समय ओलीको, कुर्ने पालो कांग्रेसको

सत्ता गएपछि सबै गयो भन्ने मानसिकताबाट कांग्रेसीहरु अहिले सर्वाधिक दु:खित छन् । सबैभन्दा पहिले यस्तो सत्ता रोगबाट कांग्रेसीहरु मुक्त हुन जरूरी छ ।
कृष्ण खनाल

काठमाडौँ — अहिलेको नेपालको राजनीतिमा तीनवटा प्रमुख हेड लाइन छन्— ओलीको छुमन्तर समृद्धि, प्रचण्डको एकता नारा र कांग्रेसको रुञ्चे बैठक । राजनीति यसबाट हत्तपत्त विषयान्तर होला जस्तो देखिन्न । रोगबाट मुक्ति पाएका ओलीको ज्यान चेत उज्यालिएको छ, समृद्धिको मख्ख पार्ने चुट्किला गफ छन् । चिन्तन रुखो छ ।

ओली राजको १०० दिनका ७५ दिन नाघिसके, तर समृद्धिको गृहकार्य र योजना के छ, हेर्न बाँकी नै छ । सत्य के हो भने दायाँ–बायाँका छिमेकीले जोडिदिने रेलबाट समृद्धिको आशा गर्न सकिन्न । यो त एउटा पूर्वाधारसम्म हो, समृद्धि होइन । त्यसबाट उनीहरूको स्वार्थको किल्ला पनि मजबुतीसाथ तन्किन्छ । विदेशी कम्पनीले निकालिदिने बिजुली बेचेर हुने आम्दानी उनीहरूकै पोल्टामा जाने हो, नेपालीको खल्ती भरिन्न । भोलिको पुस्ताले यसको मूल्य के, कति र कसरी चुकाउनु पर्नेछ, ओलीको राष्ट्रवादमा त्यसको हिसाब शून्य छ । तर समय उनको पक्षमा छ । हामीले रोजेको लोकतन्त्रको खेल नियम यही हो । खेलको पत्ता एमालेमा हाफिसकेका प्रचण्डका बारेमा केही भन्नु छैन । एकतापछि उनी सोही पार्टीको आन्तरिक विषय हुनेछन् । त्यसैमा मोलतोल वा विग्रह गर्ने बाहेक उनीसंँग विकल्प पनि छैन । मुख्य कुरो कांग्रेस र ओलीकै हो ।

आन्दोलन र समीकरण फेरबदलको राजनीतिमा बानी परेका नेताहरूलाई नयाँ एजेन्डा पहिल्याउन कठिन भैरहेको छ । कांग्रेस हारको पीडामा रन्थनिएको छ, तङ्ग्रिने मेसो पाइराखेको छैन । अकलमन्द छ । यस्तै हार पहिले पनि व्यहोरेको हो । तर अहिलेजस्तो एक्लिएको थिएन । क्षणक्षणमा बदलिँंदो समीकरणको घामछायाले हारको पीडा हुनै दिएन । अहिले पनि त्यो खेल दोहोरिने आशामा नेतृत्व छ । मोदीले देखाएको नेपाल–रिझाइ कूटनीति भारतमा अर्को वर्ष हुने चुनाव लक्षित छ । भारतको आन्तरिक चुनावी राजनीतिक माहोल कस्तो हुन्छ, ओली सत्ता त्यसबाट निरपेक्ष रहन सक्तैन । एमाले–माओवादी एकता भएन भने त्यो छिद्रले फेरि समीकरण अदलबदलको राजनीतिलाई मलजल गर्न सक्छ । कांग्रेस फेरि फोकट्या फाइदाको अल्झोमा रमाउन पाउँछ । अहिलेसम्मको राजनीतिको तानाबुना यस्तै हो ।

Yamaha

कांग्रेस सुस्त छ । चुनाव सकिएको तीन महिनाभन्दा बढी समय गुजारेर आलस्यमा चुनावी समीक्षा गर्ने बैठक बस्यो । चुनाव किन हारियोभन्दा पनि हारको दोषी को हो भन्ने विवाद चर्को भयो । अब त्यो सिंगो कांग्रेस कार्य समितिको टाउकोमा हालिएको छ । कांग्रेस बैठकको फाइन्डिङ पनि गजबको छ— एमाले–माओवादी मिले, फोरम–राजपा पनि मिल्यो । परिणाम कांग्रेसलाई भोट दिने जनता कम भए । अर्थात् यसभन्दा पहिलेका चुनाव पनि कांग्रेसले कहाँ जितेको हो र ? कम्युनिस्ट फुटेर पो कांग्रेस ठूलो भएको हो । भोट त देउवाले पनि देशभर माग्दै हिँडेका थिए । कतिपय ठाउँमा पौडेल पनि पुगेकै हुन् । उम्मेदवारहरूले पनि जित्नलाई सकेसम्म प्रयत्न गरेकै हुन् । दोषी त भोट नदिने जनता हुन्, कांग्रेस बैठकले मुख खोलेर भन्न नसकेको मात्र हो । तसर्थ कांग्रेसको यो विवाद निरर्थक छ । बीचमै केही भैहाल्छ कि, फोकट्या नै भए पनि किन आस त्याग्ने ? होइन भने अर्को चुनाव आइहाल्छ । पाँच वर्ष पर्खने हो । नेता त नेतै हुन्, केको राजीनामा ? जे हुन्छ, अधिवेशनमा हुन्छ । बढीमा महासमितिको बैठक बस्छ, केही पदाधिकारीहरूको भेला हुन्छ । अहिलेलाई योभन्दा पृथक कांग्रेसको नियति सोच्न कठिन छ ।

तर कांग्रेससंँगको पुरानो संगतले मलाई बेला–बेलामा यसका बारेमा सोच्न बाध्य बनाउँछ । एकजना मित्रसंँग केही दिनअघि गम्भीर रूपमै कुरा भयो । उनी मजस्तो पार्टी संगठनबाटै अलग बस्न नसक्ने तर यथास्थितिको कांग्रेस पनि उनलाई मन पर्दैन । ओहदावाला कांग्रेसी पनि होइनन् । कांग्रेसमा सुधार वा नेता बदल्न सक्रिय युवाहरूसँंग पनि उनको हिमचिम छ । तर कुरो त्यहाँ पनि चित्त बुझेको छैन । भित्र देखिको आशंकापूर्ण दु:खेसो पोखे, ‘होइन, के कांग्रेसको दिन सकिएकै हो ? के अब फेरि उठ्न सक्तैन ?’ उनमा एउटा भय छ, कतै कम्युनिस्टको नाममा यो गैरकांग्रेसी सत्ता पश्चिम बंगालमा जस्तै दुई–तीन दशकै जाने त होइन । यो उनका लागि सबैभन्दा अप्रिय कुरा हो । उनका कुरा कांग्रेसले कति सुन्छ र लिन्छ, पत्याउने ठाउँ छैन । तर उनको धुन छ, कांग्रेस सुधार्नुपर्छ, सुध्रिनुपर्छ ।

कुनै एक पार्टीको चुनावी हारजित मेरो चिन्ताको विषय होइन । लोकतन्त्रको प्रणाली, संस्कार र त्यसले डेलिभरी गर्ने क्षमता मेरालागि महत्त्वपूर्ण कुरा हुन् । राजनीतिमा चुनाव हारजित ठूलो कुरा होइन । एउटै पार्टीले चुनाव जितिरहे लोकतन्त्रको कुरा नै कहाँ रह्यो र ? कांग्रेसलाई सत्ताको पर्याय बनाइयो । सत्ता गएपछि सबै गयो भन्ने मानसिकताबाट कांग्रेसीहरू अहिले सर्वाधिक दु:खित छन् । सबैभन्दा पहिले यस्तो सत्ता रोगबाट कांग्रेसीहरू मुक्त हुन जरुरी छ ।

लोकतन्त्रको नमुना मानिएका र संसदीय वा राष्ट्रपति दुवै प्रणालीमा एकै दल र त्यसको नेतृत्वले दुईपटक लगातार चुनाव जित्ने परम्परा अमेरिका र युरोपका कतिपय देशमा बसिसकेको छ । तर बाँचुन्जेल एउटै नेता र उसको बैठके टिमलाई बोकिहिँंड्ने कुराचाहिँं अस्वीकृत छ । यदि नेपालमा लोकतन्त्र र पार्टी राजनीतिको स्वस्थ परम्परा बसाल्ने हो भने त्यसको दृष्टान्त कायम गर्ने अवसर अहिले कांग्रेसलाई उपलव्ध छ । चुनाव हार्नु भनेको पार्टी पुनर्निर्माणको लागि समय पाउनु हो । यस्तो दलीय सोच र तदनुकूल समयको सर्वोत्तम उपयोग गर्ने रणनीति अपेक्षित छ । यसरी हेर्नसके र चाहेमा ‘जेनुइन’ कांग्रेसी चिन्तित हुनुपर्दैन ।

यो अवधिमा कांग्रेसले गर्नुपर्ने कामचाहिँं के हो त ? पार्टी पुनर्निर्माण नै मुख्य कुरा हो— संगठन, नीति र नेतृत्वको तहमा । यी तीनवटै कुरामा पुरै नयाँ सोच र पुन:संरचना आवश्यक छ, जुन सम्पन्न गर्नसके कांग्रेसले एउटा युगान्तकारी फड्को मार्न सक्छ । त्यसो गर्दा सम्भवत: पार्टी नै नयाँ बन्न पनि सक्छ । यो दृष्टि र विश्वास नभए पार्टीको बिंँडो थाम्नुभन्दा अरू केही हुने आस पनि गर्न सकिन्न ।

अहिलेको पार्टी संगठन संरचना शताव्दी पुरानो छ, त्यो पनि अरू कसैबाट सिकेको । केही ठालुहरूको नियन्त्रणमा छ, ‘हाइरार्किकल’ पनि । आस र त्रासमा पछि लाग्नेहरूको आश्रित जत्थाजस्तो छ, महाधिवेशन र महासमितिसम्म पुग्ने सदस्यहरूको स्वरुप । खुला समाजको मान्यता र लोकतन्त्रको प्रतिकूल पनि छ, यो संरचना । यस्तो संरचनालाई अन्त्य गर्नैपर्छ । खुला रूपमा शुभेच्छुक, समर्थक र प्रतिबद्ध मतदाताहरूको स्वयंसेवी समूहबाट यसका प्रतिनिधिहरू छानिने प्रणालीमा जानुपर्छ । कांग्रेस एउटा खुला पार्टी संरचना हो । यसमा मानिसहरू स्वेच्छाले आउँछन् र स्वेच्छाले छाड्न सक्छन् । क्याडरको काँध चढेर सत्तामा पुगेको नेतृत्व स्थायी होइन । क्याडरको काँध चढेर सत्तामा पुगेको नेतृत्व त माओवादीको हो । त्यसैले अहिले त्यो घरको न घाटको हुने अवस्थामा पुगेको छ । यदि अहिलेको वामसत्ताले अलि लामो निरन्तरता पायो भने कांग्रेस नेतृत्वको पनि यस्तै हालत नहोला भन्न सकिन्न । प्रश्न गर्न सकिन्छ, त्यसो भए ३० वर्ष लामो निर्दलीय पञ्चायतमा कांग्रेस कसरी टिक्यो त । उत्तर सहज छ, कार्यकर्ताको बलले होइन, विचार र मूल्यको अजेयताले यसलाई जीवन दिएको थियो । नेतृत्वमा बस्नेहरू र संगठनको स्वरुपले अहिले त्यसलाई देख्नै नसकिनेगरी कमजोर बनाएको छ ।

जहाँसम्म नीतिको कुरा छ, अहिले कांग्रेसको नीति पनि प्रस्ट छैन । लोकतन्त्र, बहुदलीयता, विधिको शासन, नागरिक हक, न्याय, समानताजस्ता कुराहरू नीति होइन, सार्वभौम मूल्य हुन्, सिद्धान्त हुन् । अहिले गणतन्त्र, संघीयता, धर्मनिरपेक्षता र समावेशिता थपिएका छन् । कांग्रेसको स्थापनादेखि २०४६ सालको परिवर्तनसम्म यी मूल्य र सिद्धान्तमाथि एकलौटी स्वामित्व पाएको थियो । तर आज त्यो अवस्था छैन । कम्युनिस्ट पार्टी र हिजोका राजावादीहरूले पनि अहिले यी मूल्यलाई अंगीकार गरेका छन् । यी मूल्य र सिद्धान्तको नीतिगत व्याख्या अरूको भन्दा कांग्रेसको भिन्न हुनसक्छ । तर त्यो खुबी अहिले कांग्रेसमा देख्न पाइन्न । सनातनी र आउटडेटेड व्याख्याबाट ग्रस्त छ, माथिल्लो तहको नेतृत्व । नयाँ पुस्ताका आकांक्षीहरू आस र त्रासको सन्तुलन मिलाउँदै आफ्नो ठाउँ सुरक्षित गर्नमा सीमित छन् । सिद्धान्त र नीतिमा अलि खुलेर बोल्ने प्रदीप गिरी नितान्त एक्ला छन् । सुनुन्जेल सबै रमाउँछन्, तर पछिलाग्ने कोही छैन ।

कांग्रेस बैठकमा चुनाव हार्नुका पछाडि ओलीको राष्ट्रवादी नारा पनि एउटा कारण हो भनेको सुनियो । तर त्यो त राष्ट्रियताको नाममा भोटको खतरनाक राजनीति थियो, जसलाई कांग्रेसले प्रस्ट्याउनै सकेन । मधेसमा साख गुमाएका ओलीले त्यसको दोब्बर क्षतिपूर्ति लिन खोजे पहाडको भोटमा । त्यसले नेपालजस्तो विविधता भएको मुलुकमा मतदातालाई पनि जातीय–क्षेत्रीय विभाजनमा धकेल्नु कति घातक हुनसक्छ, सन् ‘६० को दशकमा श्रीलङ्काको चुनावी राजनीति एउटा डरलाग्दो दृष्टान्त हो । भलै, चुनावपछि ओली, मोदी र मधेसीको नयाँ समीकरण विकसित भएको छ ।

राष्ट्रियताको सवालमा बीपी कोइरालाका लेख, अन्तर्वार्ताहरूलाई कांग्रेसको पुराना पुस्ताले एकपटक स्मरण र नयाँ पुस्ताले खोजी पढेको भएमात्र पनि पुग्थ्यो । नेपालको राष्ट्रियताको सम्बन्धमा बीपीको बुझाइ, दृष्टिकोण र व्याख्या अहिले पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । यस बारेमा बीपी र ओली तुलनीय व्यक्ति होइनन् । त्यसबेला भारतको मोदी सरकारले नेपालमाथि गरेको ज्यादती अन्यायपूर्ण थियो । त्यसको खुलेर विरोध गर्नु जायज कुरा हो । तर त्यसैलाई राष्ट्रवाद भन्न सकिन्न । त्यस्तो राष्ट्रवाद पञ्चायतकालमा पनि थियो, मधेसमा क्रमश: विकसित अलगावको मानसिकता त्यसैको उपज हो । मधेस–पहाड द्वन्द्व नेपालका लागि एउटा अत्यन्त संवेदनशील विषय हो । यो द्वन्द्वको समुचित व्यवस्थापनका लागि कांग्रेस एउटा सहज र स्वाभाविक माध्यम बन्न सक्थ्यो । अझै पनि त्यो सम्भावना छ । तर त्यो विश्वसनीयता नेतृत्वमा बस्नेहरूको कमजोर सोचका कारण गुमाउँदै गएको छ । नयाँ पुस्ताका नेतृत्व आकांक्षीले त्यसको खोजी र पहल गर्न सक्छन् ।

कांग्रेसमा चुनावी हारलाई लिएर नेतृत्वबारे सर्वाधिक विवाद छ । को कति दोषी भनेर डाम्ने खेल छ । दोषको जरोमा पुग्ने कि कसैलाई दोषी मानेर औंला ठड्याउने ? दोष हटाउनसके समस्या नै सकियो । तर पनि समयमा दोष निवारण गर्न नसक्नुका पछाडि मान्छे नै जिम्मेवार हुन्छ । नेतृत्वमा बस्नेको सोच, प्राथमिकता र प्रस्तुतिलाई जनताले पत्याएनन् ।

दलीय पद्धतिमा चुनाव हार्नुको संसारभरि मुख्य कारण यही हो । कांग्रेस यसमा अपवाद हुन सक्दैन । यसमा दोषारोपणको कुरा आउँदैन । कसैले व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको विषय बनाउनु पनि आवश्यक छैन । नेतृत्वमा बस्नेले नैतिक जिम्मेवारी लिने कुरा हो । नेतृत्वबाट अलग्गिएर अर्कोलाई बाटो प्रशस्त गरिदिने हो । यो परम्परा हरेक चुनावमा कायम गरिनुपर्छ । कांग्रेस पुनर्निर्माणको प्रारम्भ यहींबाट गर्नुपर्छ । अन्यथा घरिघरि कांग्रेसको विषयमा चर्चा गरिरहनुको पनि औचित्य छैन । भोलि कांग्रेसलाई फेरि सफलताको उचाइमा पुर्‍याउने नेता को हुन्छ, अहिले भन्न सकिन्न । महात्मा गान्धीले भनेजस्तै रुखको विउ जमिनमुनि हुन्छ, उम्रिएर ठूलो भएपछि मात्र त्यो देखिन्छ । नेपाली कांग्रेसमा पनि आसलाग्दो नेतृत्वको विउ जमिनमुनि अंकुरित हुनसक्छ, अहिलेका मठाधीशहरूको र्‍याकेटिङबाट जोगाउनसके ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : वैशाख २४, २०७५ ०७:५०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

साहित्यमा राष्ट्रियता विमर्श

संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई हामीले किन रोजेको भनेर सदैव हेक्का राख्नु जरुरी छ । अन्यथा यसैको कलेवरमा फासिस्ट चरित्रको राष्ट्रवाद हावी हुने भय रहन्छ ।
कृष्ण खनाल

काठमाडौँ — बाह्र वर्ष पूरा भएछ, २०६२/६३ आन्दोलन सम्पन्न भएको । नेपाली समाज, राष्ट्र र राज्यलाई तलैदेखि धेरै हल्लाएको आन्दोलन हो यो । शताव्दीयौंदेखि स्थापित मिथकहरूलाई प्रश्नको कठघरामा उभ्याएको थियो । ‘राजा बिनाको पनि देश हुन्छ र ?’ भन्ने कतिपय सनातनी मान्यतालाई भत्काएर संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र ल्याउन सफल भयो, त्यो आन्दोलन ।

फाइल तस्बिर

त्यसले अत्यन्त चर्कोसँंग उजागर गरेको अर्को पक्ष हो, पहिचानजनित राष्ट्रियता । त्यसका केही कुरा अहिले संविधानमा आबद्ध भएका पनि छन्, केही अझै विकासको क्रममा छन् भने केही इतिहासको पानामा लुप्त भैसके । संविधानले सिद्धान्तत: नेपाली समाजको बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक बनोट र विशेषतालाई स्वीकार गरेको छ र त्यसैलाई नेपाली राष्ट्रियताको समष्टिगत आधार मानेको छ । यसमा असहमति जनाउनुपर्ने खासै ठाउँ छैन । संविधान निर्माणको बेला ‘पहिचान’को मुद्दा निकै पेचिलो थियो । मधेसी र जनजातिले यसलाई आफ्नो अस्तित्वको लडाइँसंँग जोडेका थिए । पहिचान राष्ट्रियताको अभिन्न अङ्ग हो, आत्मा नै भने पनि हुन्छ । आज मलाई राष्ट्रियताको त्यो पक्ष साहित्यमा कसरी प्रकट भएको छ, केही विमर्श गर्नु सामयिक लागेको छ ।

साहित्यलाई समाजको ऐना, युगको चेतना भनेर मानिन्छ । साहित्यले प्रवाह गर्ने चेतना धेरै फराकिलो र बहुआयामिक हुन्छ । खासगरी कवितामा अभिव्यक्त भावना अझ प्रगाढ र बहुआयामिक हुन्छन् । कवितामा नै त हुन्छ, पहिचानको चेतना प्रस्फुटन । त्यो चेतना समाज, राष्ट्र, राजनीति हरेक कुरामा हुनसक्छ । राजनीति त्यसबाट टाढा रहने कुरै भएन । यो इतिहाससिद्ध कुरा हो । मोहम्मद अली जिन्हा पाकिस्तानको ‘राष्ट्रपिता’ मानिन्छन् । कवि मोहम्मद इक्बाल जसले पाकिस्तानको विधिवत स्थापना भएको देख्न पाएनन्, तर पाकिस्तान–चेतनाको सर्जक थिए । तसर्थ साहित्य भनेको निरपेक्ष वा स्वैर्य कल्पना होइन, बरु सभ्यता, सामाजिक–राजनीतिक यथार्थको मर्मस्पर्शी एवं सचेत अभिव्यक्ति हो । हो, त्यो अभिव्यक्तिमा बेजोडको कल्पनाशीलता भरिएको हुन्छ ।

नेपालकै कुरा गर्ने हो भने पनि २००७ सालको क्रान्तिपूर्व धरणीधर कोइरालाको ‘जाग, जाग...’ भन्ने कविता, कृष्णलाल अधिकारीको ‘मकैको खेती’ लगायतका साहित्य सिर्जनाले राणाशासन विरुद्ध आन्दोलनको चेतना जगाएको कुरा इतिहासमा स्थापित छ । २०६२/६३ आन्दोलनको पूर्वसन्ध्यामा श्रवण मुकारुङको कविता ‘बिसे नगर्चीको बयान’मा अन्तरनिहित राजनीतिक सन्देशले आन्दोलनको पक्षमा उभिएका मजस्ता प्राय: सबैलाई छोएको थियो । ‘गाउँ–गाउँबाट उठ, बस्ती–बस्तीबाट उठ’ भन्ने गीतले सबैलाई लयबद्ध गरेको थियो । म आफैं संलग्न भएको आन्दोलनको कीर्तिपुरमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका भाषणले भन्दा युवा विद्यार्थी कवि मणि काफ्लेका कविताले सबैलाई बेस्सरी हौस्याउँथ्यो ।

पहिचान राष्ट्रियताको आत्मा हो । त्यो कहिले देशव्यापी हुन्छ, कहिले जाति समुदाय विशेष । बहुजाति, बहुभाषा भएको देशमा त्यसका आधारमा निर्मित ससाना पहिचानको समष्टि नै राष्ट्र हो, राष्ट्रियता हो । राजनीतिले यसलाई एउटा भूगोलको घेराभित्र सीमित गर्न खोज्छ, युद्ध र विजय इतिहासको एउटा शक्ति मान्यतामा ढाल्न खोज्छ । त्यसैको वरिपरि बुनिने विजय उत्सव, वीरता, विजय गाथा र देशभक्तिको कथामा राष्ट्रियताको गीत गाउन लगाइन्छ । तर नेपाल विविधताले भरिएको मुलुक हो । त्यो विविधता जाति, भाषा, धर्म, संस्कृति, भूगोल सबैतिर फैलिएको छ । यसलाई नेपाली राष्ट्रियताको निर्माण–तत्त्व भनेर संविधानले समेत स्वीकार गरेको छ । यत्रोविधि विविधता अरू मुलुकमा पाइंँदैन । दक्षिण एसियामै पनि यतिविधि विविधता भारतपछि नेपालमै छ ।

नेपाली साहित्य रचनामा यो विविधता कमै देख्न पाइन्छ । एकल भाषा, धर्म, संस्कृतिको बर्चस्वको यो स्वाभाविक परिणाम हो । यसको अर्थ यो होइन कि नेपाली साहित्यमा कलम चलाउनेहरू सबै त्यही मतृभाषाका थिए । नेवार लगायत जनजाति समुदायका स्रष्टाहरूको निकै ठूलो योगदान छ, यसको विस्तार र विकासमा । तर खट्किने कुरा के हो भने यसले समग्रमा खस–आर्य समाज, संस्कृति, मूल्य, मान्यताको मात्रै प्रस्तुति गर्‍यो । तर गएको एक–डेढ दशकमा लेखिएको साहित्यिक रचनामा खासगरी जनजाति समुदायका सर्जकहरूले त्यो खाडल पुर्न थालेका छन् । नेपाली साहित्यमा जनजातीय पक्ष सबल रूपमा प्रस्तुत हुनथालेको छ ।

यसमा पूर्वका राई, लिम्बु किराती समुदाय अग्रपङ्क्तिमा देखिन्छन् । श्रवण मुकारुङ, विक्रम सुब्बा, राजन मुकारुङ, धर्मेन्द्रविक्रम नेम्बाङ, अज्ञात हाङयुङ, स्वप्निल स्मृति, भूपाल राई, समदर्शी काइंँला, प्रगति राई लगायत स्रष्टाहरूको रचनामा किरात समाज र संस्कृतिसँंग गहिरो आत्मीयता भेटिन्छ । उपेन्द्र सुब्बाको ‘लाटो पहाड’, राजन मुकारुङको ‘हेत्छाकुप्पा’ जस्ता कृति पढ्न त्यो समाज र संस्कृतिसंँग हिमचिम नभएकालाई मुस्किल पर्छ । भाषा नेपाली भए पनि नेपाली साहित्यमा खसेतरपन बढ्न थालेको छ । विविधता झल्कने राष्ट्रियपन बाक्लिएको महसुस हुन्छ ।

साहित्यमा देखिएका पहिचानको खोजी र दाबीका केही दृष्टान्त हेरौं, जसलाई मैले राष्ट्रियता विमर्श भन्न उचित ठानेको छु । कवि विक्रम सुब्बा आफ्नो पछिल्लो प्रकाशनमा संग्रहित ‘कबुल–मुन्धुम’ कवितामा भन्छन्–

यो जमिन रोजेको होइन
यही माटोमा हुर्के–बढेपछि
मैले मुलुकलाई धड्कनमा गाँसेको हुँ ।
जाति–संस्कृति मेरो भाषाभेष
छानेर मैले रोजेको होइन
पुर्खाले बनेकै मुन्धुम पहिरेको हुँ ।

यही वर्षारम्भको दिन एउटा राष्ट्रिय दैनिकमा प्रकाशित ‘राष्ट्रिय जनावरको देशमा’ भन्ने कवितामा कवि भूपाल राई बोल्छन्–

ती तमाम जनावरहरूप्रति
म उत्तिकै उदार बन्न सक्छु
सिवाय एउटा खतरनाक शब्द
जसको कारणले ‘अराष्ट्रिय’ भैरहन
म अभिशप्त छु
म त्यही शव्द खारेज गर्न चाहन्छु ।

बादी विज्ञप्तिमा संकलित ‘दैलो’ भन्ने कवितामा प्रगति राई सचेत गर्छिन् : ‘देश † अब तिमी एक्लो हुँदैछौ’ । अर्को कविता ‘बादी विज्ञप्ति’मा प्रश्न गर्छिन्–

‘तिमीले बनाएको अन्तरिम विधानमा
बादी हुनुको स्थान कहाँनेर छ ?
तिमीले बनाएको नयाँ सरकारमा
बादी हुनुको पहिचान कहाँनेर छ ?’

धर्मेन्द्रविक्रम नेम्बाङ ‘रातो बाघ’ नामक आफ्नो कृतिमा लेख्छन्, ‘आँगनको माटो सुमसुमाएपछि कति धेरै कुरो भेटेको जस्तो लाग्छ नाम्सामीलाई । बाबुले भोगचलन गरेको, बाजेले भोगचलन गरेको, जिजुबाजेले भोगचलन गरेको, चेप्चुबाजेले भोगचलन गरेको ठूलो गौरवको पाटा । स्वामित्वपना भेट्टाउँदैछ, ऊ बल्लतल्ल अलिली ।’

उनी फेरि थप्छन्, ‘तिम्रो पनि रगत रातै छ भनेर कसरी भो र ? त्यो भित्रको असमानताको विज्ञानमा छिर्न सक्नुपर्छ । राष्ट्र अहिले पुरै बैठकमा छ ।’ धमेन्द्र नेम्बाङहरूले कवितामा एउटा सशक्त नयाँ प्रयोग चलाएका छन्, ‘बहुरङ्गवाद’को । म त्यसमा अपर्थाइड शासनबाट मुक्तिपछि दक्षिण अफ्रिकाले अभ्यास गरेको ‘इन्द्रेणी राष्ट्र’ (रेन्बो नेसन) को झलक पाउँछु ।
राजन मुकारुङ ‘हेत्छाकुप्पा’ उपन्यासमा लेख्छन्–

यो काठमाडौं निरंकुश शासकजस्तै हिन्दुवादी छ, सामन्ती छ । एकात्मक छ र केन्द्रीकृत सत्ताजस्तै छ । यहाँ रहर भएकाहरूको पनि रहर मर्छ । सपना भएकाहरूको सपना पनि मर्छ । यो त मिठा कल्पना गर्न पनि नपाइने ठाउँ हो ।

काठमाडौंबारे उनको यो कुरा पढ्दा आजभन्दा पाँच दशक पहिले प्रकाशित भुवनलाल जोशी र लियो रोजको ‘डेमोक्र्याटिक इनोभेसन्स इन नेपाल’ पुस्तकलाई सम्झाउँछ । त्यो पुस्तकमा पनि लेखकद्वयले काठमाडौं केन्द्रीयताको कुरा गर्छन् अर्थात् नेपाल भन्नु नै काठमाडौं हो । त्यो पनि त्यसबेलाको काठमाडौं कहाँसम्म पुगेको थियो र ? बानेश्वर र कालिमाटी पनि छोएको थिएन । अहिले हरेक परिवर्तनपछिका शासक वर्गलाई घरघडेरी पुर्‍याउन अलि काँठसम्म पुग्न थालेको छ, सहरको भौतिक रूप । तर सत्ताको रमझम र बागडोर त उही सिंहदरबारको पर्खालभित्रै छ, अलि पर खोज्ने हो भने नेताजीहरू बस्ने घर कम्पाउन्डमै त सीमित छ । तथापि के कटु सत्य बनेको छ भने काठमाडौंमा चाहिँं जे पनि देशभक्तिसंँग जोड्न पाइन्छ, तर आफ्नो स्वत्वको खोजी गर्ने सीमान्तका आवाजलाई विभाजनकारी बनाउने प्रयत्न यहीं काठमाडौंमै हुन्छ ।

कवि श्रवण मुकारुङ ‘पृथ्वीनारायण शाह र वैकल्पिक चेतना’मा लेख्छन्, ‘इतिहासप्रति उसले गर्व गर्छ, जसका कारण ऊ वर्तमानमा सुखी छ र त्यही इतिहास ऊ बारम्बार सम्झिन चाहन्छ, जसका कारण उसको भविष्य अझ सुरक्षित रहोस् । ... त्यसैले इतिहास त्यति महत्त्वपूर्ण नहुन सक्छ, जति यो देशका नयाँ–पुराना शासकहरूका लागि हुनेछ’ ।

उपेन्द्र सुब्बा ‘लाटो पहाड’ उपन्यासमा नसपाते पात्रको मुखबाट बोल्छन्, ‘तिमीहरूले रोपेको हो, यो जङ्गलको रुख ? हाम्रो बाउबाजेले स्याहारेको, हुर्काको । किन काट्न नपाउने ? तिमीहरू मुलाङले आफ्नो बारीको डिलमा एउटा डाले घाँसको रुख रोपेका छौ ? कुरा गर्छौ, वन जोगाउने ?’

पहिचानको खोजी र सशक्त दाबी ती रचनामा छ । अन्तर–सांस्कृतिक द्वन्द्वका अभिव्यक्ति पनि छन् । तर संँगसँगै नेपाली समाजको समग्रता, समष्टिगत राष्ट्रिय बोध, लोकतन्त्रको मूल्य र मान्यता, अनि समकालीन विश्व साहित्यमा आएका नयाँ आयाम र दर्शनको प्रयोग पनि उत्तिकै छ । आधुनिक, उत्तरआधुनिक र डायस्पोरिक आयामले भरिएका पनि छन्, ती सिर्जनाहरू । लाहुरे जीवन नेपालका केही प्रमुख जनजाति समाजको अभिन्न अङ्ग बनेको छ । नेपाल बाहिरको भूमिमा तिनले धेरै युद्ध लडे, विदेशीकै प्रभुत्वका लागि । तर अहिले उनीहरू नेपाली साहित्यमा चम्किला सर्जक भएर आएका छन् । हङकङ, बु्रनाई, लन्डन डायस्पोरिक साहित्यको केन्द्र बनेको छ । त्यो साहित्यमा पनि पहिचानको कुरा सशक्त भएको छ, जसलाई नेपालको समग्र राष्ट्रियताको विमर्शबाट फरक गरेर हेर्न मिल्दैन ।

राष्ट्रियतालाई राज्यको भौगोलिक विस्तार र त्यसको सुदृढीकरणको इतिहाससँंग जोडेर हेर्ने आम चलन छ । त्यसका लागि भएका युद्ध, वीरगाथाले देशभक्ति र राष्ट्रियतालाई ओतप्रोत गर्ने गरिन्छ । तर राष्ट्रियता भनेको विगत इतिहासको दुहाइ र वर्तमान राज्यको भौगोलिक अस्तित्व रक्षामा सीमित कुरा होइन । त्यस भूगोलभित्र बस्दै आएका मानिसहरूको साझा पहिचान र भावना निर्माणको विषय महत्त्वपूर्ण हुन्छ । बीपी कोइराला र राजा महेन्द्रबीच राष्ट्र/राष्ट्रियताबारे लामो द्वन्द्व पाइन्छ । निर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरी लोकतन्त्र मासेर राजाको सक्रिय शासन चलेको थियो । महेन्द्र भन्थे, ‘राष्ट्र भनेको माटो हो’ । बीपी भन्थे, ‘राष्ट्र भन्नु नै जनता हो । जनताको सम्प्रभुता बिना राष्ट्रको कुनै अर्थ रहन्न’, विनोवा भावेले कतै भनेको मलाई सम्झना छ, ‘जनता जोडिए देश आफैं जोडिन्छ’ । मदनमणि दीक्षितले पनि कतै लेखेको पढेको छु, ‘देश भनेको आज्ञाकारिताको पहाड होइन, निर्णयात्मक आकांक्षाहरूको समुदाय हो’ । यही एउटा वाक्यमा पनि राष्ट्र र राष्ट्रियताको धेरै फराकिलो अर्थ पाउन सकिन्छ ।

लोकतन्त्रमा लेखिएका प्राय: सबैजसो संविधान ‘हामी.... जनता’ भन्ने वाक्यांशबाट प्रारम्भ भएको पाइन्छ । हाम्रो संविधान पनि ‘हामी सार्वभौमसत्ता सम्पन्न नेपाली जनता’ भनेर नै सुरु भएको छ । संविधानमा लेखिंँदैमा त्यो ‘हामीपन’ बन्दैन । नेपालमा बस्ने सबै जाति, समुदायको अस्तित्व र मान्यतालाई उनीहरू स्वयम्ले अनुभूत गर्न सक्नेगरी अभ्यासमा उतार्नु नै यथार्थमा राष्ट्रियता हो, नेताको भाषणबाजी होइन ।

अहिले नेपालको सत्ता राजनीतिमा ‘राष्ट्रवाद’ हावी भएको बेला छ । प्रधानमन्त्री केपी ओलीले तीनवटा कुरा— समृद्धि, समानता र राष्ट्रियतालाई आफ्नो प्राथमिकता भनेका छन् । एकथरीले उनलाई अब्बल दर्जाको ‘राष्ट्रवादी’ भनेर चिनाउने प्रयत्न गरिराखेका छन् । शासकीय व्यवहारमा प्रयोग गरिने राष्ट्रियता वा राष्ट्रवादसंँग मलाई डर लाग्छ । शासकले प्रचार गर्ने राष्ट्रियता र राष्ट्रवादको कुरा अत्यन्तै सीमित, अल्पकालीन र तत्कालको सत्ता स्वार्थसंँग जोडिएको हुन्छ । संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई हामीले किन रोजेको भनेर सदैव हेक्का राख्नु जरुरी छ । अन्यथा यसैको कलेवरमा फासिस्ट चरित्रको राष्ट्रवाद हावी हुने भय रहन्छ ।

प्रकाशित : वैशाख ११, २०७५ ०७:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT