रञ्जनाको सम्झना

सम्पादकीय

काठमाडौँ — सुरुमा ब्राह्मी भनियो । ब्रह्माको बोली भनेर । शासकहरूकै भाषामा त्यसपछि लिच्छवि भनियो । त्यसैलाई पछि नेवारी भनियो । नेवारी लिपिभित्रै एउटा सुन्दर लिपि विकास भयो । बाह्रौं शताब्दीदेखि त्यो लिपिलाई रञ्जना भनियो ।


बौद्ध धर्मका धेरै ग्रन्थ लेखिए । कतिपय हिन्दु ग्रन्थ पनि । सरस्वती बास गर्ने अक्षरलाई सुनको मसीले लेख्न भनियो । अक्षर सुन्दर पार्न डिको दिन थालियो । हेर्दा सुन्दर र बुझ्दा आनन्द । जसले लिपिका अक्षर पढ्यो उसको मन रञ्जन हुने भएकाले रञ्जना नाम काडियो ।

Yamaha


इतिहासकारहरू नेपालको यो मौलिक लिपिको आफ्नै इतिहास ठोस रूपमा ठोकुवा गर्न सक्दैनन्, लिपिकै इतिहास लिपिबद्ध छैन भन्छन् । तर रञ्जना लिपिसँगै काठमाडौं सभ्यताको पहिचान गाँसियो । शताब्दीयौंसम्मका इतिहास, भाषा, संस्कृति, परम्परा, विश्वास र मान्यताका प्रमाण यही लिपिले जोगायो ।


करिब दुई हजार वर्षको इतिहास बोकेको लिपि आफैंमा मौलिक सम्पदा रह्यो । काठमाडौंबाहिर सिञ्जा र डोटीजस्ता पश्चिमी किल्लाहरूसम्म पुग्यो । उत्तरमा चीन हुँदै जापानसम्म । भारतीय सहरहरूसम्म फैलियो । तर राजनीतिक परिवर्तनहरू र बाह्य प्रभावहरूको प्रवाह थेग्न सकेन । शाहकालयता यसलाई राज्यले दुरुत्साहित पार्दै लग्यो । लिपि सुस्ताउँदै जाँदा अहिले त सम्झना मात्रै ।


मठमन्दिरमा हिन्दु, बौद्ध धर्मसम्बन्धी श्लोक, मन्त्र, तान्त्रिक विधि, स्वास्थ्य उपचार विधिलगायत हजारौं पुस्तक रञ्जना लिपिमै लेखिएका छन् । सातौं शताब्दीतिर तान्त्रिक विद्या सुरु भएसँगै मन्त्र लेखिन थालेको मानिन्छ । त्यसकारण यो लिपिको ज्ञानले काठमाडौ सभ्यताको ठूलो कालखण्डको इतिहास बुझ्न सघाउँछ ।


लेख्न गाह्रो हुने, खर्चिलो हुने यही विस्मृत लिपिको जनस्तरमा पठनपाठन भने जेनतेन जारी छ । काठमाडौंको ज्याठास्थित नेपाल लिपि गुठीमा कक्षा लिन जाने विद्यार्थी इतिहासलाई इतिहासकै लिपिले बुझ्न उत्सुक देखिन्छन् । कतिले यसको युनिकोड बनाएर सफ्टवेयरमा राख्न पहल गर्दैछन् । फन्ट बनाउन खोज्दैछन् ।


काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न पुस्तकालय, संग्रहालयमा गरी रञ्जनामा लेखिएका हजारौं हजार ग्रन्थ आफंैमा अथाह सम्पत्ति हुन् । मुद्रण प्रविधिको विकास हुनुअघिका यी ग्रन्थभित्र हातले लेखिएका एकएक अक्षर आफैंमा कलाका स्वरूप हुन् । यिनको अध्ययन गर्ने चाख आजका विद्यार्थी, शोधार्थी र इच्छार्थीहरूमा हुनु आफ्नो सभ्यताको सम्मान र सिकाइ हो ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको नेपाल भाषा केन्द्रीय विभागले रञ्जनासहित विभिन्न लिपिबारे पठनपाठन गर्छ तर स्नातकोत्तरका दुवै सत्रमा गरी जम्मा बीस, बाइस जना विद्यार्थी हुने गर्छन् । नेपाल भाषामै पढाइलेखाइ गर्न पनि देवनागरी प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । लिपि विज्ञानअन्तर्गत लिपि यान्तरण गर्न सिकाइन्छ जसमा एउटा लिपिबाट अर्कोमा बदलेर पढ्न र बुझ्न सकिन्छ ।
त्यसकारण रञ्जनाको जगेर्ना गर्न स्थानीय जागरण जति आवश्यक छ, उति राष्ट्रिय नीति र स्थानीयताको सम्मान । कुनै पनि लिपि राजनीतिले मात्र होइन साहित्यले पनि जोगाउँछ । नेवारी साहित्य पनि देवनागरी लिपिमा लेखिन थालेपछि रञ्जनाका अभिभावक कोही भएनन् । रञ्जनामै साहित्य रचना गर्न र गराउन सोझै नसकिए पनि यसको व्यावहारिक पठनपाठनका लागि प्रविधि प्रयोग प्रोत्साहित गर्न सकिन्छ । कम्तीमा सुरुवात यसको प्रचारबाट त गर्न सकिन्छ । काठमाडौं महानगरपालिकालगायत केही स्थानीय तहले कार्यालयहरूको बोर्ड र लेटरप्याडमा रञ्जना लिपि प्रयोग थालेका छन् तर सुदीर्घ नीति तय गर्न सकेका छैनन् ।


कैयौं रैथाने भाषा जसोतसो बाँचे पनि लिपिविहीन छन् । लिपि नभए आजको छ्यासमिसे समयमा कमजोर भाषा मौलिक रहन झन् गाह्रो हुन्छ । त्यसले अन्तत: समुदायलाई हीनभावग्रस्त बनाइदिन्छ । मौलिक लिपिले समुदायको सभ्यतासँगै आत्मसम्मान बचाइरहेको हुन्छ ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७५ ०८:३४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सीको ‘विश्व सञ्चालन’ सोच

अहिले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको स्थिति तरल छ । चीनले आफ्नो भविष्यको खाका तयार पारिसक्यो । अब बाँकी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि आफ्नो खाका तयार पार्ने समय भएको छ ।
केविन ‌रुड

काठमाडौँ — केही समययता पश्चिमा देशहरूबीचको विभाजन खुलेआम देखिन थालेको छ । केही साताअघि उत्तर एटलान्टिक सन्धि संगठन (नाटो) को शिखर सम्मेलन तथा गत महिना क्यानडामा सम्पन्न जी–७ राष्ट्रहरूको सम्मेलनमा सदस्य देशहरूबीचको विभाजन सतहमै आएको थियो । एकातर्फ अमेरिकी अलायन्समा विभाजन देखिन थालेको छ भने आर्कोतर्फ दिनानुदिन चीनको अन्तर्राष्ट्रिय तहमा प्रभाव बढ्दै गएको छ ।

गत महिना सम्पन्न चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) को केन्द्रीय सम्मेलनले चीनको परराष्ट्र मामिलाबारे धेरै नीति पारित गर्‍यो । सन् २०१२ मा सी चिनफिङ सर्वसम्मत रूपमा राष्ट्रपति भएपछिको यो दोस्रो केन्द्रीय सम्मेलन थियो । यसप्रकारका सम्मेलन दैनिक कार्यक्रम जस्ता सामान्य होइनन् । त्यहाँ नेतृत्वले विश्वमा चीनको स्थानलाई कसरी हेरेको छ भनी छलफल गरिन्छ र विश्वलाई पनि चीनबारे थाहा दिइन्छ ।


२०१४ मा चीनले देङ सीआओपिङको भनाइ ‘शक्ति प्रदर्शन नगर, समय लिऊ, पहिला आक्रमण नगर’ लाई आधार मानेरै एक सम्मेलनको आयोजना गरेको थियो । त्यसपछि चीनको अन्तर्राष्ट्रिय सक्रियताको नयाँयुग प्रारम्भ भयो । उक्त परिवर्तनले अहिलेका राष्ट्रपति सीमा शक्ति केन्द्रित भएको र अमेरिकी शक्तिमा तुलनात्मक रूपले गिरावट आएको तथा चीन विश्वकै आर्थिक शक्तिको रूपमा उदाएको चिनियाँ नेताहरूको बुझाइ प्रदर्शित गर्‍यो ।


२०१४ पछि चीनले आफ्नो सैन्य उपस्थिति साउथ चाइन सीमा बढाउँदै लगेको छ । यस्तै नयाँ सिल्क रोडको नीतिलाई अर्बौं–अर्ब डलरको व्यापार, लगानी र निर्माण योजनामा परिणत गरेको छ । यो ठूलो भू–राजनीतिक र आर्थिक पहल हो । यस योजनाले युरेसिया, अफ्रिका र अन्य गरी ७३ राष्ट्रलाई सामेल गरेको छ । साथै चीनले विश्वका अधिकांश विकसित राष्ट्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक कोष सरहको नयाँ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बैंक तथा एसियाली पूर्वाधार लगानी बैंक स्थापनाका लागि राजी गराइसकेको छ ।


चीनले आफ्नो तात्कालिक महत्त्वको क्षेत्रभन्दा पनि बाहिर गएर पूर्वी एसियामा कूटनीतिक सम्बन्ध बढाएको छ । यस्तै २०१५ को इरानको आणविक सम्झौतामा पनि चीनको सक्रिय सहभागिता थियो । चीनले श्रीलंका, पाकिस्तान र डिजबाउटीमा आफ्नो नौसेना अखडा बनाएको छ भने रसियासँग पनि नौसैनिक अभ्यास गरिरहेको छ । गत मार्चमा चीनले आफ्नै अन्तर्राष्ट्रिय विकास संस्था पनि स्थापना गरेको छ ।


पश्चिमी देशहरूले मान्यता नदिए पनि चीनले २०१४ यता बृहत् योजना बनाएरै अगाडि बढिरहेको छ । सिकारुहरूका लागि सीपीसीको भूमिका पहिलाभन्दा निकै सशक्त हुँदै छ । राष्ट्रपति सीले देशको ठूलो नीतिगत छलफलमा पार्टीको भूमिका निकै कमजोर रहेको महसुस गरी यसको भूमिका बढाउँदै राज्य संयन्त्रमाथि पार्टीको नियन्त्रणलाई पुन:स्थापित गर्ने नीति लिएका छन् ।


सी पश्चिमा इतिहासलाई बेवास्ता गरेर अगाडि बढ्ने पक्षमा छन् । उनी उदारवादी प्रजातान्त्रिक पुँजीवादमा मौलाउने फ्रान्सिस फुकुयामाको ‘इतिहासको अन्त्य’ को बिदाइ गर्दै लेनिनवादी राज्य लामो समयसम्म संरक्षित भएको हेर्न चाहन्छन् । यो दृष्टिकोणलाई ‘सी चिनफिङको सिद्धान्त’ का रूपमा लिइएको छ । चीनको परराष्ट्र नीति अहिले यही विचारमा अगाडि बढेको छ ।


सीको विचारमा ऐतिहासिक विकासक्रममा केही यस्ता अपरिवर्तनशील सिद्धान्त छन् जसलाई कुनै पनि हालतमा नकार्न सकिँदैन । अघिल्लो महिनाको परराष्ट्र नीति सम्मेलनमा त्यही विषय प्रमुख रहेको थियो । सुन्दा, यो पुरातन द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी छलफल जस्तो लाग्छ । त्यो हो नै । सी माक्र्सवादी–लेनिनवादी मान्यतालाई आफ्नो प्रमुख वैचारिक आधारका रूपमा मान्छन् ।


राजनीतिक र आर्थिक विकासका अकाट्य सिद्धान्तलाई जोड दिँदा द्वन्द्वात्मक–भौतिकवादी विश्व दृष्टिकोणका आधारमा विश्वका कुनै पनि घटना जथाभावी भएका हुँदैनन् । तसर्थ सीको तर्कमा यदि माक्र्सको विश्लेषणात्मक सिद्धान्तलाई अहिले प्रयोग गर्ने हो भने विश्व परिदृश्य नै परिवर्तनको संघारमा उभिएको छ ।


पश्चिमी राष्ट्रहरूको गिर्दो साखसँगै राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कारणले चीनको उदय भइरहेको छ । सीकै शब्दमा भन्दा ‘चीन अहिले आधुनिक युगकै सबैभन्दा उत्कृष्ट विकासक्रममा रहेको छ भने विश्वमा शताब्दीकै अकल्पनीय र गम्भीर परिवर्तन भइरहेका छन् ।’ चीनका अगाडि पनि बाधाहरू नभएका होइनन् । तर, सीका विचारमा ती बाधा अहिले अमेरिका र अन्य पश्चिमी देशहरूले भोगिरहेको भन्दा ठूला छैनन् ।


यो विचारले चीनको परराष्ट्र नीति कस्तो प्रकारले अगाडि बढ्छ भन्ने सबैको चासो छ । यस्तोमा एक दलीय माक्र्सवादी राज्यले ‘विचार’ लाई कसरी वास्तविकतासँग जोड्छ भन्ने प्रमुख चासो हो । प्रणालीले आफूले आफैंलाई विश्लेषण गर्ने यसरी नै हो । यो विषयमा सीले चीनका कूटनीतिज्ञहरूलाई के सन्देश दिएका छन् त्यो भने अहिलेसम्म गोप्य छ ।


विशेष गरेर सीसीपीको केन्द्रीय सम्मेलन चीनको अन्तर्राष्ट्रिय नीति बनाउने संस्था र कूटनीतिज्ञहरूलाई सीको एजेण्डालाई आत्मसात गर्न बोलाइएको थियो । परराष्ट्र मन्त्रालयको पछिल्लो योजना र दृष्टिकोणप्रति सी निराश रहेकैले उनको उपस्थितिमा सम्मेलन गरिएको थियो । त्यस सम्मेलनमा उपस्थित सबै कूटनीतिज्ञ पहिला पार्टीका कार्यकर्ता हुन् भन्ने पहिलो सन्देश सी दिन चाहन्थे । त्यसैले आफ्नो विश्व दृष्टिकोणलाई परराष्ट्र नीतिका रूपमा सबै कार्यकर्ताले सक्रियतासाथ अगाडि बढाउनुपर्ने उनको सुझाव थियो ।


गत महिनाको उक्त सम्मेलनपछिको परिवर्तनले विश्व संचालनलाई नै धक्का दिएको छ । सीले २०१४ मा नै भविष्यमा विद्यमान अन्तर्राष्ट्रिय संरचनाको स्थितिमा परिवर्तनका लागि संघर्ष हुने बताएका थिए । तर उनले त्यसको विस्तारपूर्वक व्याख्या भनेका गरेका थिएनन् । यद्यपि त्यससँग सम्बन्धित ३ वटा अवधारणा– अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था, अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली र विश्व संचालनमा काम केन्द्रित गराएका थिए ।


चिनियाँ भाषामा ‘अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था’ भन्नाले संयुक्त राष्ट्रसंघ, द ब्रेटन उड्स इस्न्टिच्युसन्स, द जी–२० र अन्य बहुपक्षीय संस्थाहरू (जसमा चीनको सहभागिता) छ, साथै अमेरिकी नेतृत्वको गठबन्धन (जसमा चीन सहभागी छैन) लाई जनाउँछ । ‘अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली’ भन्नाले बहुपक्षीय संस्थाहरूको जालो जसले विभिन्न सन्धि सम्झौताको दायराभित्र रहेर आफ्नो र अर्काको सार्वभौमिकताको रक्षाका लागि गर्ने कार्य भन्ने जनाउँछ । र ‘विश्व संचालन’ भन्नाले अन्तर्राष्ट्रिय प्रणालीका आधारमा गरिने काम कारबाही भन्ने बुझाउँछ ।


सीसीपीको केन्द्रीय सम्मेलनमा सीले अभिव्यक्त गरेको सबैभन्दा नयाँ कुरा भनेको उनले अब चीनले ‘निस्पक्ष र न्यायिक तवरबाट विश्व संचालन प्रणाली परिवर्तन गर्न नेतृत्व प्रदान गर्ने’ बताए । यो अहिलेसम्मकै चीनले आफ्नो अभिप्रायलाई लिएर हुने गरेका प्रश्नहरूमा दिएको सबैभन्दा सिधा उत्तर हो । अब विश्व चीनको अन्तर्राष्ट्रिय नीतिको सक्रियता र त्यसले उत्पन्न गर्ने नयाँ तरंगका लागि तयार भएर बस्नुपर्ने छ ।


अन्य अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय जसरी नै चीन पनि अहिलेको बहुपक्षीय प्रणालीले काम नगर्नेमा होसियार छ । त्यसैले सी ‘विश्व संचालन प्रणालीको परिवर्तन’ लाई नेतृत्व प्रदान गर्न चाहन्छन् । ‘भित्री राष्ट्रिय स्वार्थ’ परिपूर्ति गर्न चीनले बहुपक्षीय संस्थाहरूमा आफ्नो कूटनीतिक सक्रियता बढाउँदै लग्नुले पनि त्यही इंगित गर्छ ।


सीले चिनियाँ कूटनीतिज्ञहरूलाई भविष्यमा चीनको परराष्ट्र नीतिको दिशा र विश्व संचालन प्रणाली परिवर्तन राष्ट्रिय स्वार्थलाई केन्द्रमा राखेर गर्नुपर्ने बताएका छन् । यस सन्दर्भमा चीन एकभन्दा बढी ‘बहु–ध्रुवीय’ अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली चाहन्छ । यसो भए विश्वमा अमेरिका र पश्चिमी देशहरूको प्रभाव तुलनात्मक रूपमा घट्छ ।


अब बाँकी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायलाई कस्तो प्रकारको विश्व व्यवस्था चाहिएको हो त्यो निक्र्योल गर्ने बेला आएको छ । युरोपियन युनियन, दक्षिणपूर्वी एसियाली राष्ट्रहरूको संगठन वा अफ्रिकन युनियनले अन्तर्राष्ट्रिय नियमका आधारमा भविष्यमा कस्तो प्रणाली चाहेका हुन् ? अमेरिकाले ट्रम्प हुँदा वा नहुँदा कस्तो व्यवस्था चाहेको हो ? र, हामी सबैले सामूहिक रूपमा कसरी युएन चार्टर, ब्रेटन उड्स र मानवअधिकारको अन्तर्राष्ट्रिय घोषणापत्रमा आधारित विश्व मान्यतालाई जगेर्ना गर्छौं ?


अहिले अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्थाको स्थिति तरल छ । चीनले आफ्नो भविष्यको खाका तयार पारिसक्यो । अब बाँकी अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि आफ्नो खाका तयार पार्ने समय भएको छ ।
(प्रोजेक्ट सिन्डिकेटबाट अनूदित यो लेख केविन रुडले नेसनल युनिभर्सिटी अफ सिंगापुरस्थित ली क्वान यू स्कुल अफ पब्लिक पोलिसीमा दिएको भाषणको सम्पादित अंश हो ।)
रुड अष्ट्रेलियाका पूर्वप्रधानमन्त्री हुन् ।

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७५ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT