साहित्य, कला र संस्कृतिका कुरा

आफ्नै परिवेश
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — साहित्य, कला र संस्कृतिको कुरा गर्दा हामी सीमावारिकै परिधिभित्र रहेर कुरा गर्छाैं । सीमापारि के छ यसको खोजी गहिरिएर न हिजो गरिन्थ्यो न आज गरिन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि नेपाली साहित्य, कला र संस्कृतलाई अत्यन्तै नि:स्वार्थ भावले माया गर्ने मान्छे हिजो पनि थिए, आज पनि छन् ।

सीमापारि उनीहरू विगतमा पनि साधनारत थिए, वर्तमानमा पनि त्यतिकै सक्रिय छन् । सीमापारिका नेपाली भाषा, साहित्य, कला, संस्कृतिका साधकहरूको साधना हेर्दा लाग्छ यी साधना गर्नैका लागि जन्मेका हुन् । यी बिनामूल्यको साधना विगतदेखि वर्तमानसम्म गरिरहेका छन् ।

Yamaha

भारतीय नेपाली साहित्य, कला, संस्कृतिको कुरा गर्दा यसको निकै ठूलो महत्त्व छ, योगदान छ । यस पंक्तिकारसँग भेटमा दुखेसो पोख्छन्– खोइ हाम्रो साधनाको मूल्य ? हाम्रा बोलीमा नेपालीपन छ, उता जुनसुकै भाषा बोले पनि मनभित्र त नेपाली भाषा नै छ । आत्मामा नेपाली संस्कृति, सभ्यताको माया छ । नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिलाई माया गर्नेहरू सीमापारि पनि छन् । हुन त यसको संख्या देश देशान्त नाघेर विश्वभरि फैलिसकेको छ । सबैले आआफ्ना स्थानमा बसेर साधनारत छन् । यो पंक्तिकारको घरमा यस्तै साहित्यिक भावना भएका जनहरूको जमघट हुने गरेको छ । सीमापारिबाट सीमावारिबाट आउनेहरूको संख्या उत्तिकै हुन्छ ।

कुनै सीमाको भन्दा भावनाको कुरो ठूलो हुन्छ । सर्जकहरूको सामीप्यपनमा हामी सीमाका कुरा, भूगोलका कुरा बिर्सिन्छौं । आफ्नो भाषा, संस्कृति, कला, साहित्यका चिन्तनमै रमाउँछौं । यसलाई कसरी माथि उचाल्ने भन्ने चिन्तन गर्छाैं । बहस गर्छाैं । बिस्तारै सिक्किम, दार्जिलिङका नेपाली भाषाका सर्जकहरूको एउटा गन्तव्य धनकुटा पनि हुने क्रममा छ ।

यसका लागि स्थानीय निकाय भनौं वा स्थानीय सरकार उनीहरूको सहजताका लागि विभिन्न भौतिक संरचना, बाटोघाटो निर्माण गर्नु आवश्यक छ । साहित्यिक क्षेत्रले पनि धनकुटाको उर्वरतालाई उजिल्याउनु आवश्यक छ । यसो हुन सक्यो भने धनकुटामा साहित्यिक गतिविधिहरू हिजोको भन्दा बढ्नेछ । देशीविदेशी साहित्यक, कला, संस्कृतिका सर्जकहरूलाई आवतजावत गर्न सजिलो पर्छ, तब स्थापना गर्न सहज हुन्छ ।

हुन त हामीकहाँ साहित्य, कला, संस्कृतिलाई सधैं अनुत्पादक क्षेत्र भनेर उपेक्षात्मक नजरले हेरिँदै आइरहेको छ । तर देशको पहिचान यसैमा छ । सरकारी निकायले यसबारेमा गम्भीर बनेर सोचेको पाइँदैन । बौद्धिक क्षेत्रले पनि यसलाई गम्भीरतापूर्वक लिएको पाइँदैन । यो हिजोकै पुरानै सोचाइले हाम्रा कला, साहित्य, संस्कृतिको विकास हुन सक्दैन । सीमापारी नै बसेर नेपाली साहित्य, कला, संस्कृतिको साधना गर्नेहरू पनि धेरै छन् ।

त्यसमाआफ्नो सिंगो जीवन समर्पण गर्नेहरू पनि धेरै छन् । राजनीति आफ्नो ठाउँमा छ । तिनका खेलाडीहरूले आआफ्ना तरिकाले खेल खेल्लान् । तर सीमापारि र सीमावारिका मान्छेको भावनात्मक सांस्कृतिक सम्बन्ध यति गाढा छ कि त्यो कुनै पनि शक्तिले तोड्न सक्दैन । यसलाई अझै सुमधुर राख्न दुवै देशका सरकारले हिजोको साँघुरो सोचबाट माथि उठेर यस क्षेत्रको समग्र विकास कसरी हुन्छ, सोच्नुपर्छ ।

प्रतिभा जुन देशको भूगोलभित्र जन्मे पनि उसले त्यो सीमा र भूगोलका कारणले उसले त्यही देशको भूगोलभित्र सीमित भएर बस्नुपर्छ भन्ने सोच आफैंमा गलत हो । उसको देशको राष्ट्रियताले उसलाई थोरबहुत प्रभावित पार्ला तर उसको कर्मक्षेत्र त संसारको जुनसुकै भूगोल हुन सक्छ । जुनसुकै क्षेत्रका राम्रा प्रतिभाहरूले विश्वको जुनसुकै कुनामा पुगेर आफ्नो प्रतिभा तिखार्न पाउनुपर्छ भन्ने धारणा हो यो पंक्तिकारको ।

प्रतिभा खास भूगोल र सीमाभित्रका सम्पत्ति मात्र होइनन्, विश्व समुदायकै सम्पत्ति हुन् । यिनीहरूको संरक्षण विश्वले गर्नु दायित्व हो । हामीले सीमापारि बसेर नेपाली भाषा साहित्यको साधना गर्ने स्रष्टा इन्द्रबहादुर राईलाई भर्खरै गुमायौं । उनको सम्मानमा नेपाली साहित्यकर्मीहरू केहीले बाहेक शोक पनि मनाए । नेपाल सरकारले भने संवेदना विज्ञप्ति पनि निकाल्न कन्जुस्याइँ गर्‍यो । आखिर उनी भारतमा जन्मेर के भयो ? नेपाली भाषा साहित्यकै साधनामा आफ्नो सिंगो जीवन समर्पित गरेर गए । त्यो योगदानलाई सम्मान दिँदा के बिग्रिन्थ्यो नेपाल सरकारको ? सानो सोचाइको धरातलबाट अलि माथि उठेर सोच्दैनौं हामी । विश्वको परिवेशमा कसरी पाइला राख्न सक्ने होला ?

प्रकाशित : वैशाख ९, २०७५ ०९:१३
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मान्छे एउटा किताब

आफ्नै परिवेश
राधिकाको स्वच्छ, पवित्र मनले गरेको समाजसेवाको क्रम निरन्तर अगाडि बढिरहोस् । समाज, देशलाई उनीजस्ता व्यक्तिको आवश्यकता छ ।
झमक घिमिरे

काठमाडौँ — जो जीवनको दु:ख र संघर्षबाट माथि उठ्छन्, ती मान्छे जीवनमा साँच्चै सफल हुन्छन् । उनीहरूलाई त्यो दु:खले जीवनलाई नजिकैबाट नियाल्ने मौका दिन्छ, अनि संघर्ष ? प्रत्येक सफल मान्छेको जीवनलाई हेर्दा उनीहरूको पछाडिको पाटो संघर्षमय हुन्छ ।

यस पंक्तिकारलाई त्यो पाटो पल्टाउँदा निकै आनन्द लाग्छ, कहिलेकाहीं यस्ता मान्छेलाई पढ्दा निकै उत्साहित हुनपुग्छ । किनभने जिन्दगीसँग जस्तै अवस्थामा पनि नहार्ने मान्छे समाजमा बेग्लै छाप बनाएर रहेका हुन्छन् । उनीहरूको जिन्दगीलाई पढ्दा मैले बेग्लै स्वाद पाउने गरेकी छु । त्यसैले कतिपय साथीसँग भन्ने गर्छु– किताब कम, मान्छे धेरै पढ्ने मान्छे हुँ म । उनीहरू खिस्स हाँस्छन् । तर मेरो आफ्नै जिन्दगीको अनुभूतिले मलाई के कुरा सिकाएको छ भने सबै कुरा किताबले लेख्दैन, मान्छेले खोजेका सबै कुरा त्यसमा पाइँदैन । त्यसका लागि त मान्छेले सिंगो समाजको किस्सा–किस्साभित्र पस्नुपर्छ, मान्छे–मान्छेभित्र छिर्नुपर्छ ।

तिनका नियतिहरूलाई केलाउनुको मज्जा बेग्लै हुन्छ । मलाई यसो गर्न बडो आनन्द लाग्छ । कैयांै मान्छेलाई मैले नजिकैबाट पढेकी छु । उनीहरूको जीवनवृत्तलाई नजिकैबाट छामेकी छु । यही जीवनवृत्तलाई नजिकैबाट छाम्ने क्रममा मैले राधिका पोख्रेलको जीवनलाई छामेँ, साँच्चै उनको जीवनबाट धेरै मान्छेले आफ्नो समय, आफ्नो समाज, आफ्नो देशको लागि केही गर्ने ऊर्जा पाउन सक्छन् । बेला–बेलामा उनका विभिन्न क्रियाकलापबारे विभिन्न मिडियाले लेखिरहेकै हुन्छन् । उनका अन्तर्वार्ता प्रसारण गरिरहेकै हुन्छन् । केही समय अगाडि यो पंक्तिकारलाई उनीसँग साक्षात्कार गर्ने मौका मिल्यो । त्यस अवसरमा हाम्रा बीचमा विविध समाज, देश, मान्छेबारे कुराकानी भयो । कुराकानीका क्रममा मैले के चाल पाएँ भने यिनले आफ्नो जन्मभूमि र देशलाई अत्यन्तै माया गर्छिन्, नेपालीलाई पनि धेरै माया गर्छिन् । उनको त्यही गुणबाट प्रभावित भएँ म ।

हुन त उनको जन्म हुँदा छोरीलाई आजको जस्तो शिक्षा दिने चलन थिएन । त्यसमाथि नेपालको पूर्वी दुर्गम जिल्ला तेह्रथुम त्यसबेला यातायातले छोएको थिए । स्वास्थ्य, शिक्षा, चेतनाको विकास भएको थिएन । त्यसमाथि सोल्माको काँडे ठाउँमा कस्तो थियो होला, मान्छेको चेतनाको स्तर ? सहजै अनुमान गर्न सकिन्छ । दाजुभाइ विद्यालय जान थालेको देखेर राधिकालाई पनि ज्ञानको भोक जागेको हो । तर उनलाई पढ्न कसले प्रोत्साहन दिने ? घरमा शैक्षिक वातावरण दाजुभाइलाई मात्र थियो, उनका लागि भने थिएन । तर पनि राधिकामा पढ्ने इच्छा भने अत्यन्तै थियो । उनले आफैंले मिहेनत गरेर एसएलसी गाउँकै विद्यालयबाट दिइन्, अनि काठमाडौं छिरिन् ।

त्यहाँ उनले विभिन्न काम गर्दै पढ्दै गरिन् । मान्छेको जिन्दगीमा कहिले आँधीबेहरी आउँछ, कहिले खुसी, ज्युनलाई सहज बनाउने मार्ग पनि खुल्छ । आखिर राधिका पोख्रेलको जिन्दगीमा पनि यस्तै भयो । उनले अष्ट्रेलिया जाने मौका पाइन् । त्यहाँ उनले काम पनि पाइन्, तर उनको मनमस्तिष्क भने नेपालमै थियो । अझै भन्ने हो भने आफू जन्मेको–खेलेको डाँडाकाँडा, पाखापखेरामै त्यो नाचिरहन्थ्यो, कैयौं मान्छेले विदेशिएपछि आफ्नो जन्मभूमिको सबै यादहरूलाई बिर्सिन्छन् । त्यहाँको भोगविलासी जीवनको स्वाद चाखिसकेपछि आफ्नो देशको नाम पनि बिर्सिन्छन् । तर राधिका पोख्रेलले आफ्नो जन्मभूमि र देशको मायालाई हृदयभरि राखिरहिन् । यही मायाले उनलाई राधिका ट्रष्टको स्थापना गरेर विभिन्न सामाजिक कार्य गर्न अभिप्रेरित गर्‍यो ।

हो, उनले विदेशको कमाइले अहिले गृहजिल्लामा विविध सामाजिक सेवामा सघाउ पुर्‍याइरहेको छ । आफ्नो जिल्लाको शैक्षिक क्रियाकलापमा सहयोग पुगोस् भनेर श्रमको पैसा दान गरेकी थिइन् । अस्पतालका कैयौं बेवारिसे लासको सनाखत तथा विसर्जन गर्न सहयोग गरेकी छन् । कैयौं बिरामीको उपचार गर्न सघाएकी छन् । सबैभन्दा ठूलो कुरा दासढुंगा दुर्घटनामा ज्यान गुमाएका तत्कालीन एमाले नेता जीवराज आश्रितको विचल्लित परिवारलाई घर बनाइदिएर व्यवस्थित गर्न सहयोग गरेकी छन् । उनी समाजसेवाको भावना आफ्नी आमा मनमायाबाट जागृत भएको बताउँछिन् । उनको नजरमा आमा मनमाया सबैभन्दा दानी व्यक्ति थिइन् । समाज, देशलाई राधिका पोख्रेलहरूजस्ता व्यक्तिको आवश्यकता छ । धन्य छ, राधिकाको स्वच्छ, पवित्र मनले गरेको समाजसेवाको क्रम निरन्तर अगाडि बढिरहोस् !

प्रकाशित : चैत्र ३०, २०७४ ०७:४४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT