ताले महिलालाई सम्पत्ति ठान्छ, कहिले पिताको, कहिले पतिको । यसरी पिताबाट पतिलाई ‘दान’मा दिइने वस्तुको कुनै मानवीय अस्तित्व र हक हुँदैन । त्यस विरुद्ध विद्रोह गर्न खोज्ने महिलालाई ढोल, गँवार, शूद्र र पशुलाई जस्तै दण्ड र यातनाको सिकार बनाइन्छ । दानका रूपमा लिनेदिने वा उपयोग गरिने वस्तुमाथि स्वामित्व जनाउने वा नियन्त्रण कायम गर्ने क्रममै हिंसा हुने हो ।
नेपाली समाज सामन्तवादबाट पुँजीवादमा रूपान्तरण हुँदा पनि पुरुषसत्तामा आधारभूत परिवर्तन भएको छैन, महिलाका शरीर र यौनिकताबारे मर्दवादी दृष्टिकोण र आचरणमा आमूल हेरफेर आएको छैन । चाहे राज्य होस् या भूमि वा शरीर, कुनै पनि वस्तुको मालिक रहेका सत्ताधारी पुरुषका लागि महिला शरीर पनि भोगको वस्तु बाहेक केही थिएन, विर्ता र मौजाजस्तै । एकातिर तिनै वस्तु पुँजीवादी समाजमा माल (कमोडिटी) मा फेरिँदा मालिकहरूलाई उपभोग र किनबेचका लागि हाइसन्चो भएको छ । अर्काेतिर तिनै महिला शरीर घरबाट पुँजीको बजारमा प्रवेश गर्दा उनीहरूलाई असहज र उच्छृङखल लागेको छ । र त उनीहरू त्यस वस्तुमाथि नियन्त्रण जमाउन यौन–हिंसामा पनि सहजै उत्रिएको पाइन्छ । यसै क्रममा उनीहरूले नै पीडितहरूलाई थप पीडित बनाउने खालका आरोप लगाउने गर्छन् : महिलाहरूकै कारण यौनहिंसा बढेको हो । छोटो लुगा लगाएकाले, उत्ताउलोपन र उच्छृङखलता देखाएकाले, आपसी सहमति हुँदासम्म प्रेम मान्ने अनि सहमति तोडियो कि बलात्कारको आरोप लगाउने र मोटो रकम असुल्न पाइने भएकाले यौन अपराध बढेको हो । अरुको व्यक्तिगत स्वतन्त्रतालाई कदर गर्ने हो भने कुनै महिला नांगै सडकमा हिँडिरहेको देखियो भने पनि उसलाई बलात्कार गर्ने हक कुनै पनि महापुरुषसँग हुँदैन ।
तितो सत्य के हो भने पुँजीवादी समाजमा पनि महिलाका शरीर र यौनिकतामात्रै होइन, प्रेमबारे पनि अधिकांश महापुरुषको हेराइ मर्दवादी छ । उनीहरूको आचरण अरुको प्रेमदेखि शरीर र अस्मितामाथि समेत नियन्त्रण र स्वामित्व जनाउने खालकै छ । किनभने उनीहरूको पालनपोषण र सामाजिकीकरण नै मर्दवादी दृष्टि, मूल्य–मान्यता, आस्था र विश्वासबाट निर्देशित रहेको छ । उनीहरूमा जन्मको आधारमा प्राप्त शारीरिक अंग : पुलिंगलाई नै श्रेष्ठ ठान्ने मूल्य–मान्यता बलियो छ । महिलाका शरीर, यौन अंग, महिनावारीलाई हीन, अपवित्र र अस्वस्थ मान्ने विश्वास छ । पुलिंगी भएकै आधारमा मायाप्रेम, प्रेमिका र श्रीमतीदेखि परिवार र सम्पत्तिको मालिक मान्ने प्रवृत्ति छ । र त्यस विरुद्ध जानेलाई नियन्त्रण गर्ने, प्रताडना दिने र दण्ड–सजाय दिने मानसिकता पनि छ । यी मूल्य–मान्यता र आचरण पक्कै पनि स्वस्थ, सभ्य, श्रेष्ठ, सुसंस्कृत हुन सक्दैनन् ।

फासीवाद र निरंकुश व्यक्तित्व
मनोविश्लेषक एरिक फ्रमका अनुसार यस्तै अस्वस्थ र असभ्य मूल्य–मान्यता र आचरणबाट दीक्षित महापुरुषहरू नै आजको समाजका ‘व्यक्तित्व’ (अथोरिटोरियन पर्सनालिटी) का धनी भएका छन्, जसको नजरमा महिलाको शरीर र प्रेम भोगविलास गरिने वस्तु बाहेक केही होइनन् । उनीहरूका मूल्य–मान्यता, आचरण र व्यक्तित्व कुनै पनि फासीवादी वा निरंकुश सत्ताका लागि अति उपयोगी हुने तर्क छ, ‘मास साइकोलोजी अफ फासिजम’का लेखक विल्हैम राइशको । यौन अर्थतन्त्र र मनोविज्ञानबारे चिरफार गरेका राइशका अनुसार स्त्री वा अन्य कुनै पनि पहिचानका समुदाय ‘अदरिङ’ (परायाकरण) गर्न, अन्य समुदायका समस्या, पीडा र संघर्षप्रति असंवेदनशील हुन वा तिनलाई बेवास्ता गर्न, तिनीहरूमाथि शारीरिक र मानसिक हिंसा थोपर्न यस्ता ‘निरंकुश व्यक्तित्व’का धनी महापुरुषहरूलाई सहजै परिचालन गर्न सकिने रहेछ । यसको इतिहास र वर्तमान हिटलरको जर्मनीका नाजीहरू, मुसोलिनीको इटालीका फासीवादीहरू र भारतका हिन्दुवादीहरूको व्यवहारमा ऐनाजस्तै देखिन्छ । आफ्नै समुदायका महिला र अन्य वर्णलाई परायाकरण गर्नेहरूका लागि फरक धर्म, भाषा, समुदाय, क्षेत्र र देशका मानिसलाई पराया ठान्दै हिंसा थोपर्न कुनै कठिनाइ नहुने रहेछ । त्यसैले बलात्कार र यौन हिंसालाई परायाकरण र युद्धको एक औजारको रूपमा उपयोग गरिएको दृष्टान्तको कुनै कमी छैन ।
यसको अर्थ मायाप्रेम र यौनिकता सम्बन्धी सम्यक दृष्टिकोणको सिर्जनासँगै विवेकशील व्यक्तित्व, स्वस्थ परिवार र समतामूलक समाजको निर्माणसँग जोडिएको छ, बलात्कार र यौन हिंसाको मामिला पनि । यही मामिलासँग जोडिएको छ, आफ्ना प्रत्येक बालकदेखि वृद्ध पुरुषजनलाई महिला र अन्यप्रति कत्तिको संवेदनशील बनाउने भन्ने प्रश्न । अरुका शरीर, स्वत्व र अस्तित्वप्रति कत्तिको सम्मान जनाउन सक्ने बनाउने तथा अरुका मायाप्रेम र भावनालाई मानवीय एवं स्वस्थ सम्बन्धको धागोमा उन्नसक्ने बनाउने भन्ने सवाल
पनि यसैसँग सालनाल जोडिएको छ । त्यसरी नै गाँसिएको छ, अरुमाथि नियन्त्रण र स्वामित्व दाबी गर्नेभन्दा पनि समानता र स्वतन्त्रताको अभ्यास गर्नसक्ने बनाउने पालनपोषण र सामाजिकीकरणको मुद्दा पनि । र यसै मामिलासँग उनिएको छ, एउटा मानवीय र लोकतान्त्रिक व्यक्तित्वको निर्माण तथा समतामूलक समाजको सिर्जना ।
हामीले राजनीतिक परिवर्तनसँगै आर्थिक विकास र समृद्धिको नगरा बजाइरहँदा बलात्कार र यौन अपराधको रोदन सुन्न छाडेका छौँ, त्यस्ता अपराधलाई बढावा दिने परिस्थिति र मनस्थितिलाई उल्टै टेवा दिँदैछौँ । यस्तो असंवेदनशील अवस्थामा स्त्री–दृष्टि र मायाप्रेमको नजरबाट एउटा मानवीय र लोकतान्त्रिक व्यक्तित्वको निर्माण तथा समतामूलक समाजको सिर्जनालाई प्राथमिकतामा राख्नु टड्कारो जरुरी छ । यसलाई प्राथमिकतामा नराखिकन पुँजीवादी विकास र समृद्धिको धुनको पछि कुद्यौँ भने नेपालका गाउँ–सहर पनि यौन अपराधका केन्द्रीय बजारमा रूपान्तरित हुँदै जाने खतरा बढ्नेछ ।
ट्विटर : @rmaharjan72

प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७४ ०८:१२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

प्रेम कसरी व्यक्तिगत हुन्छ ?

सन्दर्भ : भ्यालेन्टाइन्स डे
हामीले जेलाई प्रेम भन्दै आएका छौं, त्यसमा प्रेम कम यौन र विवाहको स्वार्थ बढी जोडिएको हुन्छ ।
नारायणी देवकोटा

काठमाडौँ — भनिन्छ, संसारमा सबैभन्दा बढी लेखिएको विषय प्रेम हो । ती अनगिन्ती गीत, कविता, कथा, निबन्ध वा उपन्यासमा हरेक लेखकले प्रेमलाई छुट्टाछुट्टै रूपमा प्रस्तुत गरेका हुन्छन् । हामीले हेर्दै आएका नेपाली र हिन्दी फिल्मको पहिलो र मुख्य विषयवस्तु पनि प्रेम नै देखिन्छ ।

नेपाली भाषामा गाइने गीतको सानो अंश मात्रैमा प्रेमले प्रवेश नपाएको होला । नत्र पूराका पूरा गीत प्रेममय छन् । भनिन्छ, हेरक मानिसलाई अफ्नो प्रेम महान लाग्छ र त्यही महान लागेको प्रेमको पुष्टिका लागि मानिस निरन्तर लेखिरहेको छ– महाभारत, रामायणदेखि स्वस्थानी कथासम्म, रोमियो जुलिएटदेखि समर लाभ—सायासम्मका कथा ।
मेरो समयका नेपाली महिला लेखकहरू खुलेर प्रेमका विषयमा लेख्न र बोल्न थालेका छन् । वैचारिक रूपमा प्रेमको विषय सायद पुरुष लेखकको चासोको विषय होइन । गतवर्ष शीतल दाहालले ‘प्रेम त हर समय घटित हुने कुरा हो’ भनेर लेखेकी थिइन् । त्यसको केही समय अगाडि मनिषा गौचनले प्रेम भनेको शारीरिक वा यौन सम्बन्धमात्रै होइन भनेर एउटा सार्वजनिक कार्यक्रममा भनेकी थिइन् । प्रेमबारे सरला गौतमले केही वर्ष अगाडि मनै हल्लाउनेगरी कान्तिपुरमा लेख लेखेकी थिइन् । बजारमा प्रेम दिवसको पूर्वतयारी चलिरहेको बेला मेरो एक कक्षा पढ्ने छोरो भन्छ, ‘प्रेम भनेको कोही मानिस वा कुनै कुराप्रतिको गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध हो ।’ एक कक्षाको नैतिक शिक्षादेखि वर्तमान समयका लेखकहरूले मानिस प्रेम गर्न अर्थात् कसैलाई मनपराउन, मनमा गहिरो भावनात्मक सम्बन्ध विकसित गर्नुलाई प्रेम मान्छन् ।

प्रेम र विवाह
किन कुनै साहित्यकार प्रेमको विषयमा लेख्छ ? वा फिल्मको मुख्य विषय किन प्रेम हुन्छ ? वा किन प्रेमको थिममा लेखेको साहित्य बढी पढिन्छ, प्रेमका विषयमा बनेका फिल्म हेरिन्छ ? किन यतिका गीतले प्रेमको राग अलापिरहेका छन् ? दशकौं अगाडि प्रेमविवाह त्यो पनि अन्तरजातीय गरेका शल्य चिकित्सक सरोज धिताल भन्छन्, ‘प्रेम सबैभन्दा बढी अपव्याख्या गरिएको कुरा हो ।’ प्रेमका अनगिन्ती व्याख्यामा त्यसलाई विवाहसँग जोडेर हेर्ने मुख्य व्याख्या होला । दुनियाँमा धेरैले प्रेमलाई ‘केही वा कोहीप्रतिको गहिरो सकारात्मक भावना’मात्रै भनेर स्वीकार गर्दैनन् । बरु प्रेमसँगै जोडिएर आउने प्राय: कथामा यौनको मसला अनिवार्य हुन्छ ।
भावना बढेर सम्बन्ध यौन अर्थात् शरीरसँग जोडिन्छभने त्यसलाई वैधानिक बनाउनुपर्ने ‘डिमान्ड’ समाजकोहुँदै आएको छ । अहिलेसम्म संसारभर यौन जीवनको वैधानिकता विवाहमा गएर ‘म्यनिफेस्ट’ गर्नैपर्ने बाध्यता धेरैलाई छ । प्रेम विवाह वा जीवनभरको सम्बन्धको रूपमा लिएका हुनाले सायद मानिस यस बारेमा सोच्छन्, लेख्छन्, गाउँछन्, पढ्छन् ।
प्रेम, प्रेमका आधारमा टेकेर गरिएको विवाह, विवाहपछिका सकारात्मक–नकारात्मक परिणामको वरपर रहेर मैले सन् २०१६ भर नेपालका ६ जिल्लाका १२ ग्रामीण बस्तीमा घुमेर मानिसका कुरा सुन्ने मौका पाएकी थिएँ । सानो उमेरमा विवाह गरेका किशोर–किशोरी, उनीहरूका अभिभावक, विद्यालयका शिक्षक र स्थानीय नेतासँग पनि कुरा भयो । वर्षदिन घुमेपछि थाहा भयो, नेपालमा छोरीहरूलाई कलिलो उमेरमा जबर्जस्ती रूपमा अभिभावकले विवाह गरिदिने चलन नेपालमा घट्दै गएको रहेछ । तर त्यसको बदलामा कलिलो उमेरका छोरीहरू भाग्ने वा कलिला छोराहरूले केटी भगाउने चलन सुरु भएछ । चौध–पन्ध्र वर्षमा प्रेमविवाह गरेका ती बहिनी–भाइका कथा त्यति सुखद थिएनन् । पन्ध्र वर्ष नपुग्दै छोरीहरू किन भाग्छन् वा के सोचेर छोराहरू आफ्नै साथीलाई भगाउँछन् ? भन्ने कुराले जोकसैलाई पोलिरहनु स्वाभाविक हो । यो अस्वाभाविक विषयमाथि स्वाभाविक रूपमा सँगै भएका साथीसँग कहिल्यै टुंगोमा नपुग्ने गफ धेरै भए । ती गफको सार थियो, प्रेमको अमूर्त व्याख्या र बुझाइ ।
मैले सुनेका ६० जना किशोर–किशोरी सबैका ‘प्रेमविवाह’का कथामा र प्रेमको परिभाषाभित्र यौन सम्बन्ध र एकपटक भएको शारीरिक सम्बन्ध विवाहमा गएर टुंगिएको थियो । धेरैको प्रेमविवाह गरेर एउटा बच्चा जन्माएपछि कैयौं जिम्मेवारीमा पुरिएको थियो । त्यी मध्ये एउटा यस्तो जिम्मेवारी पनि
थियो, मन लागे पनि नलागे पनि यौन सम्बन्ध राख्नुपर्ने बाध्यात्मक जिम्मेवारी । नेपालमा वैवाहिक बलात्कारको डरलाग्दो अवस्था रहेको भनेर गरिने अनुमानलाई किशोरीका ती कथाले सही बताउँथे ।

प्रेम व्यक्तिगत कि सामाजिक
प्रेम सबैभन्दा अपव्याख्या गरिएको विषय हो भन्ने डा. सरोज धितालको भनाइमा म सहमत छु । नेपालमा त विचारधारा र साहित्यमा रुचि राख्नेहरूका लागि यो झनै घनचक्करको विषय हो । हामीमध्ये धेरैलाई प्रेम वा विवाह भन्ने कुरा सामान्य र व्यक्तिगत घटना लाग्छन् । प्रेम अल्लारे केटाकेटीले गर्ने विषय हो भन्ने लाग्छ । प्रेमका नाममा १० कक्षा पढ्दै गरेकी छोरी गर्भवती हुने र नेपालको कानुनले २० वर्ष नपुगी विवाह दर्ता गर्न पनि रोक लगाएका कारण पर्ने अप्ठेरो उक्त किशोरीको मात्रै होइन, नेपालको कानुन, समाज र व्यक्ति सबैलाई पर्ने अप्ठयारो विषय हो । गत वर्षको समाजशास्त्र विभागमा भएको प्रेमको समाजशास्त्र विषयक छलफल कार्यक्रमपछि एकजना साथीले भने, ‘प्रेम पनि बहस गर्ने विषय हो ? यो त महसुस गर्ने विषय हो ।’ यो महसुस मात्रै गर्ने विषय होइन भन्ने कुरा समाज विज्ञानमा सामान्य चासो राख्ने मान्छेले बुझ्नुपर्ने हो । जब प्रेम एक जनाको मनबाट निस्केर अर्को व्यक्तिकहाँ प्रस्ताव बनेर पुग्छ, त्यसपछि प्रेम व्यक्तिगत रहन्न । अझै अगाडि बढेर प्रेम कसैप्रतिको सकारात्मक भावना विवाहको तहमा पुग्छ, त्यो दुई आत्माको मिलनमात्रै बन्दैन । दुई परिवार, दुई समाज र दुई संंस्कार बीचको विषय बन्न पुग्छ ।

बजारको कुरा
हरेक वर्ष प्रेम दिवस आउँदै गर्दा काठमाडौंमा मात्रै लाखौंको गुलाफ र करोडौंका कार्ड बिक्री हुने गरेको कुरा सञ्चार माध्यममा आउँछन् । यसैसँगै केही बुज्रुकका, बजारले अहिलेका ‘केटाकेटी’ बिगारिरहेको विश्लेषण सार्वजनिक हुन्छ । उहाँहरूको विश्लेषण पनि सही हो । तर अर्को विश्लेषण के हो भने बजारले आफ्नो फाइदा बाहेक केही पनि हेर्दैन । के व्यापारले कुनै ‘डे’लाई छाडेको छ र भ्यालेन्टाइन्स डेलाई छोड्छ ? बजार निर्देशित अहिलेको सामाजिक—आर्थिक अवस्था नै यस्तो छ कि चन्द्रागिरिको डाँडाको सुन्दरता हेर्नमात्रै मान्छे आउँदैनन् भनेर केबलकार चलाउने व्यापारीले डाँडामा मन्दिर बनाएका छन् । त्यसैले बजारका पसलमा चमक–धमक हुनु कुनै नयाँ कुरा होइन ।
समग्रमा भन्नुपर्दा केही अपवाद छोडेर भन्ने हो भने अहिलेसम्म हामीले जेलाई प्रेम भन्दै आएका छांै, त्यसमा प्रेम कम यौन र विवाहको स्वार्थ बढी जोडिएको हुन्छ । प्रणय दिवस भन्ने भ्यालेन्टाइन्स डेको सुरुवात पनि यौन र विवाहमै केन्द्रित भएर भएको हो र धेरैले बुझ्ने प्रेमभित्र यौन वा विवाह अनिवार्य सर्त रहँदै आएका छन् । अहिलेसम्म मैले प्रेम गरेको बदलामा मलाई पनि प्रेम चाहिन्छ भन्ने कुराले प्रेम कम प्रेमको मोलमोलाइ बढी गर्दै आएका छन् । जसलाई वर्तमान बजार अर्थतन्त्रले बढाइ–चढाइ रंगिन बनाइरहेको छ । मानिस प्रेम गर्न स्वतन्त्र छ । प्रेम अर्थात् कसैप्रति गहिरो सकारात्मक भावना मनमा उमार्न स्वतन्त्र छ । आफूले मनपराएको मानिसबाट मायाको अपेक्षा गर्न पनि स्वतन्त्र छ । म तिमीलाई मनपराउँछु भन्न पनि स्वतन्त्र छ । तर म तिमीलाई प्रेम गर्छु भन्दैमा मलाई पनि तिमीले माया गर्नुपर्छ भन्न, अझ प्रेम गरेको भन्दै कसैमाथि हक जताउन, विवाहको नाममा जबर्जस्ती गर्न (अझै नेपालका कतिपय ठाउँमा किशोरीलाई तानेर सिन्दूर हाल्ने वा आफ्नो घरमा भित्र्याउने गरिन्छ, जसलाई प्रेम र विवाहको नाम दिइन्छ) वा प्रेमको नाममा उसको स्वतन्त्र अस्तित्व सिध्याउन कसैलाई छुट हुनुहुन्न । समाजमा आफूलाई मनपरेको मानिसलाई पराउँछु भनेर भन्न पाउने वातावरण हुनु जरुरी छ । उसले व्यक्त गरेको प्रेमको सम्मान गर्न जरुरी छ । तर प्रेम गर्छु भन्न सक्नेले म त प्रेम गर्न सक्दिन भन्ने उत्तर पनि सम्मानपूर्वक नै सुन्न सक्ने हिम्मत राख्न जरुरी छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २, २०७४ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्