दस वर्षमा स्वर्ग

किशोर नेपाल

काठमाडौँ — नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी एमालेका अध्यक्ष केपी ओली र माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड मिलेर नेपालमा एक्काइसौं शताब्दीमा लागेको समृद्धिको नारा पछ्याउने एउटै कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना गरे । दुई नेतामध्ये ओली प्रधानमन्त्रीमा निरन्तर रहने भए भने दाहाल पार्टी अध्यक्षमा ।

नयाँ पार्टी गठनलगत्तै प्रधानमन्त्री ओलीले एक दशकको अवधिमा देशलाई स्वर्ग बनाउने दाबी गरे । उनको दाबीको सदाशयलाई बुझने हो भने यो आफैंमा अत्यन्त राम्रो विषय हो । दशकौंमा हुन नसकेको काम एकै दशकमा हुन्छ भने त्योभन्दा राम्रो र रुचिकर अरू केही हुँदैन । होइन भने, देशलाई स्वर्ग बनाउने कुराले व्यंगात्मक महत्त्व मात्र राख्छ । भोलिदेखि प्रधानमन्त्रीको भाषण आफैंमा सुमधुर व्यंग्यकलाका रूपमा सुनिन थाल्छ ।

हाम्रो देशमा कसैको निधन हुँदा मानिसहरू मृतकको आत्माको स्वर्गमा बास होस् भन्ने कामना गर्छन् । दुर्भाग्यवश: जुुन आर्थिक, राजनीतिक र सामाजिक परिवेशमा अहिले हामी छौं, त्यसलाई हेर्दा प्रधानमन्त्री ओलीको सदाशयता पनि स्वर्गवासको कथाजस्तै लाग्छ । जुन देशमा राष्ट्रिय गौरवका आयोजना भनेर घोषित भएका पूर्वाधारहरूको निर्माण दशकौंसम्म हुन सकेको छैन, त्यहाँ कामको स्तरोन्नति गरेर देशलाई स्वर्ग बनाउन दशकको समयले पुग्दैन । तैपनि, प्रधानमन्त्रीले भनिहाले, त्यसैले यसलाई स्वीकार गरिदिऊँ भन्नु अर्कै कुरा हो ।

एक्काइसौं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै हामी नेपालीले विकासको बाटो पहिचान गर्न सकेको भए देश यतिन्जेलसम्म समृद्धिको राजमार्गमा हिंडिसकेको हुने थियो । तर, त्यस्तो केही भएन । हामीले बितेको सत्र वर्षको समय अलमल र अनावश्यक विवादमै बितायौं । राज्यको रूपान्तरण नगरेसम्म देश समृद्धिको बाटोमा हिंड्न सक्दैन भन्ने नारा लगाएर देश हाँक्न अगाडि बढेका माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड आज राजनीतिको सीमान्तमा पुगेका छन् । संसारमा दस–दस वर्षसम्म हिंसात्मक राजनीतिक संघर्षको नेतृत्व गर्ने नेता भारतका अन्तिम मुगल राजाले आफ्नो चिहानका लागि दुई गज जमिन खोजेको जस्तो अवस्थामा रहनु दु:खदायी कुरा हो । प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादी पार्टीले संविधानसभाको पहिलो चुनावमा आफ्नो साख नबनाएको होइन । तर, यसको नेतृत्वले प्रभावकारी र परिवर्तनकारी काम गर्नै सकेन । देशका जाति, जनजाति, सीमान्तकृत व्यक्तिहरूसहित सबै नेपालीको आकांक्षा बुझेर शासन गरेको भए अहिले माओवादीले शरणार्थी राजनीतिक दलका रूपमा चिनिनुपर्ने थिएन ।

एक्काइसौं शताब्दीको प्रारम्भदेखि नै लोकतान्त्रिक राजनीति शासनको अग्रभागमा रहन पाएको छैन । पश्चिमी देशहरूमा इटाली, पोल्यान्ड, हंगेरी र स्पेनमा लोकतन्त्रको खिल्ली उडेको छ । टर्की, ब्राजिल र फिलिपिन्सजस्ता देशमा लोकतन्त्र सोझै बन्दुकको नालमा टिक्न बाध्य छ । म्यानमार अर्थात बर्माको परिवर्तन अहिलेसम्म सहज रूप र आकारमा आउन सकेको छैन । पाकिस्तान, बंगलादेश र श्रीलंकाको अवस्था फरक छैन । हामी नेपालीमा समृद्धिको चाहना छ तर त्यसका लागि आवश्यक पर्ने धैर्य र व्यग्रता दुवै छैन । हामी आफ्नै पीरले चाउरिएको मरीचजस्ता छौं । तिखो–पिरोबाहेक हामीसँग अर्को कुनै प्रतिक्रिया नै छैन । यस्तो अवस्थामा कोही पनि राजनीतिज्ञले विकासका अवधारणा पूरा गर्न समय किटान गर्नुको कुनै अर्थ र औचित्य छैन ।

हाम्रो देशमा २०४६ सालमा प्रजातन्त्रको पुनर्वहाली भएदेखि नै राजनीतिक पध्दति र प्रक्रियाले धर्तीमा टेक्न छाडेको हो । त्यतिबेलाका प्रमुख राजनीतिक दल कांग्रेस र एमालेले लोकतान्त्रिक पद्धति र प्रक्रियालाई आत्मसात् गरेको भए अहिलेको यो अवस्था आउने थिएन । तर, त्यसो भएन । माओवादी विद्रोहको प्रारम्भ भयो । त्यसको अन्त्य भएर एउटा राजनीतिक व्यवस्था स्थिर भइसक्दा पनि मूलत: राजनीतिक समस्या नै ज्युँकात्युँ छ । समृद्धिको बाटोमा हिंड्न चाहने कुनै पनि देशको राजमार्गमा यस्ता अवरोध आउन हुँदैन । अहिले संघको निर्माण, प्रदेशहरूको गठन र स्थानीय तहको निर्वाचन सकिइसकेको अवस्थामा पनि हामी विधिको शासन चलाउन सक्षम छैनौं भने नेपाल राष्ट्रका सार्वभौम जनताका रूपमा हाम्रो उपादेयता नै के रह्यो त ?

अहिले एमाले–माओवादी मिलनले दुवै पक्षका जनतामा उत्साह छाएको छ भने त्यो अस्वाभाविक होइन । तर, त्यो उत्साह एकांगी हो । दुई दलको मिलन मात्रै समस्याको निदान होइन । शुक्रबार प्रधानमन्त्री ओलीले दुई दलको मिलनपछि संघीय संसद्देखि प्रदेश र स्थानीय तह सबैतिर वामपन्थीको बहुमत र बर्चस्व रहेको बताएका थिए । त्यसको खासै कुनै अर्थ लाग्दैन । लोकतन्त्रमा एकपटक जनताबाट पाएको मतको नवीकरण गरी रहनुपर्छ । त्यो हिसाबले प्रमुख प्रतिपक्षी कांग्रेस पनि अलग थलग छैन । अहिले कांग्रेसभित्रको झगडामा अन्य पक्षको रुचि बढ्दै गएको छ । यो सधैं भइरहने कुरा हो । हिजोका दिनमा एमाले–माओवादी गठबन्धनमा थिए । तर, त्यो गठबन्धन टुट्न लामो समय लागेन । यसपालि बडो तामझामसाथ पार्टीको एकीकरण नै भएको छ । तर, त्यसको पनि खास अर्थ छैन ।

एमाले र माओवादी पारम्परिक हिसाबले कम्युनिस्ट पार्टी भए पनि यिनीहरूबीचको एकता अक्षुण्ण रहने भविष्यवाणी कसैले गर्न सक्दैन । हाल एकता प्रक्रियामा सक्रिय देखिएका माओवादीका नेताहरू भोलि शक्तिमा रहेनन् भने एमालेसँग एकतामा रहनुको कुनै अर्थ रहँदैन । संघर्षका हिसाबले एमालेको तुलनामा माओवादी निकै अगाडि देखिए पनि राज्य सञ्चालनका हिसावले एमाले धेरै अगाडि छ । एमालेले सरकारी र गैरसरकारी हरेक क्षेत्रमा आफनो पहुँच र पकड बनाएको छ । माओवादीको यसप्रकारको सम्बन्ध विस्तार छैन । एमालेका नेताहरूकाबीचमा कटाक्ष र प्रतिस्पर्धा चर्को छ । तर, माओवादीमा हरेक विषय केन्द्रीकृत छ । हरेक महत्त्वपूर्ण विषयमा प्रचण्डले नै अन्तिम निर्णय लिनुपर्ने युद्धकालीन चलन तोडिएको छैन । गाउँको अवस्था त अझ खराब हुन सक्छ । एमालेका कार्यकर्ताहरूले माओवादी कार्यकर्तालाई समान व्यवहार गर्ने र भाइचारा सम्बन्धको तत्काल विकास गर्ने संकेत पाइएको छैन । अप्ठेराहरू धेरै छन् । विभाजन प्रभावकारी छ । नेत्रविक्रम चन्द, मोहन वैद्य र अन्य नेतागणका अभीष्ट पूरा गर्ने शक्तिहरूको कमी छैन ।

दोस्रो विश्वयुद्धपछि लोकतान्त्रिक पद्धतिमा रूपान्तरित भएका धेरै राष्ट्रको लोकतान्त्रिक संविधान अधिनायकवादी शासकले नै लेखेका थिए । चिली, अर्जेन्टिना, केन्या, मेक्सिको, नाइजेरिया र दक्षिण कोरियाका संविधानका लेखक पूर्वतानाशाह नै थिए । तर, दुर्भाग्य कि हामी आफैंले बनाएको संविधानको सक्रिय पालनामाथि हाम्रो आफ्नै विश्वास छैन जस्तो देखिएको छ । हाम्रो संविधान बहुमतले पारित भयो, बहुमतले त्यसलाई स्विकार्न सकेन । यही कारण हो कि, अहिलेसम्म हामीले स्थानीय निकायहरूका लागि पूर्वाधार तयार गर्न सकेका छैनौं । हाम्रो ध्यान सम्पूर्ण समृद्धिमा भन्दा आआफनै सुविधामा केन्द्रित भएको छ । प्रदेशको अवस्था पनि उस्तै लथालिंग छ । हुन त, केन्द्रकै अवस्था सुदृढ नभएका बेला अन्यत्र विषयान्तरको कुनै महत्त्व हुँदैन । तैपनि, एकताको जोसले नेताहरू हौसिएका बेला यतातिर ध्यान दिन सके भने राम्रै हुन्छ । समृद्धि भनेकै आर्थिक विकास हो । आर्थिक विकास नभएसम्म जतिसुकै कर्णप्रिय कुरा पनि कर्णकटु हुन्छ ।

देशमा दुई बलिया मानिएका कम्युनिस्ट पार्टीहरू एक भएको अवस्थामा पनि देशको सबैभन्दा पुरानो र लोकतान्त्रिक संस्कार भएको दाबी गर्ने नेपाली कांग्रेस पार्टी चौतर्फी आलापविलापमा लागेको छ । चुनावमा भएको पराजयले मुन्टो लुकाएर हिंड्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका पार्टीका कार्यकर्तालाई संगठन सुदृढ गर्न प्रेरित गर्नुको सट्टा आपसी रडाकोमा अल्झिएको कांग्रेसले अब निकै चर्को शक्तिसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्नेछ । यो पटक कांग्रेसले एमाले र माओवादीबीच अलिकति खाली ठाउँ निकालेर त्यसमा खेल्ने सुविधा पाउँछ कि पाउँदैन ? त्यो भविष्यकै गर्भमा रहेको छ । कांग्रेसले आफूलाई राहुल गान्धी नेतृत्वको भारतीय राष्ट्रिय कांग्रेसभन्दा सबल र सुदृढ बनाउने हो भने त्यसैअनुसारको कठोर नीति र अनुशासन पद्धति अपनाउनुपर्नेछ । कांग्रेसमा अहिले जो नेता छन्, ती नै भोलिका पनि नेता हुन् । अहिले कांग्रेसमा कृष्णप्रसाद भट्टराईको जस्तो ‘इमेज’ भएको नेता कोही छैन । यो विचारणीय पक्ष हो ।

Yamaha

Esewa Pasal

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७५ ०८:०५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

जेलमा बेथितिको जालो

सम्पादकीय

काठमाडौँ — राजधानीको नक्खु जेलमा एक कैदीको रहस्यमय मृत्युसँगै जेलभित्रका विकृति–विसंगति पनि सतहमा आएका छन् । गत महिना मृत्यु भएका भक्तबहादुर सुनुवारको गोजीमा भेटिएको तीन पृष्ठ लामो पत्रले जेल प्रशासनसँग नजिक सम्बन्ध बनाएर ‘नाइके’ हरूले अरू कैदीलाई कसरी शोषण गर्छन्, के कस्ता अवैध क्रियाकलाप हुन्छन् भन्ने खुलाएको छ ।

प्रतिकात्मक तस्बिर

अन्य कैदीको भनाइले समेत जेलभित्र बेथिति व्यापक रहेको पुष्टि गर्छ । सुधारगृहका रूपमा रहने कारागारमा कैदीको मृत्यु आफैंमा गम्भीर विषय हो । जेलभित्र विकृति–विसंगति मौलाउँदै जानु भने प्रशासनको लापरबाहीको पराकाष्ठा हो । यो प्रकरणले जेलभित्र व्यापक सुधारको खाँचो औंल्याएको छ ।

कैदी सुनुवारको मृत्यु र जेलभित्रको बेथितिका विषयमा गृह मन्त्रालय र प्रहरी परिसर ललितपुरले गठन गरेका छुट्टाछुट्टै समितिबाट अनुसन्धान भइरहेका छन् । जेल सुधारका निम्ति यसअघि पनि विभिन्न कार्यदल गठन नभएका होइनन् । कारागार सुधार योजना प्रत्येक गृहमन्त्रीको प्राथमिक एजेन्डामा पर्दै आएका पनि हुन् । गृहमन्त्री रामबहादुर थापाले पनि कारगार सुधार योजनालाई प्राथमिकतामा राख्दै ८२ बुँदे गृह प्रशासन सुधार कार्ययोजना सार्वजनिक गरेका छन् । नक्खुलाई केन्द्रित गरी अहिले भइरहेको अनुसन्धान विगतमा जस्तै औपचारिकतामै सीमित हुन्छ कि अध्ययन प्रतिवेदनलाई आधार बनाएर मुलुकभरकै जेल सुधारका लागि कार्ययोजना बनाएर सरकार अघि बढ्छ, हेर्न बाँकी छ ।

जबरजस्ती करणी र व्यक्ति हत्या मुद्दामा कैद सजाय भोगिरहेका सुनुवारको मृत्यु कुटपिट र खानामा विष मिसाइएका कारण भएको परिवारजनले दाबी गर्दै आएका छन् । त्रिवि शिक्षण अस्पतालले पोस्टमार्टमबाट मृत्युको कारण पत्ता लाग्न नसकेको रिपोर्ट दिएपछि यो घटना रहस्यमय बनेको छ । सघन अनुसन्धानले मृत्युको कारण पत्ता लगाउला/लगाउनुपर्छ । सरकारले भने कैदीको अस्वाभाविक मृत्यु नदोहोरिने सुनिश्चितता गर्न सक्नुपर्छ । सामान्य भनेर ससाना विकृति/विसंगतिमा बेपरवाह बनिदिँदा नै आपराधिक घटना हुने हुन् ।

कारागारभित्र कैदीबीच कुटपिट, झडपका घटना बेला–बेला सार्वजनिक हुँदै आएका हुन् । विभिन्न व्यवसायबाट प्राप्त हुने आम्दानी तथा नाइके र भाइ नाइकेका नाममा हुने शक्तिको चलखेललगायतका कारण ‘बलिया’ कैदीले अधिक सुविधा उपभोग गर्ने र कमजोर कैदी मानसिक त्रासमा बस्नुपर्ने अवस्था रहेको तथ्य छिपेको छैन ।

‘गृहमन्त्री कारागार भ्रमणका आएका बेला दिन भनी’ सुनुवारले लेखेको पत्रमा समेत जेलभित्र पैसा मागिने, नदिए कुटपिट गरिने, जेलभित्र लुकाएर मोबाइल लैजाने गरेको, पैसा र पहुँचका भरमा केही कैदी जेलबाहिर घुम्न जान सक्ने अवस्था रहेको, चौकीदारको दादागिरी बढेको जस्ता बेथितिको चर्चा छ । पत्रमार्फत जेलभित्र सेवाका नाममा व्यापार हुने र रक्सी, मोबाइल फोनजस्ता प्रतिबन्धित वस्तु कैदीको सहज पहुँचमा पुर्‍याइने गरेका तथ्य पनि आएका छन् । नक्खुमा जस्तै बेथिति मुलुकका अन्य कारागारमा पनि हुन सक्छन् । जेललाई विकृति–विसंगतिको जालोमा हुल्ने कारागार प्रशासनका कर्मचारीमाथि छानबिन र कारबाही हुनुपर्छ । कैद मिनाहाका निम्ति जेल प्रशासन र नाइकेलाई खुसी पार्नुपर्ने बाध्यता एवं आर्थिक चलखेल जेल सुधारको बाधक देखिएकाले राजनीतिक शक्ति र पहुँचका भरमा जथाभावी कैद मिनाहा गर्ने अभ्यास पनि रोकिनुपर्छ ।

जेल कसुरदारले आफ्नो गलत कार्यप्रति प्रायश्चित्त गरी आचरण सुधार गरोस् भनेर गरिएको व्यवस्था हो । कैदीको आचरण सुधार हुनेखालको वातावरण जेलभित्र हुनुपर्छ । तर कैद सजाय भुक्तान गरिसकेपछि पनि आपराधिक क्रियाकलापलाई निरन्तरता दिएका थुप्रै दृष्टान्त छन् जसमा जेलभित्रको विसंगतिपूर्ण वातावरणले पनि प्रेरित गरेको हुन सक्छ । त्यसैले जेल कैदीलाई आपराधिक कार्यमै धकेल्न होइन, सुधार्ने थलो बनाउनुपर्छ । नक्खुको कैदी मृत्यु प्रकरणबाट पाठ सिक्दै मुलुकैभरका जेललाई साँच्चिकै सुधारगृह बनाउन गृहमन्त्रीको तदारुकता खाँचो छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७५ ०८:०४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT