मनोविज्ञान बुझेर उपचार

पविता मुडभरी पुडासैनी

काठमाडौँ — नेपालमा गुणस्तरीय स्वास्थ्यसेवा प्रदान गर्ने सम्बन्धमा स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी र सेवा प्रणालीमै मुख्य समस्या देखिन्छ । चिकित्सक उत्पादन गर्ने मेडिकल कलेजदेखि चिकित्सा सेवा पुर्‍याउने अस्पतालसम्म ठगी र लापरबाही व्यापक छ ।

मेडिकल शिक्षामा योग्यता, क्षमताभन्दा पनि आर्थिक सक्षमताका आधारमा विद्यार्थी भर्ना हुने र डाक्टरको प्रमाणपत्र लिने विगविगीले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई बदनाम र अविश्वासिलो बनाएको छ । चिकित्सकका लापरबाहीका कारण उपचारकै क्रममा बिरामीको मृत्यु भएका समाचार बारम्बार आइरहन्छन् । मेडिकल काउन्सिलको लाइसेन्स परीक्षामा उल्लेख्य संख्यामा असफल हुने गरेको तथ्यले पनि नेपालको चिकित्सा शिक्षा गिर्दै गएको प्रस्ट हुन्छ ।

बिरामीको स्वस्थता र सुरक्षाका हिसाबले चिकित्सा सेवा निकै संवेदनशील छ । बिरामीको रोग खुट्याउने र त्यही बमोजिम उपचार पद्धति अपनाउनुपर्नेमा आधारभूत ज्ञानसमेत नभएका स्वास्थ्यकर्मीको प्रवेशले स्वास्थ्योपचार सेवालाई विकृत बनाएको छ । राम्रा अनुभवी र योग्य डाक्टर भनिएका कतिपय चिकित्साकर्मीहरूले बिरामीको शारीरिक अशक्ततसँगै जोडिएर आउने मनोविज्ञानको मर्ममाथि खेलाँची गर्ने गरेको पनि पाइन्छ । डाक्टरले आफ्नो रोगबारे स्पष्ट जानकारी दिई उपचार प्रक्रिया सहज र छिटोछरितो गरोस् भन्ने बिरामीको मनोविज्ञान हुन्छ । बिरामीको सामान्य वा जटिल जुनसुकै शारीरिक अस्वस्थताको अवस्थालाई पनि सहज रूपमा डाक्टरले बुझाउन सक्नुपर्छ ।

Yamaha

बिरामीलाई शारीरिक मात्र नभई मनोवैज्ञानिक रूपमै स्वस्थ राख्न स्वास्थ्यकर्मीको मनोवृत्ति सुधार्न जरुरी देखिन्छ । आफूले अध्ययन गर्दा लागेको महँंगो शुल्क र आफ्नो चिकित्सकीय उच्च ओहदा बिर्सिएर डाक्टरले बिरामीको सेवकका रूपमा आफूलाई स्थापित गर्नुपर्छ । कतिपय असाध्य रोगका बिरामीलाई मनोवैज्ञानिक असर नपरोस् भन्नका लागि बिरामीलाई रोगबारे लुकाएर उसका आफन्तलाई बताउने गरिन्छ । यो विश्वव्यापी प्रचलन नै हो । तर सामान्य उपचारका क्रममा जाने जोकोही बिरामीलाई चिकित्सकले रोगका असर, परिणाम र नतिजाबारे स्पष्ट पारी औषधी सेवन तथा आराम र खानपानबारे स्पष्ट जानकारी गराउनुपर्छ ।

सरकारी अस्पतालमा दुर्गन्धित शौचालय, फोहोर वातावरण अनि यथेष्ट उपकरणका अभावका कारण उपचार गर्न जान नचाहनेको जमात ठूलै छ । तर त्यहाँ स्वास्थ्य संस्थाले धान्नै नसक्नेगरी बिरामीको चाप बढेको बढ्यै छ । सरकारी अस्पतालमा यथेष्ट आधुनिक उपकरण नभएर पुरानै उपकरणबाट सेवा लिनुपर्दा बिरामी गुणस्तरीय स्वास्थ्यसेवा पाउनबाट बञ्चित छन् । सस्तो स्वास्थ्यसेवा प्राप्त गर्न सरकारी अस्पताल पुगेका कैयौं बिरामी रेडियोलोजी लगायतका सेवा लिन निजी अस्पतालमा जाने गरेका छन् । कतिपय चिकित्सक नै बिरामीलाई आफ्नो क्लिनिकमा आउन सल्लाह दिने गर्छन् र महंँगो स्वास्थ्यसेवा भिडाउँछन् । आईसीयु कक्षमा आवश्यक बेड नहुँदा बिरामी अलपत्र पर्ने वा निजी अस्पताल जानुपर्ने अवस्था छ ।

सरकारले स्वास्थ्यसेवामा गरिब विपन्नको पहुँच पुर्‍याउन सेवासुविधा वृद्धि गर्दै लगेको छ । तर जब बिरामी अस्वस्थ भएर अस्पताल पुग्छन्, शौचालयको दुर्गन्ध, उपकरणको अभाव र स्वास्थ्यकर्मीको रुखो र अधकल्चो सेवा र सल्लाहबाट बिरामी आजित भएको देखिन्छ । राजधानीकै सरकारी अस्पतालमा क्यान्सरजस्ता जर्जर रोगका बिरामीलाई रेडियसन थेरापीका लागि महिना दिनसम्म पर्खनुपर्ने अवस्था छ । प्रसूति गृह, टिचिङ, कान्ति लगायतका अस्पतालमा कतिपय अवस्थामा उपकरणको अभावमा बिरामीले बाहिर गएर उपचार गराउनुपर्ने बाध्यता छ । सुविधा सम्पन्न अस्पताल खोलेर गरिब विपन्न जनतासम्म गुणस्तरीय स्वास्थ्यसेवा प्रदान गर्न सरकारले किन ढिलाइ गरिरहेको छ ? अस्पतालका मेसिन तथा औजार किन्न सरकारले किन आवश्यक बजेट व्यवस्था गर्न सक्दैन ? पर्याप्त स्वास्थ्यकर्मी र भौतिक संरचनाको व्यवस्थासँगै समय–समयमा स्वास्थ्य संस्थाहरूको अनुगमन, निरीक्षण किन गर्दैन ?

सरकारले जिल्ला अस्पतालमा ७०, प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा ५८ र स्वास्थ्य चौकीमा ३५ प्रकारका औषधी निशुल्क उपलव्ध गराउने घोषणा भएको छ । तर धेरैतिर बिरामीले औषधी नपाएको गुनासो गरिरहेको सुनिन्छ । स्वास्थ्य संस्थामा ज्वरो, रुघाखोकी, झाडाबान्ता जस्ता स्वास्थ्य समस्याका लागिसमेत औषधीको पर्याप्त व्यवस्था हुनसकेको पाइँदैन । अर्कातिर निजी क्षेत्रले अस्पताल खोल्ने क्रम बढिरहको छ । निजी अस्पतालहरूले पनि बिरामीलाई कसरी सस्तो दरमा गुणस्तरीय स्वास्थ्यसेवा दिन सकिन्छ भन्नेतिर लाग्नुपर्छ । सामुदायिक अस्पताल भन्ने बित्तिकै सेवामुखी र सस्तो स्वास्थ्यसेवा दिने अस्पताल भनेर चिनिन्छ । तर तिनीहरूले पनि सस्तो र सुलभ स्वास्थ्यसेवा दिनुपर्छ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : चैत्र ३, २०७४ ०८:४१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

परम्परा बचाउने कि महिला ?

पविता मुडभरी पुडासैनी

लैंगिक हिंसाविरुद्ध अभियान १६४ देशमा करिब ३७ हजार संघ–संस्थामार्फत सञ्चालन हुन्छ । अभियानले हिंसाविरुद्ध उत्रने साहस र सक्रियता बढाए पनि हिंसाका घटना हुनै नदिने रणनीति भने अवलम्बन गर्नसकेको देखिँदैन ।

हिंसा विरुद्ध १६ दिने अभियान सञ्चालन गर्ने क्रममा हरेक दिन हिंसा विरुद्धका एक–एक प्रभावकारी काम गर्नसकेको भए जनचेतनाका लागिमात्र वर्षेनि करोडौँ खर्चनुपर्ने थिएन । 
नेपालमा महिला हिंसा नियन्त्रणमा विशेषत: महिला मन्त्रालय, महिला आयोगका साथै विभिन्न संघ–संस्था क्रियाशील छन् । महिला आयोगमा घरेलु हिंसाको उजुरी उल्लेख्य संख्यामा पर्ने गरेको तथ्यांकले देखाउँछ । बलात्कार, बहुविवाह, हत्या, गर्भपतन लगायतका हिंसाबाट सचेत शिक्षित महिलासमेत प्रताडित भएको पाइन्छ । कुटपिट र दुव्र्यवहार मात्र हिंसा होइन । महिलाको शरीर र मनोविज्ञानमा चोट र खोट पुर्‍याउने जुनसुकै प्रकारको बोली, व्यवहार र घोचपेच हिंसा नै हो ।  महिला हिंसाविरुद्ध कानुन त बन्छन्, तर जटिल सामाजिक संरचना र व्यवहारका कारण यसमा सुधार भएको पाइँदैन 
प्रजातान्त्रिक मुलुक, सभ्य समाज र एक्काइसौं शताव्दीमा पनि रुढीगत विचार र व्यवहारको निसाना बनिरहेका छन्, महिला । राजनीतिक अन्योल, अस्थिरता र अराजकताका सिकार हुँदै आएका छन्, विश्वका महिला । युद्ध, आतंकका कारण हत्या, हिंसा, बलात्कार र दुव्र्यवहारका साथै देशै छाडेर भाग्नुपर्ने नियति विश्वकै महिलाका साझा समस्या हुन् । राजनीतिक आडमा हुने दण्डहीनता संस्कृतिसमेत महिला हिंसा अन्त्यका लागि बाधक बनेको छ ।
महिलामाथि हुने शारीरिकभन्दा धर्म, संस्कारका नाममा हुने मानसिक हिंसा बढी पीडादायी छ । त्यसैले अब सांस्कृतिक हिंसाविरुद्ध अभियान मोडिनुपर्छ । सांस्कृतिक हिंसा एक्लो–दुक्लोको प्रयासले हट्दैन । सामुहिक प्रयास जरुरी छ । शारीरिक हिंसाविरुद्ध एक्लो महिला जाइलागे पनि सांस्कृतिक उत्पीडनमा परेका महिला यसबाट उन्मुक्ति पाउन समूहको सहयोग खोजिरहेका छन् । सांस्कृतिक हिंसाका रूपमा महिलाले भोग्नुपर्ने विभिन्न प्रथा र परम्परामध्ये विधवा प्रथा मुख्य हो । विधवा प्रथाका कारण महिलाहरू मानसिक रूपमा निकै प्रताडित हुनपुग्छन् । पतिको मृत्युपछिको विछोडसँगै समाजले दिने विधवाको पहिचान महिलाको स्वतन्त्र मानवीय मूल्य र अस्तित्वमाथिको आक्रमण हो । संस्कारका नाममा प्रथा र परम्परा बचाउने कि महिलालाई बचाउने भन्ने प्रश्न विश्वसामु खडा भएको छ । सशक्तीकरणतर्फ उन्मुख महिलालाई समेत धर्म, संस्कारको त्रास देखाएर पछाडि धकेल्ने प्रयास विश्वका कैयौँ मुलुकमा भइरहेका छन् ।  विश्वभर नै घरेलु हिंसा, सांस्कृतिक हिंसा र राजनीतिक हिंसाका चपेटामा महिलाका जीवन कष्टकर रूपमा गुज्रिरहेको छ । महिला हिंसा विरुद्धको अभियान मानवअधिकार संरक्षणको महत्त्वपूर्ण प्रयास हो । राष्ट्र विकसित हुँदैमा महिलाहिंसा हुँदैन भन्ने होइन । युरोपीय र अमेरिकी महिला पनि लैंगिक विभेद तथा हिंसामा पर्ने गरेका समाचार प्रकाशनमा आइरहन्छन् । छोराका लागि छोरी भू्रणको गर्भमै हत्या हुने गरेको छ । छोराका चाहनामा धेरै सन्तान जन्माउने कार्य भारत र नेपालमा भइरहेकै छ । 
महिलाको प्रतिरोधी क्रियाकलाप हिंसा रोक्ने एउटा उपाय अवश्य हो । तर महिलाप्रतिको नकारात्मक सोचाइ र सामाजिक व्यवहारका कारण हाम्रा घर–घरमा आफ्नै आमाबाट छोरीहरू नै विभेदजन्य व्यवहार र शारीरिक, मानसिक हिंसाले प्रताडित भइरहेको देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा हिंसा पीडित जोकोही महिलामा रिस, इष्र्या, आवेग र प्रतिरोधी भावनाको विकास गराएर हिंसाविरुद्ध थप कलह निम्त्याउनुभन्दा विभेदमूलक सोचाइ र लैंगिक विभेदजन्य सामाजिक व्यवहारमा सुधार ल्याउन आवश्यक छ । महिला हिंसाका कारक पुरुष नभई पितृसत्ता भएकाले यसको परिवर्तन गर्नुपर्ने चर्को आवाजसँगै हाल विशेषत: कुरीतिजन्य हिंसा बहसमा आएको छ । नेपालमा महिलाहिंसा नियन्त्रण गर्ने र न्यायका लागि पहल गर्ने सक्रिय संस्थाका रूपमा महिला आयोग स्थापित छ । २०५८ सालमा स्थापित महिला आयोगले हिंसाविरुद्ध न्याय प्राप्तिका लागि जनचेतना जगाउन उजुरीलाई सम्बन्धित निकायमा पुर्‍याउने र पीडितलाई संरक्षणको व्यवस्था गर्ने तथा महिला हितका लागि राज्यबाट राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता पूरा गर्न दबाब दिने कार्य गर्दै आएको छ । 
कानुनी तथा राजनीतिक रूपमा हामीले थुप्रै अधिकार पाइसकेका छौं । अब महिलामाथि हिंसा लाद्ने हाम्रा कुविचार, कुसंकार र कुप्रवृत्ति त्यागेपछि र प्रत्येक महिला स्वयम् आत्मनिर्भर बनेपछि हिंसाका घटना स्वत: घट्नेछन् ।
नेपालमा लोकतन्त्रको स्थापनासँगै महिला स्वतन्त्रता र सशक्तीकरणको प्रयास विश्वकै लागि नमुना बनेको छ । राज्यका जुनसुकै अंगमा एक तिहाइ महिला प्रतिनिधित्वको संवैधानिक सुनिश्चितता गरिएको छ । यसले महिला हकहित तथा राजनीतिक चेतना विकासका लागि नेपाल विश्वमै लंैगिक समानताको पाठ सिकाउने मुलुक हुनसक्छ । महिला हिंसा अन्त्य गर्दै लंैगिक समानता कायम गर्न सानै देशमा सानै प्रयासले विश्वलाई प्रभावित र आकर्षित पार्न सकिन्छ ।

 

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७४ ०९:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT