समावेशी संघीय सहिष्णुता

तारालाल श्रेष्ठ

काठमाडौँ — प्रत्येक क्रियाको प्रतिक्रिया हुन्छ । कतिपय प्रतिक्रिया ऐतिहासिक प्रतिरोधको बिज बन्छ । संविधानले प्रस्तावना एवं मौलिक हकमै समानुपातिक, समावेशी र सहभागितामूलक सिद्धान्त स्वीकारेको छ ।

व्यवहारमा ‘सहिष्णु समावेशिता’ स्वीकारेको देखिन्न । बरु समावेशिताको सौन्दर्यलाई थप बदनाम बनाउने क्रम जारी छ । त्यस विरुद्ध प्रतिरोधी छाल उठ्दैछ, उठ्नु पनि पर्छ । अन्तरपार्टी महिला सञ्जालले वाम गठबन्धनको मन्त्रिपरिषद्मा एक तिहाइ महिला सहभागिता नपुर्‍याए अदालत जाने उद्घोष गरेको छ । त्यस उद्घोषको उपलब्धि प्रतिरोधको प्रवाहमा निर्भर रहला ।

Yamaha

संविधानले परिकल्पना गरेको ‘समाजवाद उन्मुख नेपाल’ निर्माणका लागि राज्यसत्तामा समग्र जाति, लिङ्ग, क्षेत्र, संस्कृति र विचारको समावेशिता अपरिहार्य हुन्छ । विश्व परिवेशमै सामेली लोकतन्त्र निर्विकल्प बनिसक्यो । नेपाली प्रदेशसभामा महिला मुख्यमन्त्री मात्र होइन, सभामुख पनि शून्य बन्यो । उत्पीडितहरू निर्धक्क निर्वाचित हुनसक्ने सपना ‘वामपन्थी वर्चस्व’मा पनि विपना बनेन । प्रदेशको शीर्षस्थ नेतृत्व पनि पुरै पुरुषवादी देखियो । ‘सेक्सिष्ट संघीयता’भित्र पनि खस–आर्य ‘बूढाहरू’कै वर्चस्व शीर्षस्त नेतृत्वमा जारी छ । ‘महिला प्रतिनिधित्व’को पर्यायवाची शब्द ‘समानुपातिक’, ‘उप...’, ‘बाध्यात्मक’ आदि–इत्यादि बनिसक्यो ।

समावेशिता बाध्यकारी त बन्यो, तर यो विविध खाले विरोधाभाषमा फँसेको छ । जातीय तहीकरणले व्याप्त समाजमा सहिष्णुता विस्तारका लागि अन्तरघुलन आवश्यक हुन्छ । तर अन्तरघुलनको अपव्याख्याले अहिले समावेशी सिद्धान्तलाई बदनाम बनाउँदैछ । विवाहपछि ‘थर’को प्रश्न पेचिलो बनेको छ । दोहोरो मापदण्ड मान्य हुनसक्दैन । शक्तिशाली नेताले त्यही अमान्य सिद्धान्तलाई शैली बनाइसके । विवाह एउटा सम्झौता हो । त्यो तोडिन सक्छ, पुन: जोडिन सक्छ । वंशज तोडेर तोडिन्न, जोडेर जोडिन्न । अन्तरजातीय विवाह गर्दैमा महिलाको जात, थर, वंश मेटिन्न । महिलालाई समानुपातिक सुविधा दिँदा वंशकै आधार अपनाइनुपथ्र्याे । श्रीमानको थर झुन्ड्याउनैपर्ने बाध्यात्मक व्यवस्था पनि स्वीकार्य छैन । अवैज्ञानिक, अव्यावहारिक तथा अनैतिक दोहोरो मापदण्डले राज्यको सबै तहतिर प्रहार गर्दैछ । यसको निक्र्योल गरिहाल्नुपथ्र्यो । श्रीमानसँग थर नसर्ने गरेर सच्याइहाल्नुपथ्र्यो ।

निर्वाचन आयोगमा केही दलित अधिकारकर्मी गएछन्, महिलालाई वंशजकै आधारमा समानुपातिक समावेशिता प्रदान गरिनुपर्ने भन्दै । यस्तो कुरा राख्दा आयोगका अधिकारीबीच हाँसोको फोहरा छुट्यो अरे । शक्तिशाली नेतामात्रै होइन, आयोगकै उपल्ला अधिकारीका आफन्त दोहोरो मापदण्डमार्फत समानुपातिक कोटामा रहेछन् । निर्वाचन आयोग बोलेन । दलभित्र ‘वंशजको आधारमा मात्रै समानुपातिकमा सिफारिस गरौं, बिहे गर्दैमा जात सर्दैन, सर्नुहुन्न, सैद्धान्तिक रूपमै गलत भयो, सच्याउनुपर्छ’ भन्ने केही नेता निस्किए । तिनको आवाज वाचाल बन्नै सकेन । नामावली सार्वजनिक भएको ७ दिनभित्रै दबाब दिनुपथ्र्यो । प्रतिरोधी बोली घन्किनै सकेन ।
सयौंथरी जातजातिको ‘साझा फूलबारी’ नेपाल ‘सिरुघारी’झैं नबनोस् भन्ने सिद्धान्त समावेशिताले अवलम्बन गर्छ । यसर्थ राज्यका सबै तहतप्कामा महिला, दलित, मधेसी, आदिवासी जनजाति तथा अल्पसंख्यक लगायतको सहभागिता अनिवार्य बनाइयो । समानुपातिकको मर्मलाई मार्दै शक्तिशाली नेताले निगाहमा समानुपातिक कोटा बाँड्दा प्रभावकारी प्रतिरोधी अभियान उठेन । दोहोर्‍याइ–तेहोर्‍याइ आफू निकटकालाई सुविधा दिने स्वार्थी स्रोत बनाए, समानुपातिकलाई । राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिमा पनि उही अनुहार दोहोर्‍याइँदैछ । समावेशी सौन्दर्यको साख जोगाउने मामिलामा समानुपातिककोहिमायती ठान्ने माओवादी पनि चुकेको देखियो । अन्य दलले पनि एउटै अनुहारलाई दोहोर्‍याए–तेहोर्‍याए, दोहोरो मापदण्डै पनि अपनाएर ।

हर्क गुरुङले औंल्याएझंै सन् १८५४ को मुलुकी ऐनलेअङ्गिकार गरेको वञ्चितीकरण नीतिले जनजातिहरू सांस्कृतिक विभेद, दलित जातीय विभेद र मधेसी समुदाय भौगोलिक विभेदको सिकार बनेकै हुन् । २००७ सालपछिसम्म मधेसका मानिस पहाड उक्लिँदा राहदानी चाहिने अवस्थाको असर विद्रोहमा परिणत भएको सर्वविदितै छ । असामेली–असामाजिक चरित्र नै आन्तरिक कलहको बिज बन्छ भन्ने बोध साझा चेतना नबन्दासम्म साम्प्रदायिकताले सहिष्णुतालाई ठुंगिरहन्छ । २००७ देखि ०७४ सालसम्म २१ अनुहार दोहोर्‍याइ, तेहोर्‍याइमात्रै होइन चौथो र पाँचांै पटकसम्म पनि प्रधानमन्त्री बनेका छन् । जो सबै ‘उपल्ला’ भनिएका जात–थरका हुन् । यस बीचमा २ हजारभन्दा बढी पुरुष मन्त्री बनेछन्, महिलाको संख्या सय पुगेको छैन । उत्पीडित समुदायका महिला मन्त्री अझ औंलामा गन्न सकिन्छ । प्रदेश सभाको ३३० सदस्यका लागि भएको निर्वाचनमा १७ जना (५.१५ प्रतिशत) महिला प्रत्यक्षतर्फबाट चुनिए । ३३ प्रतिशत महिलालाई प्रतिनिधित्व गराउनुपर्ने संवैधानिक बाध्यताकाकारण समानुपातिकबाट १७२ जना महिलालाई चुन्नुपर्‍यो । जातीय जत्तिकै जब्बर लिङ्गीय समस्या देखियो । प्रदेश सरकार पनि केन्द्र सरकारझैं असमावेशी देखिँदैछ ।

नेपाल पर्यटन बोर्डको सभाहलमा राष्ट्रिय मानवअधिकार आयोगका अध्यक्ष अनुपराज शर्माले यामबहादुर किसानको पुस्तक ‘नेपालमा सकारात्मक उपाय र सामाजिक समावेशीकरण’को सन्दर्भमा बोलेको विषय मननीय छ । असहिष्णु इतिहास पेस गर्दै शर्माले ‘असमावेशी संस्कारमै नेपाली समाजको सहिष्णुता अडिएको छ भने त्यस्तो सहिष्णुतालाई तोडौं’ भन्दै थिए । सदियौंदेखिका सबाल्टर्नले ‘सीमित समावेशिताको अधिकार उपभोग गर्न खोज्दा साम्प्रदायिकता भड्कन्छ भने भड्कियोस्’ भन्ने लेखक किसानको विचारको शर्माले पक्षपोषण गरेका थिए । म भने त्रिभुवन विश्वविद्यालयका ‘बुद्धिजीवी वर्ग’लाई स्मरण गर्दै थिएँ, जो अधिकांश समावेशिता विरोधी भेटिन्छन् । समावेशिताको विषय उठ्ने बित्तिकै तिनको अनुहार अमिलो–धमिलो हुन्छ । आरक्षणको विषयमाथि अनौपचारिक रूपमा समेत उनीहरू बोल्न चाहन्नन्, बृहत बहसको विषय बनाउने कुरै छाडौं । यसर्थ नेपाली समाजमा अझै सामन्ती–पाखण्डपन हावी छ । आफूलाई सप्ठ्यारो पर्दा जे पनि गर्न तयार तर आफूलाई अप्ठ्यारो अरूलाई सप्ठ्यारो पर्ने विषयमा बोल्दै बोल्दैनन्, प्राध्यापक पनि । कानुनत: जनसंख्याको आधारमा अहिले खस–आर्यलाई सबैभन्दा बढी ३१.२ प्रतिशत आरक्षण प्रदान गरिएको छ । आदिवासी जनजाति २८.७, मधेसी १५.३, दलित १३.८, थारु ६.६ र मुस्लिम ४.४ प्रतिशत संसदमा सहभागी भएका छन् । प्रदेशसभामा भने प्रतिनिधित्वको व्यवस्था प्रदेशैपिच्छे फरक छ ।

बाध्यकारी बनाइँदा मात्रै समावेशिताको मर्म केही हदसम्म बाँचेको देखिन्छ । यसर्थ राज्यसत्ता सोचेअनुरुप समावेशी बन्नसकेको छैन । अन्य प्रदेशको तुलनामा सबैभन्दा शक्तिशाली प्रदेश नम्बर ३ मै अस्वाभाविक ढङ्गले शीर्षस्थानमा खस–आर्यको वर्चस्व देखिएको छ । जबकि आदिवासी जनजातिको संख्या यस प्रदेशमा ५३.१७ छ । सबैतिर महिलाको हिस्सा आधाभन्दा बढी छ । शीर्षस्थानमा महिला शून्य छ । दलित लगायत उत्पीडित समुदाय शीर्षस्थानमा स्वस्फुर्त प्रतिस्पर्धाबाट आउने कुरै भएन । एक्ली अष्टलक्ष्मी अन्तोनियो ग्राम्चीले औल्याएझैँ ‘स्थायी अभियन्ता’ बनेर कतिन्जेल वाचाल बन्न सक्लिन् ? असमान अवसरले अथाह असन्तुष्टि हुर्काउँछ । कतिन्जेल गुटीय लघुताभाषभित्र आम उत्पीडित समुदाय अधीनस्थ ‘विद्रोहविहीन हुत्तिहारा सवाल्टर्न’ बनिबस्न सक्लान् ? उत्तर सोच्दै अत्यास लाग्छ ।

अप्रतिनिधित्व आफैमा प्रतिनिधित्वका लागि प्रतिरोध गर्ने आधारशिला हो । एकातिर प्रत्येक १६ किलोमिटरको दूरी पार गर्दा अलग जातीय, भाषिक, सांस्कृतिक तथा भौगोलिक विशेषता बोकेको विशिष्टतम नेपाल भेटिन्छ । अर्कातिर जतिसुकै भ्रातृत्वको भावना पोखे पनि भित्रभित्रै नेपाली समाज विखण्डित छ । सारा संसारले देख्ने असमावेशी नेपाली तथ्याङ्क विश्वव्यापी बनिसकेको छ । नारामा ‘फूलबारी’ घन्काए पनि (कार्यपालिका, न्यायपालिका, व्यवस्थापिका, विश्वविद्यालय) जताततै व्यवहारमा ‘सिरुघारी’ हावी छ । समानुपातिक नीति पूर्णरूपले लागू गरिए पनि नेपाली समाज साँच्चै सहिष्णु–समावेशी बन्नका लागि १४ सय वर्ष लाग्ने अनुमान छ । असमानताका कहालिलाग्दा आयामलाई विनिर्माण गर्न समावेशी सयन्त्र सबै अङ्गमा बाध्यकारी बनाउनु यसर्थ अपरिहार्य देखिन्छ, प्रत्यक्षतर्फको निर्वाचन र मन्त्रिपरिषद्मा पनि । अन्तरपार्टी महिला सञ्जालले उठान गरेको प्रतिरोध सवाल्टर्न वर्ग समुदायको आन्दोलन प्राय: पानीको फोकाझैं उठ्दै–फुट्दै गरेको अर्को इतिहास नबनोस् । समावेशी संघीय सहिष्णुता स्थापनार्थ स्वाधीन महिला तथा उत्पीडित समुदाय स्वस्फुर्त विद्रोहमा उत्रन्छन् भने सार्वजनिक बुद्धिजीवीले पक्कै साथ दिनेछन्, दिनुपर्छ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : फाल्गुन २८, २०७४ ०७:५३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जोगीझैँ मूर्तिकार जोडी

व्यक्ति
तारालाल श्रेष्ठ

काठमाडौँ — नेपाली लिखित इतिहास प्राचीनतम ढुंगाका मूर्तिकलाबाट सुरु भएको देखिन्छ । चाँगुनारायण मन्दिरमा अवस्थित पत्थरका पिलरहरूमा लेखिएका अक्षरहरूलाई नेपाली लिखित इतिहासको सुरुआत मानिन्छ ।

मदन चित्रकारका शब्दमा, इसापूर्व पाँचांै शताब्दीतिरै चाँगुनारायणमा प्रतिस्थापित विराट मूर्तिकला एउटै जीवित इतिहासले नेपाली संस्कृति र सभ्यताको विशालता झल्काइरहेको छ । विशिष्ट नेपाली विहार तथा स्तूपका इतिहास उत्तिकै विराट छन् । विशाल दरबारहरू ढुंगाकै बन्थे । हजारौं वर्षदेखि यस्तो गरिममयी इतिहास र सभ्यता बोकेको नेपाली मूर्तिकला अहिले कतातिर अघि बढ्दै छ भन्ने गम्भीर विषयमा भने खासै बहस भएको भेटिन्न ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको ललितकला केन्द्रीय विभागबाहिर एक समूह कलाकार एउटा मूर्तिकलालाई अन्तिम स्वरूप दिँदै गरेको देख्यौं, चिसो चौरमा बत्ती बालेर । करिब ३ टनका दुई पिस ढुङ्गा थिए, एउटा कमलको पात र अर्को कमलको कोपिला । दुइटा पिस ढुंगाका मूर्तिकलालाई ‘टुचिन’ ले उचालेर ‘भालेपोथी सेट’ जोड्दै थिए, आठ जना कलाकार । धुलिखेलमा अवस्थित काठमाडौं विश्वविद्यालयको रजत जयन्तीलाई स्मरणीय बनाउन त्रिभुवन विश्वविद्यालय प्राङ्गणमा ढुंगाको मूर्तिकला कुँदिँदै रहेछ । त्रिवि र काविका एक जोडी प्राध्यापकको अगुवाइमा उक्त मूर्तिकलालाई अन्तिम स्वरूप दिइँदै थियो । नवीन तिवारी र म नियमित ‘इभिनिङ वाक’ हापेर त्रिवि र काविका जोगीजस्ता जोडी मूतिकारसँग चौरमै बसेर गफियौं ।

हामीले इतिहास खोतल्यौं । गुल्मी जिल्लाको ठूलो लुम्पेकका भुवन थापा ललितकला विषयमा अध्ययन सकेपछि काठमाडौँ विश्वविद्यालयमा जागिरे भएछन्, कला विभागमा । तेह्र वर्षदेखि उनी काविमा प्राध्यापनरत रहेछन् । दालभात जोहो गर्ने खर्च काविको प्राध्यापनबाट जुटाउँदा रहेछन् । अनि अन्य समय मूर्तिकलामा तल्लीन । उनले दुई दर्जन अन्तर्राष्ट्रिय, राष्ट्रिय तथा स्थानीय मूर्तिकला कार्यशाला तथा प्रदर्शनीमा भाग लिइसकेछन् । एकल मूर्तिकला प्रदर्शनी पनि सम्पन्न गरिसकेछन्, सत्तरी सालको भूकम्पपछि, ‘आत्मानुभूति’ शीर्षकमा । भुवनले सुदूरपश्चिम डोटीका मित्र ताराप्रसाद ओझा भेटेछन्, ललितकलामा स्नातकोत्तर अध्ययनका क्रममा । हाल त्रिवि ललितकला केन्द्रीय विभागमा प्राध्यापनरत तारा पनि सधैँभरि मूर्तिकलामै तल्लीन भेटिन्छन् । त्रिवि ललितकला केन्द्रीय विभागछेउ एउटा कुनामा तारा अनेक स्वरूपका विशाल ढुङ्गाका मूर्तिहरू कुँदिरहेका भेटिन्थे, सधैँ धुस्रेफुस्रे भेषमा । कहिले मूर्ति बनाउँदा निस्केका ढुङ्गाका चोइटाहरू टिपनटापन गरी खाल्टाखुल्टी पुरपार पार्दै पनि गर्थे । काविका भुवन पनि त्रिविमा तारासँगै देखिन्थे, बेलाबखत । तारा र भुवन भन्छन्, ‘मूर्तिकारहरू काठमाडौँमा निकै त्रासमा बाँच्नुपर्छ ।’ मूर्तिकारले डेरामा काम गर्न पाउन्नन् । कसैको घरछेउ काम गर्न पनि पाउन्नन् । बाँझो जमिन लिजमा लिएर ट्याङ्लाफाँटमा दर्जनौँ विशाल ढुङ्गा लोडर र डोजरको सहारामा झारेछन्, लाखौँ खर्चेर । तर, स्थानीयले विरोध गरेपछि उनीहरू तर्सिएछन् । स्थानीय कलाकार कमलेश महर्जनले पनि सम्झाउन सकेनन्, स्नाथीयवासीलाई । उनी पनि यो जोडीसँग निकट रहेछन् । ‘ढुङ्गा ट्रिपरबाट झार्दा घरै हल्लियो, यत्रा ठूल्ठूला ढुङ्गामा ठोक्दै मूर्ति बनाउँदा घरै थर्कन्छ, भित्ता चर्कन्छ’ भनेर छिमेकी आइलागेछन् । जाइलाग्न नसकेर ललितकला विभाग छेउमा मूर्ति कुँदन बाध्य बनेछन्, तारा । विभागले मौन सहमतिबाट सहयोग गरेकै छ । तैपनि कति बेला कसले केही भन्लान् कि भन्ने त्रासैत्रासबीच उनी मूर्ति कुँदिरहेका भेटिन्छन् । तीनवटा एकल मूर्तिकला प्रदर्शनी गरिसकेका तारा उत्तिकै फुर्तिला देखिन्छन् । दुई दर्जन जति अन्तर्राष्ट्रिय, राष्ट्रिय र स्थानीय कार्यशालामा भाग लिइसकेका उनी स्थायी स्टुडियोको खोजीमा छन् ।
त्रिवि ललितकला केन्द्रीय विभागका प्रथम ब्याच सहपाठी जोडी त्रिवि र काविमा काम सकिनेबित्तिकै भेटिहाल्छन् । प्राय: काविबाट भुवन तारा भेट्न त्रिवि आउँछन् । काविमा भन्दा त्रिविमा बढी खुला मैदानमा मूर्तिको काम गर्न मन पर्छ, भुवनलाई पनि । तिनको मित्रता नमुनाझैँ देखिन्छ । भुवन भन्छन्, ‘हाम्रो धेरै कुरा मिल्छ । स्वभाव समान किसिमको छ ।’ मैले कसरी भनी सोधें । भुवनले तारातिर औल्याउँदै भने, ‘जातले उहाँ बाहुन, मचाहिँ मगर, तर स्वभाव दुवैको चिसो । चिप्लो घस्न नसक्ने, जे छ त्यो गोलीझँै सोझै ठोक्ने स्वभाव । कुनै कुरा नलुकाउने र अरूलाई नपिरोल्ने पनि । खानपिनमा पनि हामी दुवै शुद्ध साकाहारी ।’ आजसम्म जाँड–रक्सी, खैनी–चुरोट केही अम्मलपानीले नछोएको जोडीको सोच मिल्दो रहेछ । कुनै लप्पनछप्पन नगर्ने स्वभावका उनीहरूको देशभर ठाउँअनुसार मूर्तिकलाका काम गर्ने विचार रहेछ । जहाँ पुग्यो त्यहीँको हावापानी मिल्दो मूर्तिकला सिर्जने परिकल्पना, काठमाडौँमा मात्रै केन्द्रित नभएर विकट बस्तीलाई कलात्मक किसिमले सजाउने साझा सपना यद्यपि सीमितताका पर्खालभित्रै सीमित रहेछ । मेचीदेखि महाकालीसम्मको माटो, ढुङ्गा, पानी सङ्कलन गर्दै कला भर्ने तिनले अभियानको थालनी त गरेछन् तर निरन्तरता दिन भने सकेनछन् । नेपाल झल्काउने कविता र कला त्यहीँको माटोमा पाइला टेकेर सिर्जना गर्न खोजेका रहेछन् । काठमाडौँमा कला बेचेर जेनतेन बाँच्ने मात्रै होइन राम्रो पैसा कमाएर हाँस्नेहरू पनि छन् । कला व्यापारी उत्तिकै छन् । सालिक बनाउनेहरू उस्तै चम्किरहेका छन् । बिचौलिया पनि थुप्रै छन् । कहिलेकाहीँ उनीहरू त्यसको सिकार पनि हुँदारहेछन् । तिनकै शब्दमा, उनीहरू पैसाप्रेमी कला संसारभन्दा पर छन् । जीवन जेनतेन चलाउनका लागि मात्रै कहिलेकाहीँ ‘कमिसन वर्क’ गर्दा रहेछन् । अन्यथा, सिर्जनात्मक काममै बढी रुचि रहेछ ।
तारालाई बढी हात चलाउन मन लाग्ने रहेछ । भुवनको भने खुट्टा बढी चल्दो रहेछ । जहाँतहीँ सकेसम्म हिँडेरै पुग्ने बाँनी रहेछ, भुवनको । तारालाई एक्लै पनि खुरुखुरु छिनो र घनले ढुङ्गा खोपिरहन मन पर्छ । २०६९ सालमा सगरमाथातिर फालिएका सिलिन्डर काठमाडौँ ल्याइयो जसबाट विभिन्न कला निर्माण गर्ने कार्यशालामा सहभागी थिए, उनीहरू । अक्सिजन सिलिन्डर काट्ने क्रममा घट्ना भयो । हात बढी चल्ने ताराको हातै भाँचियो । खुट्टा बढी चल्ने भुवनको खुट्टै भाँचियो । सिलिन्डरको भित्र किलाले प्वाल पार्दै ग्यास पहिले फालेर सिलिन्डर ग्राइन्डरले काट्ने काम हुन्थ्यो । रातको दस बजे भुवनले सिलिन्डर काट्दा ग्यास बाँकी नै रहेछ, झिल्का भित्र पसेर सिलिन्डर विस्फोट भयो । भुवनको खुट्टा र ताराको हात भाँचेर फित्ताभरि घुम्दै, पिलर पनि भाच्दै १२ फिट अग्लो पर्खाल नाघी खेतमा पुग्यो, झिलिली पुच्छ्ेरतार खसेझैँ सिलिन्डर । कलाकार देवेन्द्र थुम्के र नरबहादुर बीके पनि त्यहीं थिए, संयोगले बाँचे । शाकाहारी भएकाले उनीहरू काममा, अन्य दुई दर्जन सहभागी खानपिनमा व्यस्त रहेछन्, अलि पर बाहिर । नत्र सबै सोत्तर हुन्थे । भुवन र तारा दुवैको अपरेसन भयो । रड बोकेर बसे, हात र खुट्टामा । हर्नामाडी हेटौँडामा विशाल अन्तर्राष्ट्रिय मूर्तिकला कार्यशाला आयोजनाका क्रममा उनीहरू दुवैले भाग लिन सकेनन् । घाइते अवस्थामै अवलोकन गर्न भने दुवै पुगेका थिए । जुन बेला उनीहरू दुवै ललितकला प्रज्ञाप्रतिष्ठान सभा सदस्य थिए । दुईमध्ये एउटालाई मात्रै देख्दा अर्को साथीको सोधीखोजी भइहाल्थ्यो । यस्ता अब्बल मित्र एकैपटक घाइते भए । एकैपटक तङ्ग्रिए । अहिले विद्यावारिधि शोधार्थीका रूपमा पनि सँगसँगै छन् ।
नेपाली मूर्तिकलाको इतिहास लामै छ । परम्परागत नेपाली मूर्तिकला ओरालो र समसामयिक मूर्तिकला उकालो लागिरहेको अवस्थामा सन् २००५ मा आरम्भले पहिलो राष्ट्रिय मूर्तिकला कार्यशाला आयोजना गरेको थियो, हार्मोनी शीर्षकमा । सन् २००६ मा पनि अन्तर्राष्ट्रिय मूर्तिकला कार्यशाला सम्पन्न भएको थियो, जापानसँगको सहकार्यमा । त्यसपछि बुटवलमा सन् २००९ मा अर्को कार्यशाला भयो । हर्नामाडी हेटौँडामा २०१२, पोखरामा २०१३ र तालतलैया इटहरीमा सन् २०१४ मा आयोजित सबै कार्यशालाबारे यो जोडी जानकार छ । हर्नामाडीमा आयोजित कार्यशालामा उनीहरू बैसाखी टेकेर र हातमा प्लास्टर बोकेर अवलोकन गर्न पुगेका थिए । अर्का घाइते रामकृष्ण भण्डारीको हातमा गहिरो चोट भए पनि हर्नामाडीमा विशाल ढुङ्गाका मूर्ति कुँद्न तम्सँदै थिए । कलाकार साथीहरू सबैले हकारेर सहभागी हुन दिएनन् । त्यसरी तङ्ग्रिएका जोडीले त्रिवि प्राङ्गण कीर्तिपुरमा कावि धुलिखेलको रजत जयन्ती स्मारिका मूर्तिकला मज्जाले कुँद्दै थिए । भुवनका शब्दमा, गत वर्ष रजत जयन्ती मनाउने क्रममा पदाधिकारीहरूले काविलाई कुनै कलात्मक चीजले सजाउने सोच अघि सारेका रहेछन् । हवाइजहाजबाट हेर्दा पनि काविको लोगो देखिने हिसाबको पहिले सिल्वर जुब्ली मनुमेन्ट २५ फिट अग्लो ग्रिनाइटमा निर्माण गर्ने कुरा रहेछ । विविध डिजाइन पनि बनेछन् तर प्राविधिक कारणले विशाल मनुमेन्ट बन्न सम्भव भएन । अनि ढुंगाकै कुनै आकृति कुँद्न भनियो, भुवनलाई । भुवन भन्छन्, ‘भोटेकोसीबाट ल्याइएको ढुङ्गा हेरियो, धुलखेलमा कुनै मिल्दो ढुङ्गा भेटिएन, चित्तै बुझेन । ललितपुर, पाटनतिर कुनै ढुङ्गा काट्ने कारखानामा काम गर्न खोजियो । त्यहाँ पनि सुहाउँदो ढुङ्गा भेटिएन । खर्चले धान्न पनि नसक्ने देखियो । अन्तत: काविका प्राध्यापक भुवनले त्रिविका प्राध्यापक मित्र तारालाई गुहारेछन् । काविमा बनाइएको माटोको डमी बोकेर भुवन त्रिवि ललितकला केन्द्रीय विभाग कीर्तिपुर आएछन् । फुल्न खोजेको कमलको कोपिला बनाउने परिकल्पना थियो । मच्छेगाउँ गएछन्, ढुङ्गा हेर्न । अनि एकपछि अर्को गाउँ । खानी बन्द गरिएपछि काठमाडौँमा ढुङ्गाको हारालुछ–हाहाकार छ । बल्लतल्ल प्लटिङमा निस्किएका ढुङ्गा मिल्दो भेटिएछ, मच्छेगाउँमा । ढुङ्गा ढुवानी गर्दा नै ६० हजार खर्चेर बाटो खन्दै, जग्गावालालाई क्षतिपूर्ति तिर्दै ढुङ्गा ल्याएछन्, त्रिवि कीर्तिपुर । कावि प्रशासनले सोचिरहेको थियो, पाटनतिर कतै मूर्तिकला कुँदिँदै छ । कावि धुलिखेलको रजत जयन्ती स्मारिका मूर्तिकला त्रिवि कीर्तिपुरमा कुँदिँदै थियो । कावि प्रशासनलाई यसबारे थाहा थिएन । न त्रिवि प्रशासनलाई थाहा थियो । त्रिवि र कावि ललितकला विभागकै विद्यार्थी सहयोगी थिए : विशाल सारु, चन्द्र मुन, रञ्जित थापा, झलक पुलामी, कुमार थापा सहकर्मी कमलेश महर्जनसहित । ऐतिहासिक निर्वाचनमा भोटै हाल्न पनि गएनन्, उनीहरू । अन्तत: नौ फिट अग्लो जगमा उनीहरूले कमलको कोपिला धुलिखेल काविमा प्रतिस्थापन गरिछाडे, दीक्षान्त समारोहको संघारमा ।
विश्वविद्यालयले विशेष समारोहको स्मृतिमा कलालाई प्राथमिकतामा राख्नु कलाकारका लागि गौरवको कुरा मान्छन्, यी मूर्तिकार जोडी । त्रिविमा असरल्ल जमिन छन्, जसलाई धेरै राम्ररी कलात्मक बनाउन सकिन्छ । त्रिवि कीर्तिपुरमा राजा वीरेन्द्रको राज्याभिषेकका बेला ठाकुरप्रसाद मैनाली र प्रमिला गिरीले सिर्जेका विशाल मूर्तिकला नै राम्ररी सजाउन सकेको छैन । उनीहरू भन्छन्, ‘त्रिविले बेकारमा बसेको जमिन मूर्तिकारहरूलाई काम गर्न लिजमा दिए विशाल मूर्तिकला बगैंचा सहजै बन्ने थियो । जहाँ देशभरका मूर्तिकार एकै स्थानमा काम गर्थे । जहाँतहीँ बेवारिसे बनेर बसेका मूर्तिकला एकै स्थानमा थुप्रिन्थे ।’ आफ्नो घर भएका मूर्तिकारले समेत निजी ग्यालरी निर्माण गरेर मूर्तिकला सजाउन सकेका छैनन् । जोगीझैँ डेरावाल मूर्तिकार जोडीले कहाँ राख्नु, कहाँ फाल्नु तिनले सिर्जेका मूर्तिकलाहरू ? पहिलो राष्ट्रिय र दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय कार्यशालाबाट सिर्जित मूर्तिहरू काठमाडाँैमा अझसम्म बेवारिसे बनेर बसेका छन् । केन्द्रीय पुस्तकालयझैँ साझा चौतारी ‘केन्द्रीय मूर्तिकला वर्कसप’ को आवश्यकता टड्कारो देखिन्छ ।
नेपाली मूर्तिकारहरूमाझ लघुताभास जब्बर बनेर बसेको देख्छु । डोजर, लोडर, ट्रिपर र अत्याधुनिक औजारसहित काम गर्ने साझा स्पेस (मूर्तिकला बगैंचा) निर्माणमा जीवित मूर्तिकारहरूले हातेमालो गरे राम्रै हुन्थ्यो । भुवन र तारा भन्छन्, ‘कलाका लागि केवल बाँच्न मात्रै माग्ने जोगीजस्तै हौँ हामी... निर्धक्क मूर्तिकला सिर्जने साझा चौतारीको खोजीमा भौतारिरहेको दशकौँ भइसक्यो ।’ जोगीझैँ मूर्तिकार जोडीको साझा सपनालाई सरोकारवालाले विपना बनाउन सघाए सबैको हितै हुने थियो । प्राचीनतम विराट नेपाली मूर्तिकला सभ्यताको निरन्तरताका लागि पनि स्रोतसाधनले सम्पन्न साझा मूर्तिकला बगैंचा स्थापना अपरिहार्य देखिन्छ ।

प्रकाशित : पुस २२, २०७४ ०९:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT