हार्दिक श्रद्धाञ्जली स्रष्टा राई

सम्पादकीय

काठमाडौँ — नेपाली भाषा–वाङ्मयमा इन्द्रबहादुर राई (विसं १९८४–२०७४) लाई साहित्यिक प्रयोग, लेखनशिल्प र अति साधारण विषयमा मानवीय संवेदना भरेर लेख्न सक्ने सिद्धहस्त स्रष्टाका रूपमा चिनिने गरेको छ ।

भारतको दार्जिलिङमा जन्मे–हुर्केर नेपाली भाषा साहित्यको वृहत्तर चिन्ता र प्रवद्र्धनमा लागिपरेका स्रष्टा राईले लेखकीय धर्म निर्वाह गर्ने कुरामा नेपाली जाति, सभ्यता, संस्कृति र कठिनाइका मिहिन विषयहरूलाई मात्रै आफ्नो लेखनमा उठाइरहे । उनको ९० वर्षको उमेरमा मंगलबार निधन हुँदा केवल एक नेपालीभाषी भारतीय लेखकको निधन भएको नठानी देश–विदेशमा रहेका नेपालीभाषी पाठक तथा शुभेच्छुकहरूले ‘एकजना नेपाली बौद्धिक, प्राज्ञिक र लोकप्रिय लेखक’को युग टुंगिएको अनुभूति गरेका छन् ।

Yamaha

बौद्धिक र प्राज्ञिक धरातलमा उभिएर पनि अति सामान्य जनचासोका विषयलाई सामान्य तवरमै उठाउन सक्ने क्षमता राख्ने साहित्यकार राईको ‘आज रमिता छ’ उपन्यासले पूर्वी नेपालदेखि दार्जिलिङसम्मको जनजीवन र अस्थिर समाजको चित्रलाई उतारेको छ । उनका ‘जयमाया आफू मात्रै लिखापानी आइपुगी’, ‘जार : भएको एउटा कथा’, ‘खिर’, ‘रातभरि हुरी चल्यो’ जस्ता कथाले नेपाली साहित्यमा अति सीमित पृष्ठभूमि र कथासार समातेर पनि कालजयी प्रभाव छाड्न सकेका छन् ।

नेपाली साहित्यमा गुरुप्रसाद मैनालीको परम्परागत शैली र सिर्जनाको लगातारको प्रभाव कायमै रहेका बेला दार्जिलिङवासी आईबी राईले विषयवस्तु, लेखन र शैलीमा समेत पुन:व्याख्या तथा पुन:संरचना भित्र्याएका थिए । साहित्यिक आन्दोलनका रूपमा आयामेली र लीला लेखनका भिन्न स्वरूपहरूमा लागिपरे पनि लेखनमा ‘सम्पूर्णता’ भित्र्याउने सिद्धान्त र प्रयोगको सेतु बनेर आईबी उभिएका थिए । भारतीय संविधानमा नेपाली भाषालाई मान्यता दिलाउन चलेको आन्दोलनदेखि गोर्खाल्यान्ड अभियानसम्म समन्वयी नाम बनेर भारतभर चिनिएका राई नेपालमा हुने साना वा ठूला साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा निम्तो पाउनासाथ आइपुग्थे ।

भाषा, साहित्य र संस्कृतिका हिसाबमा नेपालीभाषीलाई एउटै छातामा राखेर व्याख्या गर्न रुचाउने राई नेपाली जाति र जातित्वको मन्त्र सबैलाई सुनाउन चाहन्थे । नेपाली भाषाका साधक र सेवक भएकै कारण राईलाई नेपालबाट प्रतिष्ठित जगदम्बा पुरस्कार दिइएको थियो भने भारतले प्रतिष्ठित साहित्य अकादमी पुरस्कार दिएको थियो । नेपाली भाषा–वाङ्मयको श्रीवृद्धिमा लेखक आईबी राईले दिएको योगदान र नेपाल–भारतका साहित्यिकारबीच उनले बनाएको भावना–संवेदनाको साहित्यिक–पुल सधैंसधैं स्मरणमा आइरहनेछ ।

साहित्यलाई सधैं पूजनीय सिर्जना ठान्ने आईबीले साहित्यलाई गहिरो साधना र चिन्तनको माध्यम मात्रै बनाइरहे । आफ्नो भाषा–साहित्य र वाङ्मय जगत्सँग पाश्चात्य लेखन, शैली र प्रयोगको तुलना गर्दै सकेसम्म परिष्कार खोज्ने आईबीको शैली आफैंमा अनुकरणीय थियो । एक/दुईवटा हलुका गीत/कविता वा रचना कोरेकै भरमा वरिष्ठ र विशिष्टको पगरी आफैंले आफैंलाई भिराउने नेपाली लेखकहरूको भीडमा आईबी अपवाद थिए ।

उनले नेपाल र भारतका केही विश्वविद्यालयबाट महाविद्यावारिधि उपाधिसमेत पाए, तर सधैं एउटा साधारण लेखकको साधारण जीवनशैलीमै उनले आफ्नो सिर्जनधर्मलाई निर्वाह गरिरहे । ‘अहम्, दम्भसहित म मात्रै राम्रो’ भन्ने भ्रम पालेर बसिरहेका जोकोहीलाई आदरणीय आईबी राईले भन्ने गरेको ‘मैले राम्रै–राम्रो काम गरेको हुँला भन्ने छैन । मलाईसम्झनेले मेरो भूलसहित सम्झना गरिदियून्’को सत्विचारआफैंमा मननीय हुन सक्छ । नेपाल–भारतबीच र विश्वभरका नेपालीभाषी पाठकका बीच प्रिय लेखकको सेतु बनेका इन्द्रबहादुर राईलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली !

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७४ ०७:१८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

८ मार्च नमनाउनेलाई

सोचौं त, बिहान को चाँडो उठ्छ ? राति को अबेला सुत्छ ? घरमा पाहुना आउँदा को सबैभन्दा ब्यस्त हुन्छ ? चाडबाडमा कसले मस्ती गर्छ ?
मिनु श्रेष्ठ

काठमाडौँ — मेरी आमाले आठ मार्च मनाउनु भएन । आमालाई न क्लारा जेट्किनबारे थाहा थियो, नत महिलाको आफ्नो शरीर माथिको अधिकारबारे । समान कामका लागि समान ज्याला, उस्तै राजनीतिक र आर्थिक अधिकार, महिलाका लागि आराम र मनोरञ्जन मेरी आमाले नसुनेका कुरा थिए ।

अधिकारको ‘अ’ नजान्ने मेरी आमाले जीवनमा कस्ता सपना देख्नुहुन्थ्यो, थाहा छैन । आमा उहिल्यै बित्नुभयो । त्यसपछि हामी आयौं । हामीलाई आठ मार्चबारे थाहा छ । महिला अधिकारबारे सुनेका छौं, पढेका छांै र नाराहरू पनि लगाएका छौं । मेरी आमाभन्दा हामी थोरै भाग्यमानी छौं । किनभने हामीले केही यस्ता कुरा थाहा पाएका छौं, जसले भन्छ, ‘महिला र पुरुष बराबर छन् ।’

त्यसो त आज पनि धेरै महिला आठ मार्च मनाउँदैनन् । मुख्य कुरा आज पनि धेरै महिलालाई आठ मार्च, महिला अधिकार र समानताबारे थाहा छैन । आठ मार्च नमनाउनु कुनै विस्मातको कुरा होइन । विस्मातको कुरा त आज पनि महिला बलात्कृत हुनु हो । विस्मातको कुरा त आज पनि महिलाहरू दाइजोको नाममा जल्नु हो । विस्मातको कुरा त आज पनि महिलाहरू रातोदिन पसिना बगाउनु र अभावमा जीवन गुजार्नु हो । विस्मातको कुरा त महिला राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्री, मन्त्री हुनु र उनीहरूको आँखै अगाडि आज पनि महिलामाथि तेजाव खन्याइनु हो ।

आज पनि महिला बालविवाहको सिकार बन्नु हो, बेचिनु हो र हरेक दिन पति परमेश्वरका हातबाट हिंसा र निरन्तर हिंसाको सिकार हुनु हो । आर्थिक र सामाजिक हिंसा कति निर्मम हुन्छ, सायद बोक्सीको नाममा घरबाट लखेटिएकी महिलालाई सबैभन्दा धेरै थाहा छ । विस्मातको कुरा त सहरमा आठ मार्च मनाउनु र गाउँमा त्यसको छनकसम्म नआउनु हो ।

हामी आठ मार्च मनाउने महिला आफ्नो अधिकारबारे सुन्दर कविता लेख्न सक्छौं । चर्को गीत गाउन सक्छौं । हामी बोल्न सक्छौं, अदालत जान सक्छौं र डिभोर्स दिन सक्छौं । तर जो महिला कविता लेख्न सक्दैनन्, गाउन सक्दैनन्, अदालत जान सक्दैनन् र डिभोर्स दिन सक्दैनन्, उनीहरूका लागि हरेक वर्ष अठ मार्च पनि उस्तै दु:ख लिएर आउँछ । निश्चय नै आठ मार्च मनाउनेहरूलाई यो दिन एउटा विश्वासको दिन हो कि महिला र पुरुष बराबर छन् । महिलाका दु:खका दिन सकिनेछन् ।

हामी आर्थिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक बन्धनहरूबाट मुक्त हुनेछौं । तर जो महिला आठ मार्च मनाउँदैनन् र महिला अधिकारको कुरा बुझ्दैनन्, उनीहरूलाई विश्वास दिने कसले ? उनीहरूका लागि जीवनको आशा कहाँ छ ? आठ मार्च मनाएर सत्ताको भर्‍याङ चढ्ने महिलाहरू र आठ मार्च कहिल्यै मनाउन नपाएका महिलाको दु:खको सीमारेखा बुझ्ने र मेट्ने कसले ? यी आजका लागि हाम्रा सबैभन्दा दु:खद प्रश्न हुन् ।

यहींनेर थप प्रश्न गरौं । पहिलो, महिला र पुरुषमा काम र आरामको वितरण किन असमान छ ? दोस्रो, महिला र पुरुषमा यौनको परिभाषा किन अलग छ ? तेस्रो, महिला र पुरुषमा सम्पत्तिको स्वामित्वमा किन विभेद छ ? यस्ता प्रश्नको कुनै मूल्य छैन भने ठिकै छ, यस्ता प्रश्नलाई बेवास्ता गरौं । अन्यथा यस्ता प्रश्नको थोरै पनि अर्थ छ भने बहस गरौं । यस्तो बहस गरौं, जसले महिला र पुरुषलाई समान अर्थ र अस्तित्वको मान्छेका रूपमा स्वीकार गरोस् । अन्यथा समानताका दुई–चार शब्द मिलाएर भाषण गर्नु र आठ मार्च मनाउनुको कुनै अर्थ छैन । औपचारिक आठ मार्च हामीले धेरै मनाएका छांै । तर हामीले मनाएका आठ मार्चहरूले ग्रामीण र निर्धा महिलालाई थोरै पनि मान्छे हुनुको विश्वास दिलाउनसकेका छैनन् ।

एउटा छोटो हिन्दी फिल्म छ, ‘जुस’ । कुनै घरमा पाहुना आएका छन् । पाहुना मोजमस्ती, खानपानमा छन् । उनीहरूको रसरंग र सुविधाका लागि महिलाहरू पसिना पुस्न पनि नपाई काम गर्छन् । तर थोरै पनि अप्ठ्यारो पुरुषहरूमा देखिँदैन । फिल्मले प्रश्न उठाउँछ कि यस्तो किन हुन्छ ? पुरुष र महिलाको काम र आराममा कि असमानता ? जस्तो– सोचौं त, बिहान को चाँडो उठ्छ ? राति को अबेला सुत्छ ? घरमा पाहुना आउँदा को सबैभन्दा ब्यस्त हुन्छ ? चाडबाडमा कसले मस्ती गर्छ ? साना–साना कुरा छन् । निश्चय नै महिलाको आरामरहित जीवन र निरन्तर सास्तीको मूल्य के हो ?

अहिले म कुनै बलात्कारको घटनाबारे सम्झिरहेकी छु । केही वर्ष अगाडि तराईमा उखुबारीमा घाँस काट्दै गरेकी कुनै किशोरी बलात्कारमा पर्छे । बलात्कारी काम फत्ते गर्छ, चोकमा आउँछ, पान किन्छ, चपाउँछ र मोटरसाइकल लिएर निस्कन्छ । केटी आफू बलात्कारमा परेको घटना आमालाई बताउँछे । कचहरी बस्छ । कचहरीले भन्छ, किन एक्लै घाँस काट्न गएकी ? किन उखुबारीमै घाँस काट्न जानुपर्‍यो ? सायद यस्तै प्रश्नको जवाफ खोज्छ, फिल्म ‘पिन्क’ । केटीहरूले बोलेको, हाँसेको, मैत्रीपुर्ण व्यवहार गरेको कुरालाई पुरुषहरू ‘हिन्ट’ किन ठान्छन् ? के महिलाहरू यौनिक वस्तु हुन् ? के महिला हर्दम यौन अपिलमा हुन्छन् ? सायद खोट कतै छ । त्यसैले हामीले सोच्ने ढाँचामै परिवर्तन गर्नुपर्छ । अबका आठ मार्चहरूमा प्रश्न गरौं, किन महिलाहरू बलात्कारमा पर्छन् र उनीहरूले नै अन्याय पनि सहनुपर्छ ? तपाई यो विषयमा के बोल्नुहुन्छ ? सरकारले के बोल्छ ? पुरुषहरू के बोल्छन् ?

अर्को प्रश्न छ, महिला र पुरुषमा सम्पत्तिमाथि विभेद किन ? खासगरी एसियाली महिला सम्पत्तिको अधिकारबाट बञ्चित छन् । ग्रामीण महिलामा यो समस्या अझ धेरै छ । घर, खेत, बैंक ब्यालेन्स सबैमा पुरुषको अधिकार र स्वामित्व छ । किन ? यसले महिलालाई घरको मालिक बनाउँदैन, बरु अवैतनिक कामदार र यौनदासी मात्र बनाउँछ । यस्तो मेसिन जसलाई प्रश्न गर्ने अधिकार छैन । प्रश्न गरी भने ऊ सडकमा फालिन्छे । सडकले महिलालाई के गर्छ, भनिरहनु पर्दैन । यो आजको आठ मार्चको कथा हो । सबैलाई थाहा छ, सहरमा आठ मार्च गोष्ठीहरूमा आउँछ, तर गाउँमा कसरी आउँछ ? त्यो निकै थोरैलाई मात्र थाहा छ ।

एकातिर हामीसंँग महिला नेतृहरू छन् । महिला अभियन्ता छन् । हामी छौं । बोल्न सक्नेहरू छौं । तर जो बोल्न सक्दैनन् । जो महिला सम्मेलनमा छैनन् । जो जुलुसमा छैनन् । जो सामाजिक संस्था र गैससमा छैनन् । जो पार्टीमा छैनन् । जो जंगल, घाँस–दाउरा, चुलाचौकामा छन् र जसले आठ मार्च सुनेका छैनन् । उनीहरूको मुक्तिको सपना र आवाज कसले बोल्छ ? यो प्रश्न मैले आफैलाई गरेँ । लौन महिला साथीहरू, भनौं जसले आठ मार्च मनाउँदैनन्, उनीहरूका लागि के बोल्ने होला ? के गर्ने होला ? यस्तो होस् कि आउने वर्षको आठ मार्च गाउँ र सहर दुबैतिर आओस् । गाउँका महिलाले पनि चर्को स्वरमा बोल्न सकुन् । उनीहरूले भनुन्, ‘हाम्रो धर्ती, हाम्रो आकाश र हाम्रो सम्पूर्ण जीवनका स्वामी हामी आफै हौं ।’ त्यो सामुहिक स्वर कति मधुर र मिठो सुनिन्थ्यो होला ।

mskamana@gmail.com

प्रकाशित : फाल्गुन २४, २०७४ ०७:१८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT