शौचालयविहीन देवालय

डा. अरूणा उप्रेती

काठमाडौँ — केही महिनाअघि एक दिदीले मसँग भनिन्, ‘मेरो टोलमा एक मन्दिर बनाउन थालेकी छु, केही पैसा दान देऊ न ।’

मैले भनेंँ, ‘नेपालमा अब पहिले बनेका मन्दिरहरूको संरक्षणमात्रै गरे पुग्छ । किन नयाँ मन्दिर चाहियो ? बरु तिम्रो टोल नजिकै भएको राम मन्दिरमा आउने भक्तजनलाई शौचालय बनाइदिने हो भने म केही योगदान गर्छु ।’

मेरो कुरा सुनेपछि उनले ‘देवालय र शौचालयलाई एकै ठाउँमा राखी’ भनेर मेरी आमालाई गुनासो गर्न पुगिछन् । ८० वर्षीया मेरी आमाले मलाई झपारिन्, ‘बरु पैसा नदिए हुन्थ्यो, देवालयको सट्टा शौचालय बनाउ भनेर अरूको हाँसो किन उडाउनुपर्‍यो र †’ मैले भनेँ, ‘मैले के नराम्रो बोलेँ र ? मन्दिरमा आउने भक्तजनहरू शौचालय नपाएर छट्पटिन्छन् । शौच रोक्न सकिन्छ र ? अनि त्यही मन्दिर वरिपरिको झाडी वा कुनामा पिसाब–दिसा गर्दा अन्य भक्तजनलाई समस्या पर्दैन र ? शौचालय बनाउनु देवालय बनाउने जतिकै पुण्य काम हो नि ।’ मेरो भनाइ आमालाई चित्त त बुझेन । ‘तिमीसँंग कसले पो बहस गर्न सक्छ’ भन्नुभयो ।

Yamaha

मेरो बोलीले मेरी आमाको चित्त नदुखोस् भन्ने मनसाय राख्दाराख्दै पनि कहिलेकाहीं शब्दवाणले आमाको चित्त दुखाउँदा म आफै पनि उदास त बन्छु । तर नयाँ मन्दिर बनाउनुभन्दा नयाँ शौचालय बनाएर पानी र सफाइको व्यवस्था गरे बढी धर्म लाग्छ भन्ने कुरामा चाहिँ म विश्वस्त छु ।

नेपालका मन्दिरहरू घुमिरहँदा मलाई जहिले पनि केही प्रश्न मनमा आउँछन्– किन हाम्रो धर्मले हामीलाई सफा हुन सिकाएन ? वातावरणको रक्षा गर्न किन सिकाएन ? पशुपतिदेखि बुढानीलकण्ठ वा शैलेश्वरी जहाँ पुग्छु, फोहोर र पिसाबको गन्धमात्र आउने हुनाले मन्दिरमा शौचालयको प्रबन्ध गर्नुपर्छ भन्ने मेरो भनाइमा के गल्ती छ र ?

गल्ली–गल्लीमा ठडिएका भगवानका मूर्तिजस्तै ठाउँ–ठाउँमा पानीको व्यवस्थासहित शौचालय भएको भए काठमाडौं सायद बढी सुन्दर हुन्थ्यो होला । तर मन्दिर बनाउने कसैले पनि शौचालयको जस्तो अति महत्त्वपूर्ण ‘आलय’लाई किन वास्ता नरेका होलान्, बुझिनसक्नु छ । आफ्ना आमाबुबाको नाममा मन्दिरको भर्‍याड वा गजुर बनाउनेहरूलाई कसैले पनि गजुरभन्दा बढी जरुरी मन्दिर वरिपरि शौचालय छ भन्ने जानकारी किन नदिएका होलान् ?

प्राय: ठूलठूला मन्दिर नजिकै जंगल हुन्छ, भक्तजनहरू केही घन्टा मन्दिरमा प्रार्थना/भजन गरेर बस्दा पिसाब–दिसा लागे जंगलको कुनामा गएर आफूलाई हलुको पार्छन् । के कुनै गिर्जाघर र मस्जिदमा जाने भक्तजनले पनि आफ्ना यी धर्मिक स्थलको कुनामा गएर आफूलाई ‘हलुको’ पारेछन् होला ?

नेपालमा भूकम्पमा धरहरा भत्किएपछि धरहरा ठड्याउन योगदान दिनुपर्छ भनेर धेरैले फेसबुकमा लेखे । तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीले त धरहरा ठड्याउन एक महिनाको तलब नै दिए । त्यो बेला मैले त्यसको औचित्य नभएको बरु त्यो ठड्याउने पैसाचाहिँ नेपालमा शौचालय बनाएर सरसफाइ र पानीको व्यवस्था गर्नुपर्नेमा जोड दिएकी थिएँ । अहिले पनि म त्यसैमा अडिग छु ।

कतिले आमाबुबाका नाममा श्राद्धको पैसा देवालय बनाउँछौं भनेर सर्गव घोषणा गर्छन् । तर कसैले पनि स्कुल वा देवालय नजिकै आमाबुबाको श्राद्धका लागि राखेको पैसाले शौचालय बनाउँछु भन्ने साहस गर्दैनन् । ‘शौचालय’ फोहोरीपनसँंग जोडिएको हुनाले यस्तो साहस नआएको हुनसक्छ । तर जब विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूले ‘नेपालमा शौचालय बनाउनुपर्छ’ भन्छन्, कोही नेता सरकारी कर्मचारीले ‘छ्या यस्तो फोहोरी कुरा पनि गर्ने हो र ?’ भन्दैनन्, बरु संस्थाले पैसा दिएर बनाएको विद्यालयको शौचालयको उद्घाटन गर्नचाहिँ जान्छन्, अनि शौचालयका बारे बखान गर्छन् । तर जब समारोह खतम हुन्छ, उनीहरूले शौचालयको महत्त्व पनि बिर्सिन्छन् ।

संस्थाहरूले पनि हजारौं भक्तजन आउने मन्दिरमा शौचालय बनाउने कुरा किन नसोचिदिएका होलान् ? शिवरात्रि, दसैंजस्ता चाडमा पशुपतिमा लाखांै मानिस ५ घन्टा लाइन बस्दा उनीहरूलाई कति छट्पटी हुँदो हो । तर खोइ त त्यो बेलाको लागि शौचालय बनाएको ? राजनीतिक दलका नेताहरूलाई शौचालयको व्यवस्था नभएर जनस्वास्थ्यमा कति समस्या पर्छ भन्ने थाहा छैन कि † नेताहरूको बोलीमा शौचालयको भाषण हुँदैन ।

महिलालाई त झन् व्यवस्थित शौचालय आवश्यक हुन्छ । उनीहरूले पिसाब धेरै बेरसम्म च्यापेर राखे मूत्राशयको संक्रमण हुन्छ र बारम्बार यस्तो भए मृगौलामा पनि नराम्रो असर पर्छ । तर यति साधारण कुरा न मन्दिरको व्यवस्थापन, न ठूला भक्त नेता, न सरकारी कर्मचारीले सोचविचार गर्ने गरेका छन् ।

दिसा–पिसाब लागिहाले कहाँ जाने भन्ने चिन्ताले ठूलठूला जात्रा, मन्दिर, भिडभाड हुने क्षेत्रमा म कहिल्यै जाँदिन । चाडपर्वमा मन्दिर नजाने हुनाले कतिले मलाई ‘नास्तिक’ भन्छन् । तर म शरीर धर्मको वास्ता गर्ने भएकोले आफूलाई आस्तिक भन्छु । बरु शरीर धर्मको वास्ता नगरेर शौचालय नभएको ठाउँमा घन्टौं उभिरहने र रोग निम्ताउनेहरू पो नास्तिक हुन् कि !

माघे संक्रान्तिमा देवघाटको मेला जाने श्रद्धालुले सायद नदीमै पिसाब गर्छन् । के यसले नदी अपवित्र हुँदा भक्तजनहरू पापको भागी हुँदैनन् र ? यस्ता ठाउँमा कतै–कतै अस्थायी शौचालय त देखिन्छन् । तर दुर्गन्धले त्यहाँ जाने कसैको साहस हुँदैन । शौचालय वरिपरि नै ‘शरीर धर्म’ निर्वाह गरेको दृश्य कुनैबाट छिपेको छ र ? कुनै नयाँ देवताको मूर्ति उभ्याएर नजिकै शौचालय बनाएर पानीको व्यवस्थापनसमेत गरिदिए समाजमा बढी योगदान हँुदैन र ? पितृहरू पनि खुसी नै हुन्थे । देवतालाई पनि गन्धबाट मुक्ति मिल्थ्यो होला ।

प्रकाशित : चैत्र ५, २०७४ ०८:२१
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

फोहोर सफा गर्ने बानी गरौं

डा. अरूणा उप्रेती

‘जता हेर्‍यो उतै नजरमा, राम प्यारा छन्’ भन्ने एउटा भक्ति गजल छ । त्यो गाउँदा म सम्झिन्छु, ‘नेपालमा जता हेर्‍यो, उतै फोहोर सारा छन् ।’ म अचम्ममा पर्छु, किन मैलेमात्रै नेपालको सौन्दर्य देख्न सक्दिन, वर्णन गर्न सक्दिन ? सायद मेरो आँखा नै फोहोरी हो कि ?

केही हप्ताअघि नेसनल जोग्राफीमा नेपालका अति सुन्दर घुम्नैपर्ने दस ठाउँको फोटो आयो । सबै खुुसी भए, तर त्यो बेला म सम्झिरहेको थिएँ– थापाथलीको पुलमा हिँड्दा गनाउने वागमती, विभिन्न ठूलठूला बसपार्कमा फ्याँकिएका कागज र फोहोरका थुप्रा जो वर्षातसँगै हिलोमा परिणत हुन्छन् । त्यो बेला म सम्झिरहेको थिएँ– भक्तपुर र ललितपुरका विभिन्न ठाउँमा थुप्रिएका फोहोर ।

लोन्ली प्लानेटले २०१७ सालमा घुम्नुपर्ने देशहरूमध्ये नेपाललाई पनि राखेको देखेर सबै खुसी नै भयौँ होला, पर्यटकहरूको घुइँचो बढनेछ भनेर । यसै बीचमा रारामा आन्तरिक पर्यटकहरू गएर त्यहाँको सौन्दर्य अवलोकन गरेको समाचार सुनेर पनि खुसी भयौँ । तराईका मन्दिरहरूको दर्शन गरेर त्यहाँको प्रसाद लगाएर फोटो खिच्नेहरूको भिड हेर्दा नेपाल त कति आधुनिक देश रहेछ भनेर गुन्न करै लाग्छ । फेवाताल र राराको अगाडि सेल्फी खिचेर माछापुच्छ्ेरको फोटो खिचेर फेसबुकमा राख्दा हामी आहा नेपाल त स्वीट्जरल्यान्ड जस्तै छ पनि भन्छौं । तर यी सबै ठाउँमा फोहोर फैलिरहेको किन बिर्सने ? हामी सबै भन्छौं, ‘नेपाल राम्रो छ, हिमाल राम्रो छ ।’ तर त्यो सुन्दरताको वरिपरि मानिसले थुपारेको फोहोरलाई चाहिँ वास्तै गर्दैनौं । पशुपतिनाथ परिसरको हालत पनि यस्तै छ । 

डोटीको शैलेश्वरी जाँदा होस् वा मनकामना जाँदा बाटोमा फोहोरका डंगुर फ्याँकेको हुन्छ । तर आध्यात्मिकताको नशाले गर्दा त्यो फोहोरले नेपालीलाई त पटक्कै छुँदैन । तर लोन्ली प्लानेट पढेर कोही पर्यटक यी तीर्थस्थलमा गए भने तिनले के विचार गर्लान् त ? के नेपालीहरूलाई फोहोरी हुने रोग नै लागेको छ त ? यसो हँुदो हो त ५ तारे होटल, निजी स्कुलहरू पनि त फोहोर नै हुनुपर्ने हो । सैनिक र प्रहरीका गुल्म पनि फोहोर नै हुनुपर्ने हो, ठूलठूला व्यापारीका घरहरू पनि फोहोर नै हुनुपर्ने हो । तर यी सबै ठाउँ सफा छन् । तर सरकारी कार्यालय, शौचालय, मैदानचाहिँ किन फोहोर भएका होलान् ? कुनै पनि सरकारी कार्यालयमा जाँदा सचिव, सहसचिवको कोठा कुन हो भनेर सोध्नुपर्छ । तर शौचालय कहाँ छ भनेर त सोध्नै पर्दैन । किनभने शौचालयबाट आएको ‘बास्ना’ले स्वत: देखाउँछ, बाटो शौचालयको । यदि नेसनल जोग्राफीले यस्ता ठाउँहरूलाई फोटो खिचेर देखायो भने ?

कोही व्यक्ति जतिसुकै राम्रो भए पनि, ग्रीक देवताको जस्तो अनुहार भए पनि, यदि उसको जीउभरि मयल छ, नाकबाट सिँगान बग्छ, पसिनाले शरीर गन्हाएको छ, मुख गन्हाएको छ, आँखामा किचर परेका छन् भने उसको नजिक को जान चाहला र ? वा जतिसुकै सुन्दर रेशमी वस्तुको लुगा वा सुनको धागोले बनाएको लुगा लगाए पनि उनको शरीरमा हिलो छ्यापिएको छ भने ऊसंग को पो साथी बनोस्’ भन्ने चाहला र ? नेपाल पनि सुन्दर व्यक्तिजस्तै छ, तर फोहोर, हिलो र गन्धले कुरूप बन्दैछ । 
नेपालको सौन्दर्यको वर्णन पढेर यदि कुनै विदेशी साथीले आफू नेपाल आउन लागेको खबर इमेलबाट पठायो भने तपाई के भन्नुहोला उनलाई ? म त भन्नेछु, ‘नेपालका डाँडाकाँडा, हिमाल त सुन्दर छन् । मानिसहरू पनि आतिथ्यप्रेमी छन्, तर तिमी नेपाल आउँदा फोहोर सहन सक्ने, प्रकृतिलाई हामीले नष्ट गरेको संस्कृति हेर्न र सहन सक्ने शक्ति भएमात्र आऊ । होइन भने टाढा बसेर टिभी र युट्युव, किताब र पत्रिकामा नै नेपालको सौन्दर्य हेरेर आनन्द लेऊ । यहाँ आएपछि तिम्रो मन यहाँको फोहोरी मानिसको विवेकहीनता, जताततै थुक्ने, जताततै रछ्यान बनाउने प्रवृत्तिले दिक्क भएर भाग्न खोज्छौ भने त तिम्रो त्यति धेरै पैसा र समय नष्ट हुनेछ । नेपालीहरू नै जताततै थुक्छन् । नदीनाला फोहोर पारेका छन् । सडक, मन्दिर, पाटीपौवा सबै दुर्गन्धित बनाएका छन्, शौचालय बनाए पनि त्यसको व्यवस्थापन गर्न जानेका छैनन् । प्लाष्टिकको पोकोले देवस्थल ढपक्क लागिसक्यो ।

त्यसैले मानव सिर्जित यस्ता फोहोरबाट नेपाललाई बचाउनसके मात्र विदेशी मित्रहरूले हाम्रो मुलुकको सौन्दर्यको रसास्वादन गर्न सक्छन् । यस्तै गरेर नेपाल फोहोर छ भन्ने सन्देश गयो भने पर्यटकहरू आउन छाड्नेछन् र हाम्रो पर्यटन उद्योग धराशायी बन्नेछ । यसर्थ हामी सबैले आफ्नो वरिपरिका मानव सिर्जित फोहोर व्यवस्थापनमा ध्यान दिऔं । नेपाली सभ्यताको परिचय दिऔं । र संसारभरि नै नेपाली सफा जाति भन्ने चिनारी स्थापित गरौं ।

प्रकाशित : कार्तिक २१, २०७४ ०८:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT