८ मार्च नमनाउनेलाई

सोचौं त, बिहान को चाँडो उठ्छ ? राति को अबेला सुत्छ ? घरमा पाहुना आउँदा को सबैभन्दा ब्यस्त हुन्छ ? चाडबाडमा कसले मस्ती गर्छ ?
मिनु श्रेष्ठ

काठमाडौँ — मेरी आमाले आठ मार्च मनाउनु भएन । आमालाई न क्लारा जेट्किनबारे थाहा थियो, नत महिलाको आफ्नो शरीर माथिको अधिकारबारे । समान कामका लागि समान ज्याला, उस्तै राजनीतिक र आर्थिक अधिकार, महिलाका लागि आराम र मनोरञ्जन मेरी आमाले नसुनेका कुरा थिए ।

अधिकारको ‘अ’ नजान्ने मेरी आमाले जीवनमा कस्ता सपना देख्नुहुन्थ्यो, थाहा छैन । आमा उहिल्यै बित्नुभयो । त्यसपछि हामी आयौं । हामीलाई आठ मार्चबारे थाहा छ । महिला अधिकारबारे सुनेका छौं, पढेका छांै र नाराहरू पनि लगाएका छौं । मेरी आमाभन्दा हामी थोरै भाग्यमानी छौं । किनभने हामीले केही यस्ता कुरा थाहा पाएका छौं, जसले भन्छ, ‘महिला र पुरुष बराबर छन् ।’

Yamaha

त्यसो त आज पनि धेरै महिला आठ मार्च मनाउँदैनन् । मुख्य कुरा आज पनि धेरै महिलालाई आठ मार्च, महिला अधिकार र समानताबारे थाहा छैन । आठ मार्च नमनाउनु कुनै विस्मातको कुरा होइन । विस्मातको कुरा त आज पनि महिला बलात्कृत हुनु हो । विस्मातको कुरा त आज पनि महिलाहरू दाइजोको नाममा जल्नु हो । विस्मातको कुरा त आज पनि महिलाहरू रातोदिन पसिना बगाउनु र अभावमा जीवन गुजार्नु हो । विस्मातको कुरा त महिला राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री हुनु र उनीहरूको आँखै अगाडि आज पनि महिलामाथि तेजाव खन्याइनु हो ।

आज पनि महिला बालविवाहको सिकार बन्नु हो, बेचिनु हो र हरेक दिन पति परमेश्वरका हातबाट हिंसा र निरन्तर हिंसाको सिकार हुनु हो । आर्थिक र सामाजिक हिंसा कति निर्मम हुन्छ, सायद बोक्सीको नाममा घरबाट लखेटिएकी महिलालाई सबैभन्दा धेरै थाहा छ । विस्मातको कुरा त सहरमा आठ मार्च मनाउनु र गाउँमा त्यसको छनकसम्म नआउनु हो ।

हामी आठ मार्च मनाउने महिला आफ्नो अधिकारबारे सुन्दर कविता लेख्न सक्छौं । चर्को गीत गाउन सक्छौं । हामी बोल्न सक्छौं, अदालत जान सक्छौं र डिभोर्स दिन सक्छौं । तर जो महिला कविता लेख्न सक्दैनन्, गाउन सक्दैनन्, अदालत जान सक्दैनन् र डिभोर्स दिन सक्दैनन्, उनीहरूका लागि हरेक वर्ष अठ मार्च पनि उस्तै दु:ख लिएर आउँछ । निश्चय नै आठ मार्च मनाउनेहरूलाई यो दिन एउटा विश्वासको दिन हो कि महिला र पुरुष बराबर छन् । महिलाका दु:खका दिन सकिनेछन् ।

हामी आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक बन्धनहरूबाट मुक्त हुनेछौं । तर जो महिला आठ मार्च मनाउँदैनन् र महिला अधिकारको कुरा बुझ्दैनन्, उनीहरूलाई विश्वास दिने कसले ? उनीहरूका लागि जीवनको आशा कहाँ छ ? आठ मार्च मनाएर सत्ताको भर्‍याङ चढ्ने महिलाहरू र आठ मार्च कहिल्यै मनाउन नपाएका महिलाको दु:खको सीमारेखा बुझ्ने र मेट्ने कसले ? यी आजका लागि हाम्रा सबैभन्दा दु:खद प्रश्न हुन् ।

यहींनेर थप प्रश्न गरौं । पहिलो, महिला र पुरुषमा काम र आरामको वितरण किन असमान छ ? दोस्रो, महिला र पुरुषमा यौनको परिभाषा किन अलग छ ? तेस्रो, महिला र पुरुषमा सम्पत्तिको स्वामित्वमा किन विभेद छ ? यस्ता प्रश्नको कुनै मूल्य छैन भने ठिकै छ, यस्ता प्रश्नलाई बेवास्ता गरौं । अन्यथा यस्ता प्रश्नको थोरै पनि अर्थ छ भने बहस गरौं । यस्तो बहस गरौं, जसले महिला र पुरुषलाई समान अर्थ र अस्तित्वको मान्छेका रूपमा स्वीकार गरोस् । अन्यथा समानताका दुई–चार शब्द मिलाएर भाषण गर्नु र आठ मार्च मनाउनुको कुनै अर्थ छैन । औपचारिक आठ मार्च हामीले धेरै मनाएका छांै । तर हामीले मनाएका आठ मार्चहरूले ग्रामीण र निर्धा महिलालाई थोरै पनि मान्छे हुनुको विश्वास दिलाउनसकेका छैनन् ।

एउटा छोटो हिन्दी फिल्म छ, ‘जुस’ । कुनै घरमा पाहुना आएका छन् । पाहुना मोजमस्ती, खानपानमा छन् । उनीहरूको रसरंग र सुविधाका लागि महिलाहरू पसिना पुस्न पनि नपाई काम गर्छन् । तर थोरै पनि अप्ठ्यारो पुरुषहरूमा देखिँदैन । फिल्मले प्रश्न उठाउँछ कि यस्तो किन हुन्छ ? पुरुष र महिलाको काम र आराममा कि असमानता ? जस्तो– सोचौं त, बिहान को चाँडो उठ्छ ? राति को अबेला सुत्छ ? घरमा पाहुना आउँदा को सबैभन्दा ब्यस्त हुन्छ ? चाडबाडमा कसले मस्ती गर्छ ? साना–साना कुरा छन् । निश्चय नै महिलाको आरामरहित जीवन र निरन्तर सास्तीको मूल्य के हो ?

अहिले म कुनै बलात्कारको घटनाबारे सम्झिरहेकी छु । केही वर्ष अगाडि तराईमा उखुबारीमा घाँस काट्दै गरेकी कुनै किशोरी बलात्कारमा पर्छे । बलात्कारी काम फत्ते गर्छ, चोकमा आउँछ, पान किन्छ, चपाउँछ र मोटरसाइकल लिएर निस्कन्छ । केटी आफू बलात्कारमा परेको घटना आमालाई बताउँछे । कचहरी बस्छ । कचहरीले भन्छ, किन एक्लै घाँस काट्न गएकी ? किन उखुबारीमै घाँस काट्न जानुपर्‍यो ? सायद यस्तै प्रश्नको जवाफ खोज्छ, फिल्म ‘पिन्क’ । केटीहरूले बोलेको, हाँसेको, मैत्रीपुर्ण व्यवहार गरेको कुरालाई पुरुषहरू ‘हिन्ट’ किन ठान्छन् ? के महिलाहरू यौनिक वस्तु हुन् ? के महिला हर्दम यौन अपिलमा हुन्छन् ? सायद खोट कतै छ । त्यसैले हामीले सोच्ने ढाँचामै परिवर्तन गर्नुपर्छ । अबका आठ मार्चहरूमा प्रश्न गरौं, किन महिलाहरू बलात्कारमा पर्छन् र उनीहरूले नै अन्याय पनि सहनुपर्छ ? तपाई यो विषयमा के बोल्नुहुन्छ ? सरकारले के बोल्छ ? पुरुषहरू के बोल्छन् ?

अर्को प्रश्न छ, महिला र पुरुषमा सम्पत्तिमाथि विभेद किन ? खासगरी एसियाली महिला सम्पत्तिको अधिकारबाट बञ्चित छन् । ग्रामीण महिलामा यो समस्या अझ धेरै छ । घर, खेत, बैंक ब्यालेन्स सबैमा पुरुषको अधिकार र स्वामित्व छ । किन ? यसले महिलालाई घरको मालिक बनाउँदैन, बरु अवैतनिक कामदार र यौनदासी मात्र बनाउँछ । यस्तो मेसिन जसलाई प्रश्न गर्ने अधिकार छैन । प्रश्न गरी भने ऊ सडकमा फालिन्छे । सडकले महिलालाई के गर्छ, भनिरहनु पर्दैन । यो आजको आठ मार्चको कथा हो । सबैलाई थाहा छ, सहरमा आठ मार्च गोष्ठीहरूमा आउँछ, तर गाउँमा कसरी आउँछ ? त्यो निकै थोरैलाई मात्र थाहा छ ।

एकातिर हामीसंँग महिला नेतृहरू छन् । महिला अभियन्ता छन् । हामी छौं । बोल्न सक्नेहरू छौं । तर जो बोल्न सक्दैनन् । जो महिला सम्मेलनमा छैनन् । जो जुलुसमा छैनन् । जो सामाजिक संस्था र गैससमा छैनन् । जो पार्टीमा छैनन् । जो जंगल, घाँस–दाउरा, चुलाचौकामा छन् र जसले आठ मार्च सुनेका छैनन् । उनीहरूको मुक्तिको सपना र आवाज कसले बोल्छ ? यो प्रश्न मैले आफैलाई गरेँ । लौन महिला साथीहरू, भनौं जसले आठ मार्च मनाउँदैनन्, उनीहरूका लागि के बोल्ने होला ? के गर्ने होला ? यस्तो होस् कि आउने वर्षको आठ मार्च गाउँ र सहर दुबैतिर आओस् । गाउँका महिलाले पनि चर्को स्वरमा बोल्न सकुन् । उनीहरूले भनुन्, ‘हाम्रो धर्ती, हाम्रो आकाश र हाम्रो सम्पूर्ण जीवनका स्वामी हामी आफै हौं ।’ त्यो सामुहिक स्वर कति मधुर र मिठो सुनिन्थ्यो होला ।

mskamana@gmail.com

Esewa Pasal

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७४ ०७:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

असमानताविरूद्ध संघर्ष

सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक हरेक क्षेत्रमा महिला र पुरुषबीच ठूलो खाडल छ ।
दुर्गा घिमिरे

काठमाडौँ — अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाउन थालेको एक शताब्दी नाघिसकेको छ । यो दिवस संसारैभरि उत्साह, उमंग र बिभिन्न नाराका साथ मार्च ८ मा मनाउने गरिएको छ ।

यस वर्ष नेपालको नारा छ– आर्थिक सशक्तीकरण सहितको सामाजिक जागरण : ग्रामीण तथा सहरी महिलाको जीवनस्तर रूपान्तरण । यो नारा समय सान्दर्भिक छ । अन्तर्राष्ट्रिय नारी दिवस मनाएको यति लामो समय बितिसक्दा पनि अझै विश्वब्यापी रूपमा महिलाको जीवनमा रूपान्तरण आएको छैन । सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक क्षेत्रमा महिला र पुरुषका बीचमा प्रशस्त असमानता छ । अहिले स्थानीय तहमा ४० प्रतिशत र संसदमा ३३ प्रतिशत प्रतिनिधित्व निश्चित गरिएपछि महिलाको राजनीतिक सहभागिता उल्लेख्य वृद्धि भएको छ ।
अमेरिकाको न्युयोर्कमा कपडा कारखानामा काम गर्ने महिलाले सन् १९०९ मा पहिलोपटक आफूहरूमाथि भएको शोषण, असमानता र बढी समय काम गर्नुपर्ने प्रावधान विरुद्ध सडकमा आन्दोलन गरेका थिए । सन् १९११ मा अन्तर्राष्ट्रिय समाजवादी समूहहरूले डेनमार्कको कोपेनहेगनमा महिला अधिकार र महिला आन्दोलनको समर्थनमा सम्मेलन आयोजना गरेका थिए, जसमा १७ देशका १ सय महिलाको सहभागिता थियो । १९११ मा पहिलोपटक, अस्ट्रिया, डेनमार्क, जर्मनी, स्विजरल्यान्ड आदि देशमा नारी दिवस मनाइयो । विगत केही वर्षदेखि सयुक्त राष्ट्र संघले पनि यो दिवसलाई निकै महत्त्व दिएको छ ।

दस वर्ष यताका नारा १९९५ को चीनको राजधानी बेइजिङमा भएको महिलाको चौथो विश्व सम्मेलनका महिला सरोकारका बाह्रवटा विषयसँग सम्बन्धित देखिन्छन् । ती सरोकारका विषय थिए– महिला र गरिबी, महिला र आर्थिक सशक्तीकरण, महिला विरुद्ध हिंसा, महिलाको मानवअधिकार, शक्ति संरचनाका बिभिन्न तहमा महिला सहभागिता, संस्थागत संरचनामा महिला सहभागिता, बालिका, महिला र वातावरण, महिला र स्वास्थ्य, महिला । आज पनि विश्वका महिलाको प्रमुख सरोकारका विषय यिनै देखिन्छन् ।

सरसर्ती हेर्दा महिलाले समानताको लडाइँ लडेको १०९ वर्ष भइसकेको छ । तर पनि महिला विरुद्ध असमानता, विभेद, शोषण धेरै देशमा अन्त्य भइसकेको छैन । कतै धर्म र संस्कृति, कतै परम्परा र प्रचलन, कतै मानव निर्मित कानुनले महिलालाई विभेद र शोषण गरेका छन् । सामाजिक, राजनीतिक, आर्थिक हरेक क्षेत्रमा महिला र पुरुषबीच ठूलो खाडल छ । अझ महिलामाथि हुने हिंसा चरम उत्कर्षमा देखिन्छ । संयुक्त राष्ट्र संघले विश्वका महिलाको अवस्थाबारे सन् २०१० मा गरेको अध्ययन प्रतिवेदनले महिलाको जनसंख्या, स्वास्थ्य, शिक्षा, आर्थिक अवस्था आदिमा केही सकारात्मक परिवर्तन देखिए पनि महिलामाथि हुने हिंसामा कमी नआएको देखाएको छ ।
नेपालमा मात्र हैन, अन्य धेरै देशमा भएका हिंसाका घटनाले पनि यस कुरालाई पुष्टि गर्छन् ।

बालिका, महिलामाथि यौन दुव्र्यवहारका घटनाका खबर दिनानुदिन आइरहेका छन् । बलात्कारका कैयौं घटनापछि बालिकाको हत्यासमेत गरिएको पाइन्छ । मानव बेचबिखन सम्बन्धी अपराध, बालविवाह, बहुविवाह, घरेलु हिंसा, बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि हुने गरेको हिंसा र हत्याका घटना नियन्त्रण प्रभावकारी बन्नसकेको देखिँदैन । कतिपय अवस्थामा कानुन पनि प्रभावकारी पाइँदैन । महिलाको अधिकार स्थापित गर्न र लैंगिक समानता कायम गर्न प्रशस्तै चुनौती छन् । कानुनले व्यवस्था गरेका अधिकार बहुसंख्यक महिलाका लागि आकाशको फलजस्तो भएका छन् । त्यसैले सबैले चनाखो भएर कानुन कार्यान्वयनमा जोड दिन आवश्यक छ ।

महिलाले आफूमाथि भएको असमान व्यवहार, अन्याय र अत्याचार विरुद्ध संगठित रूपमा दरिलो आवाज उठाउनुपर्छ । किनभने संगठित रूपमा उठाएको आवाजमा ठूलो शक्ति हुन्छ । महिलामाथि विभेद र कुनै पनि किसिमको शोषण गरिनु हुँदैन । महिलाको अधिकार पनि मानवअधिकार हो भन्ने कुरालाई आत्मसात गर्न जरुरी छ । विशेष गरेर यो कुरा नीति निर्माणमा बस्नेहरूले राम्ररी बुझ्नुपर्छ । यस्तै आफूमाथि हुने अन्याय विरुद्ध बोल्नुपर्छ ।

महिलाले आफूमाथि भएका असमानता र अन्याय विरुद्ध मौन भएर बस्नु हँुदैन । सबैले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने महिलाको आवाजलाई दबाउन सकिँदैन । नीति निर्माता, प्रशासक, राजनीतिक पार्टीका नेताहरूले पनि महिलाको आवाजलाई सुन्नुपर्छ । विकासका हरेक आयाममा महिलालाई समावेश नगरे दिगोपन हुनसक्दैन ।

आज संसारैभरि नारी दिवस महिलाले मात्र मनाउँदैनन्, पुरुषले पनि बिभिन्न कार्यक्रमका साथ मनाउँछन् । पुरुष र महिला दुबै मिलेरै नारी दिवस मनाए यसको महत्त्व अझ बढ्दै जान्छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७४ ०७:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT