मर्दवादी राज्य संयन्त्रको तिकडम

सडकमा हुँदासम्म समाजमा अन्याय, अशान्ति र उत्पीडन मात्रै देख्नु, सत्ताको कुर्सीमा चढ्नासाथ न्याय, शान्ति र समृद्धि मात्रै देख्नु आपराधिक कर्तुत हो ।
राजेन्द्र महर्जन

काठमाडौँ — कानुनका किताब उनीहरूकै हतियारका कारखाना पादरी र प्रोफेसर उनीहरूकै जज र जेलरसमेत उनीहरूकै सबै हाकिम उनीहरूकै बर्ताेल्त ब्रेख्त, जर्मन कवि/नाटककार राजा वीरेन्द्रको निरंकुश शासनकालमा भएको थियो, नमिता–सुनिता बलात्कार र हत्याकाण्ड ।

त्यस काण्डमा मुछिएका दरबारिया ठूलाबडा र तिनको बचाउ गर्ने पञ्चायत व्यवस्थाविरुद्ध भएको संघर्ष भयो । संघर्षको अगुवाइ गरेका प्रतिबन्धित राजनीतिक दल र तिनका नेताहरू अचेल सत्ता र प्रतिपक्षका नेतामा दरिएका छन् ।

तिनीहरू १३ वर्षीया किशोरी निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्यामा सत्ताधारीको भाषा र शासकको भावभंगिमा प्रकट गर्दै छन् । चाहे सडकमा हुँदा होस् या सत्तामा चढ्दा, सधैं पीडितको हकहित र न्यायको पक्षमा उभिने अभियन्ताको भूमिका खेल्नुको सट्टा सत्ता–शक्तिमा रमाउने र भाषा–भाव फेर्ने प्रवृत्ति आफूलाई क्रान्तिकारी र कम्युनिस्ट भन्न चाहने दल र नेताहरूमा पनि प्रभावशाली छ ।

Yamaha

पीडितको हकहित र न्यायको पक्षमा हुने प्रत्येक संघर्षलाई ‘अराजक जत्थाको दुस्प्रयास र राजनीतिक घुसपैठ’को रूपमा प्रचार गर्नु प्रत्येकजसो सत्ताधारीको प्रिय भाषा हो । सूर्यबहादुर थापादेखि खड्गप्रसाद शर्मा ओलीजस्ता प्रधानमन्त्रीको भाषा एकै हुँदा र त्यसलाई सुदूर पश्चिमका सत्तासीन सांसदहरूले पनि सापटी लिँदा भाषाको ‘एक्रोबेटिक्स’मात्रै देखिएको छैन, चटके भाषाभित्रको सत्ताधारीको राजनीति पनि छर्लंगै देखिएको छ ।

यस्तो कपटी भाषाको कार्पेटले दमन र हिंसालाई छोपछाप गर्न खोज्छ । तिनलाई अनेक तर्कका साथ जायज र वैध बनाउन खोज्छ, त्यस्ता दमन र हिंसाप्रति आम जनतासँग सम्मति र स्वीकारोक्ति माग गर्छ । पीडकलाई बचाउन ठड्याइएका संरचना थप षड्यन्त्रकारी, दमनकारी र हिंस्रक बनाउनु शासकीय भावभंगिमाकै अभिव्यक्ति हो ।

पुन:संरचना नभएको संयन्त्र
‘बन्दुकको आँखा हुँदैन’ भन्ने शेरबहादुर देउवाजस्ता प्रजातन्त्रवादी सिद्धान्तकारहरूले बनाएको भाष्य तथा त्यसलाई लागु गर्ने प्रहरी प्रशासनजस्तो दमनकारी संरचना ‘प्रजातान्त्रिक’देखि ‘कम्युनिस्ट’सम्मका शासकलाई मनपर्ने अंग रहेछन् ।

त्यसैले ती संरचनामा पुन:संरचना नगर्न र त्यसको चरित्रमा खासै फेरबदल नगर्न उनीहरू हरतरहले प्रतिबद्ध रहँदै आएका छन् । तानाशाही राजतन्त्रदेखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्ममा पनि प्रहरी प्रशासनको संरचना र आन्तरिक चरित्रमा परिवर्तन नगरिनुमा राज्यका सबै खाले हर्ताकर्ताका सत्ता–स्वार्थ, दमनकारी नियत र मर्दवाद जिम्मेवार छन् ।

सत्ताधारीहरूले जनतामाथि दमन गर्न र जागिर विस्तार गर्न बनाएको राज्यको संयन्त्र अदालत र सेनाजस्तै पुन:संरचित नहँुदा लोकको नजरमा र लोकतन्त्रको कसीमा खरो उत्रनसकेको छैन । ‘जनताको सुरक्षा’का लागि भन्ने आकर्षक नाराले छोप्न खोजिए पनि प्रहरी प्रशासन पटक्कै जनमुखी र लोकतान्त्रिक हुन नसक्दा ‘जनताको साथी’को साइनबोर्डले उसैलाई गिज्याइरहेको छ ।

पटक–पटकका दमन भोगेका मधेसी जनताको नजरले हेर्दा मधेस आन्दोलनमा साम्प्रदायिक दमनकारी देखिन्छ, यो अंग । त्यस्तै महिलाको आँखामा मर्दवादी, दलितको दृष्टिमा सवर्णवादी तथा गरिब निमुखाको हेराइमा धनवादी देखिन्छ । पुरुष प्रभुत्व रहेको प्रहरी प्रशासन महिलाका हक–हितप्रति कस्तो धारणा राख्छ, सुन्तली धामीको बलात्कारदेखि माया विकको बलात्कार र हत्यासम्म, लक्ष्मी परियारको हत्यादेखि निर्मला पन्तको बलात्कार र हत्यासम्ममा प्रकट भएको छ ।

वास्तवमा सरकार, प्रहरी प्रशासन र बलात्कारीको नियत र मनोग्रन्थि पढ्दा खासै फरक देखिँदैन । बलात्कारीले महिलाका शरीर, अंग र अस्तित्वलाई आफ्नो सम्पत्ति ठान्छन्, अनि जबर्जस्ती कब्जा गर्दै मालिकत्व दाबी गर्न खोज्छन् । योभन्दा कम हिंस्रक मर्दवादी छैनन्, महिलाप्रति प्रहरी प्रशासन, अदालत र सरकारका अधिकांश पुरुषका हेराइ र गराइ ।

आफूलाई महिलाको मात्रै होइन, सिंगो देश, आमजनता र शासनतन्त्रकै मालिक वा स्वामी ठान्नेहरूको शक्ति, सम्पत्ति र शास्त्रमाथि पहुँच नभएका महिलाप्रति दृष्टि र गर्ने व्यवहारमा खासै भिन्नता छैन । बलात्कारी, उत्पीडक र अन्यायी आचरण देखाएका व्यक्ति–शक्तिहरूका सुरक्षा र संरक्षणका लागि गरिएका गैरकानुनी व्यवहारले उनीहरूका घोषित सत्य सुरक्षाको नीति नक्कली रहेको प्रमाणित गर्छ ।

जनता विरुद्ध राज्यको षड्यन्त्र
कलाकार प्रवीण गुरुङको हत्यामा खडा गरिएको नक्कली हत्याराको प्रकरण संस्कृति तथा पर्यटनमन्त्री रवीन्द्र अधिकारीलाई भन्दा बेसी कसलाई थाहा होला र † ११ वर्षका निसान खड्काको अपहरणका दुई अभियुक्त अजित तामाङ र गोपाल तामाङको ‘फेक इन्काउन्टर’बारे गृहमन्त्री रामबहादुर थापा बादललाई जति अरू कसलाई ज्ञात होला ? ‘संक्रमणकालमा बलात्कार त हुन्छ नै’ भन्ने र बलात्कारको मुद्दा उठानलाई सरकारलाई असफल पार्ने षड्यन्त्रको रूपमा बुझ्ने पूर्व गृहमन्त्री वामदेव गौतमजस्ता बुझक्कड नेताहरूको महामारी छ, यहाँ ।

तिनै जानकार मन्त्री र बुझक्कड नेता महोदयहरूले जब प्रहरी प्रशासनको फेक (नक्कली) अनुसन्धान र न्यायको नौटंकीलाई उजागर गर्नुको सट्टा ढाकछोप गर्नु आफ्नो पदीय दायित्व सम्झन पुग्छन्, तब फेक इन्काउन्टरमा गैरकानुनी हत्यासँगै झुटा बलात्कारी, नक्कली हत्यारा निर्माण र प्रदर्शनको लहर आउँछ । निर्मला पन्तको काण्डमा मानसिक अवस्था ठिक नभएका दिलिप विष्टलाई बलात्कारीका रूपमा उभ्याएर सक्कली बलात्कारीलाई बचाउने उद्यम यसकै एक कडीमात्रै हो ।

चाहे बलात्कारको उद्योग होस्, चाहे बलात्कारीलाई बचाउने सरकारी उद्यम, संलग्न उद्यमी पुरुषहरूले देखाउने शक्ति–सम्बन्ध र देखिने शक्ति–संरचना पञ्चायतकालदेखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रकालसम्म यथावत छ । पञ्चायतकालमा नमिता–सुनिता बलात्कार र हत्याकाण्डमा शक्तिशाली दरबारिया नै बलात्कारी र हत्यारा भएका कारण बचे–बचाइए, तिनको तुलनामा शक्ति र सम्पत्तिमा कमजोर भएकै कारण पीडितहरू पीडित रहे ।

न्यायको गुहार अँध्यारोमै हरायो । सत्ता–शक्ति र सम्पत्तिमा प्रभुत्वका भएका पीडकहरूको तुलनामा कमजोर भएकै कारण समाजवाद उन्मुख लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा पनि लक्ष्मी परियार, अजित मिजार, मना सार्की र माया विकहरू मारिएको मारियै छन् । उनीहरूलाई सम्मान र न्याय, उनीहरूका परिवारजनलाई राहतसँगै पीडकहरूलाई कडा सजायमा विभेद जारी छ । उनीहरूमाथि भएका उत्पीडन र हिंसामा आफूलाई मानव अधिकार र लोकतन्त्रका मसिहा ठान्नेहरूले बोल्नुसमेत जरुरी ठानेनन् । तिनीहरूबाट वर्तमान शक्ति–संरचना र शक्ति–सम्बन्धमा फेबदलको प्रयास गर्ने सम्भावना पनि छैन ।

अपराधमा देखिने शक्ति–सम्बन्ध
गरिब र शक्तिहीन निर्मला पन्त बलात्कार र हत्याकाण्डमा राजनीति र प्रशासनिक नेतृत्वमा पकड भएका धनीमानी पुरुषको दुस्प्रभाव बलियोसँग देखिएको छ । उनीहरूले राजनीति, प्रहरी प्रशासन र केन्द्र सरकारलाई समेत प्रभाव पारेर छानबिन र कारबाहीमा ढिलाइ गरेका मात्र होइनन्, छानबिनलाई महिना दिनसम्म गाईजात्रा देखाउने, प्रमाण नष्ट गर्ने तथा नक्कली बलात्कारी खडा गर्ने काम भ्याएका छन् ।

प्रहरी प्रशासन, सरकार र सत्तासीन दलले गरिरहेका षड्यन्त्र, हिंसात्मक दमन र उदासीन व्यवहारमा अपराधको राजनीतीकरण देखिएकै छ, प्रशासन र राजनीतिको अपराधीकरण पनि प्रस्ट देखिएको छ । यी तीनै घटकको ‘सिम्बायोटिक रिलेसन’ (सहजीवी सम्बन्ध) व्यापक र गहन भएपछि सडकमा कर्फ्यु लगाइन्छ, न्याय माग्नेहरूलाई गोली खुवाइन्छ, आफैले गोली खुवाएकाहरूलाई सहिद घोषणा गरिन्छ, दस–दस लाखको बिटाले न्याय माग्ने मुखलाई थुन्ने प्रयास गरिन्छ । न्यायको मागलाई गोली र पैसाले लेनदेन गर्नु आफैमा अश्लील राजनीतिक हर्कत हो ।

यस्ता अनेक अश्लील राजनीतिक हर्कत विरुद्ध आम मानिसमा सन्देह छ, प्रश्न र विरोधभाव छ, जुन कैलालीदेखि काठमाडौंसम्मका सडकमा पोखिएको छ । यस्तो आक्रोश लक्ष्मी परियार, अजित मिजार, मना सार्की र माया विकहरूमाथि भएका हिंसामा नपोखिनु छक्क पार्ने परिघटना हो ।

पक्कै पनि जस्तोसुकै अपराध, प्रशासन र राजनीति बीचको फोहोरी सञ्जाल विरुद्ध थालिएको राजनीतिक प्रतिरोध र सडकका प्रदर्शनलाई ‘जनताको जीउज्यानको राजनीतीकरण’ भनिँदैन । पीडित निर्मलाको पक्षमा उभिँदा–उभिँदै पनि बाबुराम भट्टराईजस्ता राजनीतिक नेताले समेत ‘जनताको जीउज्यानको राजनीतीकरण नगर’ भनी ट्विटेको देख्दा उदेक लाग्नु अनौठो होइन ।

खासमा जनताको जीउज्यानको रक्षा र हकहित प्राप्तिका लागि राजनीतीकरण जरुरी भएको हो, तिनका समस्या र मुद्दाको अराजनीतीकरणको विरोधमा राजनीतीकरण आवश्यक भएको हो । पक्कै पनि कुनै राजनीतिक दल वा भ्रातृ संगठन विशेषका निहित स्वार्थ पूर्तिका लागिमात्रै यस्ता मुद्दाको उठान वा समस्या र समाधानको दलीयकरणलाई जायज ठहर्‍याउन सकिँदैन ।

तर जनमुखी र लोकतान्त्रिक दल र संगठनको कामै जनताको जीउज्यानको रक्षा र हकहितको प्राप्तिका लागि राजनीतीकरण गर्नु हो । सडकमा हुँदासम्म समाजमा अन्याय, अशान्ति र उत्पीडनमात्रै देख्नु, सत्ताको कुर्सीमा चढ्नासाथ न्याय, शान्ति र समृद्धिमात्रै देख्नु तथा जनताका मागको राजनीतीकरणलाई अपराध ठान्नुचाहिँ आपराधिक करतुत हो, कुनै लोकतान्त्रिक आचरण होइन ।

ट्विट :@rmaharjan72

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:३२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

नचिनिएको लिम्बुनी फूल

कमल मादेन

काठमाडौँ — तेह्रथुमस्थित लालीगुराँस नगरपालिकामा लिम्बु समुदायसँग सम्बन्धित चोत्लुङ पार्क (सिद्धिस्थल) बन्दैछ । त्यहाँ मेयर अर्जुन माबुहाङले लिम्बुको मुन्धुममा लिम्बुनी फूलको कुरा आउने हुनाले पार्क वरिपरि रोप्न चाहेका रहेछन् । उनले लिम्बुनी फूल कुन वनस्पति होला भनी मसँग जिज्ञासा राखे ।

मैले लालीगुराँसको वसन्तपुर वरिपरि नै पाइने त्यस फूल चिनाइदिएँ । दुई महिनापछि चोत्लुङ पार्क पुग्दा वरिपरि लिम्बुनी फूल रोपिएको देखेँ ।

लिम्बु समुदायमा लिम्बुनी फूलबारे चर्चा–परिचर्चा भइरहन्छ । तर कुन वनस्पति लिम्बुनी फूल हो भनेर धेरैलाई हेक्का छैन । मैले अढाई दशकअघि पूर्वी नेपालको पहाडी तथा हिमाली जिल्लामा एक सुगन्धित पात भएको बुट्यानलाई लिम्बुनी फूल भनिन्छ भन्ने थाहा पाएको थिएँ । लिम्बुनी फूलको वनस्पतीय नाम ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’ हो । त्यसलाई धसिङ्गरे पनि भनिन्छ ।

लिम्बुनी फूलबाट मगमग वास्ना आउँछ । यो फूल लिम्बुसँग मात्र सम्बद्ध छैन । यसको पात तथा मुन्टाबाट उत्पादित सुगन्धित तेल मिसाइएको खाद्यवस्तु तथा औषधि संसारभर उपभोग भइरहेको छ । लिम्बुनी फूल २–३ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ । यो समुद्री सतहबाट १ हजारदेखि ३२ सय मिटरसम्मको भू–उचाइमा पाइन्छ । यसको पात चाम्रो, खस्रो र किनारामा मसिना दाँती हुन्छ । पात सुगन्धित हुन्छ । पात माड्दा झन्डै कपुरको जस्तो कडा वास्ना निस्कन्छ ।

नामकरण
फूल अत्यन्त सुगन्ध हुने भएकाले लिम्बुनीले कपालमा सिउरिन्थे होलान् । त्यसैले यसलाई लिम्बुनी फूल भनिएको हुनुपर्छ । वनस्पति विभागले प्रकाशन गरेको ‘नेपालका वनस्पतिजन्य सुगन्धित तेल’ (सन् २०१८) शीर्षक पुस्तकमा ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’लाई ‘लिमुनीझार’ भनिन्छ भन्ने लेखिएको छ । यो वनस्पति अक्सर भिराला ढुङ्गा भएको, घामले भेट्ने, तर चिस्यान जमिनमा पाइन्छ ।

यो वनस्पतिको वैज्ञानिक पहिचान डेनिस वनस्पतिविद नाथानियल वालिचले सन् १८२० मा गरेका हुन् । वालिचले कोलकाताबाट प्रकाशन हुने ‘एसियाटिक रिसर्चेज’ जर्नलमा उक्त वनस्पतिको नामकरण ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’ गरी वनस्पतिक विवरण उल्लेख गरे । विशेषत: पातबाट वास्ना अर्थात फ्राग्रान्स आइरहने भएकाले ‘गौउल्थेरिया’ समूह/जाति अन्तर्गतको यो प्रजातिलाई ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’ नामकरण गरिएको हो । यो प्रजाति अन्य केही देशमा पाइन्छ ।

उपयोग
लिम्बुनी फूलको पात तथा मुन्टाबाट सुगन्धित तेल उत्पादन हुन्छ । यो वनस्पतिलाई ‘विन्टरग्रिन’ नामले पनि चिन्छन् । यसबाट उत्पादित तेललाई ‘विन्टरग्रिन ओइल’ भनिन्छ । ‘इन्डियन जर्नल अफ बायोटेक्नोलोजी’ भोलम ११, (एप्रिल २०१२) ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’मा एक अत्यन्तै उपयोगी यौगिक रसायन ‘मिथाइल सोलिसिलेट’ पाइन्छ ।

उक्त यौगिक रसायन घाउ–खटिरा नियन्त्रण गर्न (एन्टिसेप्टिक), मांसपेसी सुन्निएको निको पार्न, घुँडा दुखाइ कम गर्न, पेटको ग्यास नियन्त्रण गर्नका अतिरिक्त खाद्य पदार्थमा समेत प्रयोग गरिन्छ । अमेरिकामा मात्र उक्त यौगिक रसायन मिसावटबाट शरीरको बाहिरी भागमा प्रयोग गरिने ४० भन्दा बढी औषधिजन्य वस्तु उत्पादन हुन्छ ।

नारायणप्रसाद मानन्धर लिखित ‘प्लान्ट्स एन्ड पिपुल्स अफ नेपाल’ (सन् २००२) पुस्तकमा उल्लेख गरिए अनुसार ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’को पातको रसलाई तातो पानीमा मिसाएर पिउँदा खोकी निको हुन्छ । शरीरभित्र जुका परेको व्यक्तिलाई यसको पातको रस करिब २ चम्चा पिउन दिनुपर्छ । कलिलो पात चपाएर खाए पनि जुका मर्ने उल्लेख छ । हिजोआज कुनै वनस्पतिलाई कच्चा रूपमै औषधि–उपचारका निम्ति उपभोग गर्न उपयुक्त हुँदैन भन्ने मान्यता छ ।

पातमा हुने रसायनको मात्रा तलमाथि भयो भने ज्यानलाई खतरा हुन्छ । मानन्धरले पातको रस माडेर मर्किएको ठाउँमा दल्दा निको हुन्छ भन्ने लेखेका छन् । तर हिजोआज उपचार पद्धतिको मान्यता अनुसार मर्किएको भागमा बेस्सरी मसार्नुहुन्न । पेटमा अपचजस्तो समस्या हुँदा यो वनस्पतिको फल चपाउँदा सन्चो हुन्छ भन्ने पनि लेखेको पढ्न पाइन्छ ।

यो वनस्पतिबाट उत्पादित सुगन्धित तेल दैनन्दिन खानपिनमा प्रयोग हुन्छ । दन्तमञ्जनमा यसैको सुगन्धित तेल मिश्रण गरिएको हुन्छ । आइसक्रिम, क्यान्डी, चकलेट, बिस्कुट, चुइङगम आदिमा सोही वनस्पतिबाट उत्पादन गरिने सुगन्धित तेल प्रयोग हुन्छ । विडम्बना भन्नुपर्छ, जुन चिज हाम्रा पहाडी तथा हिमाली भेगमा भेटिन्छन्, तिनलाई हामीले चिन्नैसकेका छैनौं ।

त्यसबाट निस्कने रसायन प्रयोग भएको वस्तु भने उपभोग गरिरहेका हुन्छौं । ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’ नेपाल, भारत, श्रीलंका, भूटान, चीन, मलेसिया, म्यान्मारमा पाइन्छ । यसमा पाइने रसायन यसैको अर्को प्रजाति ‘गउल्थेरिया प्रोकुम्बेन्स’मा पनि पाइन्छ । तर त्यो प्रजाति उत्तर अमेरिकाको हो ।

मूल्य
लिम्बुनी फूलको पात र मुन्टालाई रक्सी पार्न प्रयोग गरिने जस्तै विधि अर्थात डिस्टिलेसन प्रक्रियाबाट सुगन्धित तेल उत्पादन गरिन्छ । त्यो खर्चिलो पद्धति होइन । खोटाङ, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक, ओखलढुङ्गा, मकवानपुर, रसुवा र पर्वत जिल्लामा व्यावसायिक रूपमा ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’को सुगन्धित तेल औसत ५ हजार किलोग्राम प्रतिवर्ष उत्पादन हुने गरेको अनुमान छ ।

उत्पादित तेलमध्ये करिब २० प्रतिशत आन्तरिक रूपमा खपत हुन्छ । बाँकी मूलत: युरोप र अमेरिका निर्यात हुने गरेको छ । भारतमा ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’ तेलको प्रतिकिलो ४५ सय भारुसम्ममा कारोबार हुने बताइन्छ ।

हामी पनि लिम्बुनी फूलबाट सुगन्धित तेल उत्पादन उद्योगहरू ठाउँ–ठाउँमा स्थापना गर्न सक्छौं । यसतर्फ स्थानीय तथा प्रदेश सरकारको ध्यान जानुपर्छ । लिम्बु समुदायले ‘गउल्थेरिया फ्राग्राटिसिमा’लाई परापूर्व कालमा प्रयोग गर्थे होला । तर यथेष्ट अध्ययन, अनुसन्धान भएको छैन । यस वनस्पतिमा लिम्बु समुदायको मौलिक ज्ञान थियो भन्ने अभिलेख हुनसकेको भए त्यसबाट उत्पादन हुने वस्तुमा ‘प्याटेन्ट राइट’ दाबी गर्न सकिन्थ्यो होला । त्यो राष्ट्रकै गर्वको कुरो हुन्थ्यो ।

नेपालमा भएका जैविक विविधता तथा त्यसउपर विभिन्न जातजाति तथा समुदायको मौलिक ज्ञान, अभ्यास र अनुभव अभिलेखन भएको छैन । जसबाट विभिन्न जातजाति तथा समुदायले सयौं वर्षदेखि अभ्यास गर्दै आएका मौलिक तथा परम्परागत कुरा लोप भइरहेका छन् । तर तिनै कुरा विदेशीले खोज, अनुसन्धान गर्छन् ।

आधुनिक प्रविधि उपयोग गरी महत्त्वपूर्ण वस्तु तथा औषधि उत्पादन गरिएको हुन्छ । सरोकारवालालाई थाहै हुँदैन । त्यो अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य र मान्यता विपरीत हो । कुनै जैविक स्रोतमा कुनै जातजातिको ज्ञान, अभ्यास र सीप भए त्यसबाट हुने उत्पादन र त्यसबाट प्राप्त हुने लाभांश सरोकारवालाले पनि पाउनुपर्छ ।

प्रकाशित : भाद्र १२, २०७५ ०८:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT