रैथाने ज्ञान ब्युँताउने बेला

नारायण घिमिरे

काठमाडौँ — रोग र कीराले खेतबारीमा सताउँछन् । भकारीमा थन्काइसकेपछि पनि हाइसन्चो हुँदैन । हाम्रा पितापुर्खा घुन, पुत्ला, कीरा, मुसाविरुद्ध रैथाने वनस्पति भिडाइदिन्थे । फुलेको पातीको धूलो पोकामा बेरेर धान, गेडागुडी या अन्नमा राखेर वा भण्डारणबाहिर घरेलु ‘डिस्टिलेसन’ गरी प्राप्त झोल छर्कन्थे । खपटे, घुन र पुत्लालाई बोजोको धूलो पर्याप्त थियो ।

मकैमा लाग्ने घुन र पिठो, मसलामा आउने रातो बिटल नियन्त्रणका लागि लसुन, रायो, तोरीको तेल आदि उपयोग गरिन्थ्यो । जिरा, तुलसी, बाबरीलगायत धूलो वा झोल पनि खाद्यान्नलाई दिगो सुरक्षा दिने विकल्प थिए । नीमको तेल वा गेडाको धूलोले अन्न र गेडागुडी गोदामलाई कीरा लाग्नबाट जोगाउँथे ।

धुर्सेली या नीमको पात सुकाएर अन्न र गेडागुडीसँगै गोदाममा हालिदिँदा कीरा कम लाग्थ्यो । नरिवल तेल या मेन्थोल हरियो चना वा केराउमा लाग्ने कीराको नियन्त्रणमा प्रभावकारी मानिन्थ्यो । हामीले प्रयोग गर्ने घरेलु झोल औषधि खाद्य सुरक्षाका कवच मात्र थिएनन्, मानव स्वास्थ्यका लागि हितकारी आयुर्वेदिक महत्त्वका थिए । ती खाद्यको गुण वृद्धि गर्न सहयोगी हुन्थे ।

रुद्राक्ष खेती मालाका लागि मात्र थिएन । यसको काठ निकै बलियो हुन्थ्यो । आध्यात्मिक मूल्य बोकेको दाना धेरै काममा प्रयोग हुन्थ्यो । रुद्राक्ष घोटेर अर्जुन (काहु) को बोक्राको धूलोसँग बराबर मात्रामा मिसाई २–३ चियाचम्चा महले लेदो बनाएर अनुहारमा लगाउने अनि आधा घण्टा छाड्ने र मनतातो पानीले मुख धुने गरे अनुहारको डन्डीफोर वा दाग निदान हुन्थ्यो । त्यही कामका लागि आज हामी आयातीत कस्मेटिक्सको सहारा लिइरहेका छौं ।

कागतीको रससँग रुद्राक्षको धूलो मिलाई बनेको लेदो अनुहारमा लगाएर आधा घण्टा छाड्ने र मनतातो पानीले मुख धुने पनि गरिन्थ्यो । अनुहारको छालाको दाग तथा छ्याकेपन हटाउन र छालाको चमक बढाउन रुद्राक्षको धूलो, जेठीमधु, अमला पाउडर र मजिठो बराबर मिसाएर दैनिक ५ ग्राम खाने चलन थियो । अहिले ती कुरा विश्वास गर्नै गाह्रो छ ।

विकसित मुलुकमा रुद्राक्षको धूलो गुलाबजलमा मिलाएर क्रिम बनाउनेदेखि पुलाउ, आइसक्रिम, लस्सी र स्मुथीमा मिसाएर डिटक्स पेयका रूपमा रेस्टुरेन्टमा पस्किने चलन भित्रिरहेको छ । एन्टी कोल्ड पेयका रूपमा अश्वगन्धाजस्तै रुद्राक्षको धूलो महसँग मिसाएर मनतातो पानीमा हाली हर्बल चिया बनाइन्छ । यस्तो चियाको व्यापार उक्लँदो छ । कफ या छातीमा अप्ठेरो हुँदा यो चिया सहयोगी हुन्छ ।

हामी भने स्वास्थ्यवद्र्धक पेय भनी आफूलाई पूर्ण ज्ञान नभएका विदेशी खाना र पेयमा पैसा उडाइरहेका छौं । किशोरकिशोरी अनुहारका डन्डीफोर र दागको निदान अनि चमकका लागि हानिकारक रसायन प्रयोग गरिरहेका हुन्छन् । हाम्रै परम्परागत जडीबुटीबाट निर्मित सौन्दर्य प्रसाधन प्रयोग गर्दा करोडौं रुपैयाँ मुलुकबाहिर गइरहेको छ ।

दैनिक जीविकाका सयौं रैथाने विधि र प्रविधि दशकौंको प्रयोगबाट प्रभावकारी प्रमाणित हुन् । ती हाम्रा पुर्खाको कौशलका चिनारी पनि थिए । त्यसलाई हामीले आयातीत शिक्षाको प्रभावमा परी चटक्कै छाडिदियौं । विदेशमा पढेलेखेबापत नीतिनिर्माण तहमा नियुक्ति पाएकाहरूको सैद्धान्तिक दर्शनमा उल्लिएर हामीले परम्परागत सीप र ज्ञानलाई तिलाञ्जली दियौं ।

तत्कालीन राजा–महाराजा र शासकले विदेशमा पढेलेखेका, देश–विदेश बुझेकाहरूलाई मुलुकको द्रुत विकास हुने आशामा जिम्मेवारी सुम्पेका थिए । दुर्भाग्यवश पढेलेखेका, टाठाबाठा र आयातीत शिक्षाप्राप्त जमातले बिगारेको मुलुकका रूपमा नेपाल चिनिनुपर्‍यो । रैथाने बिरुवा र कीराबाट मुलुक कसरी समृद्ध बन्न सक्छ ? कस्ता कस्ता रैथाने बिरुवाले हाम्रो खाद्य भण्डारणमा सहयोग गर्छन् ? यस्ता कुरा हाम्रा मुख्य एजेन्डा बनेनन् ।

व्यापारिक मुनाफाबाट प्रेरित अनि मानव स्वास्थ्यका लागि घातक आयातीत सेन्थेटिक केमिकल हाम्रा ड्राइफुड चेन स्टोर र खाद्यस्टोरमा सुरक्षा कवचका रूपमा रोजिए । शताब्दियौं पुराना प्रयोगात्मक प्रविधिबाट प्रमाणित विकल्पको उपयोग भने हुन सकेन । हाम्रै विज्ञहरू प्रयोग गरी नेपाल सरकारकै अधिकारीहरूको सक्रियतामा स्वास्थ्यमा खेलबाड गर्ने आयातीत सेन्थेटिक केमिकल र विषादी हाम्रा दैनिक उपभोग्य खाद्यान्नको उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानीका अभिन्न अंग बने । हाम्रा खाना जोगाइदिने विषादीका नाममा विदेशी कम्पनीहरू हाम्रो अकुत धनराशि विदेश लैजान सफल भए ।

आयातीत कोला, लाइम, लेमन, ओरेन्ज, जिन्जर बियर, रुट बियर र इनर्जी ड्रिंक हाम्रा दैनिक पेय भएका छन् । नेपाली रैथाने वनस्पति प्रशोधन गरी प्राप्त हुने एक्सट्रेक वा फ्लेवरलाई मात्र चिनीपानी हाली कार्बोनेसन गरिएको पेय तपाईं–हाम्रो धनराशि विदेश लैजान सफल बनेको छ । हामीले सामान्य प्रविधि र थोरै लगानीमै नेपाली रैथाने वनस्पतिबाट फ्लेवर बनाउनेतर्फ ध्यान दिएनौँ ।

हाम्रो अदुवा कसैले किनेन, सुन्तला निर्यात रोकियो, अलैंची किनिदिएन वा कालो मरिच, कन्दमूल आदि तस्करी भयो भनेर कुरा गर्‍यौं तर त्यसको मूल कारण पहिचान गरेर समाधान खोज्नतिर लागेनौँ । हाम्रा सीमित खाद्य उद्योगहरू महँगो पैसा तिरी हाम्रै निकासीबाट बनेका वनस्पतिबाट बनेका फ्लेवर महँगोमा किन्न विवश बने ।

फलत: स्थानीय कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगधन्दाले आफ्नै बजारमा समेत प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता गुमाए । हामीले रोजगारी, स्वरोजगारी वृद्धिका कुरा धेरै गर्‍यौं तर आयात हाम्रै रैथाने कच्चा पदार्थ, सीप र ज्ञानलाई सदुपयोग गरी विस्थापित गर्नेतर्फ ध्यान पुर्‍याउन सकेनौं ।

हाम्रा खाद्य उद्योगहरूले चर्को मूल्यमा आयात गर्ने ककनट फ्लेवर टुक्राटुक्रा पारेको नरिवल आधा कप २ सय ५० मिलिलिटर ९५ प्रतिशत स्पिरिटमा हाली ३–४ साता राखेपछि छानेर आएको तरल पदार्थ हो । यो नेपालकै कुटीर उद्योगले सजिलै निर्माण गर्न सक्छ भन्नेसम्म हामीले बुझ्नै चाहेनौं ।

Yamaha

१ कप पुदिनाको पात लिई २ सय ५० मिलिलिटर ९५ प्रतिशतको स्पिरिटमा हाली २ दिन राखेर त्यसलाई छानेपछि शीतल मिन्ट फ्लेवर बनाउने गरिन्छ । ३–४ कप भुटेको कटुसलाई २ सय मिलिलिटर ९५ प्रतिशतको स्पिरिटमा हाली २ महिना राखेर छानेपछि चेसनट फ्लेवर बनाउन सकिनेतर्फ हामीले ध्यान दिएनौं । हामीले लाखौं खर्ची किन्ने मेपल फ्लेवर मेथी पिँधेर बनेको झोल भन्ने भेउ पनि पाएनौं ।

रैथाने वनस्पतिबाट जैविक मल बनाउने काम छाडी हामी माटो बिगार्ने रासायनिक मल आयातमै रमायौं । हामीले आफैं रासायनिक मल कारखाना बनाउने भनी दर्जनौंपटक सम्भावना अध्ययन र भ्रमणमा करोडौं खर्च गर्‍यौं । रासायनिक विषादीले माटो बिगार्ने, खाद्यलाई समेत अखाद्य बनाउने महसुस गरी रासायनिक मलको सट्टा जैविक मल (भर्मी कम्पोस्ट) र विषादीको सट्टा रैथाने घस्यौटी, गँड्यौला आदिबाट जैविक मल बनाउने सस्तो र प्रभावकारी प्रविधि अँगाल्न सकेनौं । नजिकैको सिक्किमले जैविक खेतीप्रणालीमा मारेको फड्कोले हामीलाई छुनै सकेन ।

के ठीक, के बेठीक ? न जान्यौं, न त सिक्ने इच्छाशक्ति देखायौं । किन र कुन नियतले हामी दैनिक उपभोग्य खाद्यान्न उत्पादन, भण्डारण, प्रशोधन र ढुवानीमा मानवस्वास्थ्य प्रतिकूल आयातीत सेन्थेटिक विषादी हाल्न हौसियौं ? यसको जरोकिलो बुझेपछि मात्र नेपालका कृषिउद्यमीलाई समाधानतर्फ प्रेरित गर्न सकिनेछ ।

narayanghimire@yahoo.com
लेखक क्यानडा निवासी खाद्य वैज्ञानिक हुन् ।

Esewa Pasal

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०८:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

मातृभाषा कसरी लेख्ने ?

तारामणि राई

काठमाडौँ — संविधानले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपालीलाई सरकारी कामकाजको भाषा मानेको छ । भेटिएमध्ये १०३२ वर्षअघि भूपाल दामुपाल समयको दुल्लु शिलालेखलाई यो भाषाको प्राचीन दस्ताबेज मानिन्छ ।

नेपाली भाषाइतर अधिकांश मातृभाषाको लेख्य परम्परा भने फराकिलो हुन सकेको छैन । केही मातृभाषा रोङ, सिरिजंगा, सम्भोटा, तामयिग, रञ्जना, खेमा, मिथिलाक्षर, अक्खा, कैथी र ओल चिकीजस्ता लिपिमा लेखिएका छन् । यी लिपि त्यति धेरै प्रचलनमा देखिँदैनन् । सम्भोटा, सिरिजंगा, उर्दूजस्ता लिपि गोरखापत्रको ‘नयाँ नेपाल’ पृष्ठमा प्रयोग हुँदै आएका छन् ।

नेपालमा बोलिने अधिकांश मातृभाषा देवनागरी लिपिमै लेख्ने चलन छ । यसो हुनुका विभिन्न कारण हुन सक्छन् । पहिलो, सबै लिपि कम्प्युटर प्रविधिमा आइसकेका छैनन् । भाषा विशेषका वर्णका लागि अतिरिक्त संकेत वा चिह्नलाई युनिकोडमा समायोजन गरिएका छैनन् । दोस्रो, सहजताका लागि देवनागरी लिपि प्रयोग भएको हुन सक्छ ।

नयाँ लिपिमा अभ्यस्त हुन कमसेकम भाषा विशेषका आधारमा पाइने वर्णलाई पुरै याद गर्नुर्‘पर्ने हुन्छ । नेपालको सन्दर्भमा एकलभाषी नीतिको लामो अभ्यासका कारण पनि मातृभाषाको लेख्य परम्परामा देवनागरी लिपि प्रयोग भएको हुनुपर्छ । सामीप्य र अभ्यस्त भएकाले मातृभाषी सर्जकले यही लिपिको प्रयोगलाई निरन्तरता दिएको हुन सक्छ ।

लेखन पद्धतिका लागि लिपिको प्रयोगभन्दा पनि भाषा विशेषका आधारमा पाइने वर्ण वा विशेषतालाई सही ढंगले लेख्य परम्परामा उतारिएको छ कि छैेन, महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सामान्यतया लिपिलाई साधन र भाषालाई साध्य मान्ने गरिन्छ । लिपि लेख्य चिह्न वा संकेत हो, जसलाई सुविधाअनुसार निर्माण गर्न सकिन्छ तर भाषालाई कृत्रिम तरिकाले निर्माण गर्न सकिँदैन । भाषाको आफ्नै संरचना वा विशेषता हुने गर्छ । त्यसैले लेख्य परम्परामा विकास गर्दा भाषा विशेषका आधारमा रहेका वर्णलाई ध्यान दिन जरुरी हुन्छ ।

कतिपय मातृभाषामा भाषावैज्ञानिक ढंगले वर्ण पहिचान नगरीकनै आफ्नो सुविधा र स्वविवेकले लेखनकार्य थालेको देखिन्छ । विशेषगरी मातृभाषा साहित्य सिर्जनामा यस किसिमका समस्या देखिएका छन् । भाषालाई लेख्य परम्परामा विकास गर्नु पहिले त्यस भाषाको भाषावैज्ञानिक रूपले वर्ण पहिचान गर्नुपर्छ । त्यसपछि कसरी लेख्ने भनेर मानकीकरणका लागि लेखन निर्देशिका तयार गर्नुपर्छ ।

कतिपय मातृभाषामा भएका वर्ण देवनागरीको वर्णमालामा पाइँदैनन् । देवनागरी लिपिमा रहेका कतिपय वर्णमालाका लेख्य रूप मातृभाषालाई काम नलाग्ने हुन सक्छन् । अतिरिक्त चिह्न प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ । कस्तो किसिमको अतिरिक्त चिह्न प्रयोग गर्ने भन्ने विषयमा पनि गम्भीर हुनु आवश्यक छ । एकरूपताका लागि पनि ध्यान दिनु आवश्यक छ ।

उदाहरणका लागि वाम्बुले र साम्पाङजस्ता भाषामा किरात लिपि भनेर सिरिजंगा लिपिलाई प्रयोग गर्ने गरेको देखिएको छ तर बान्तावा, चाम्लिङ, थुलुङ, दुमी, कोयी, कुलुङ, खालिङ आदिले देवनागरी लिपि प्रयोग गर्ने गरेका छन् ।

किरात राई समूहभित्रका भाषामा पाइने तर देवनागरी लिपिमा नपाइने अघोष अल्पप्राण कण्ठ्यका लागि कसैले विसर्ग (:), कसैले रेफ (’), कसैले अलाई हलन्त (अ्) र कसैले अन्तर्राष्ट्रिय ध्वनितात्त्विक वर्णमालामा रहेको चिह्न ( ! ) प्रयोग गर्ने गरेको देखिन्छ । देवनागरीमा लेखिने तर एउटै वर्णका लागि समेत चारपाँच किसिमका अतिरिक्त चिह्न प्रयोग भएको देखिन्छ । वाम्बुलेजस्ता भाषामा अन्तस्फोट ध्वनि छन् ।

दुमी र थुलुङजस्ता केही भाषामा रहेका केन्द्रीय स्वर, थुलुङ भाषामा रहेको अभिश्रुतिलाई कसरी लेख्ने भन्ने विषयमा पनि एकरूपता देखिँदैन । मातृभाषामा ह्रस्व र दीर्घकै अवधारणा नहुँदासमेत ह्रस्वदीर्घकै रूपमा बुझ्ने समेत समस्या देखिन्छ । जोडेमोडेका शब्दलाई कसरी लेख्ने, पदयोग र वियोगका लागि कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने समस्या छ ।

सविधान प्रदत्त भाषा आयोगले भाषाहरूको अभिलेखीकरण गरिरहेको छ । आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा केही भाषाको वर्ण निर्धारण, व्याकरण, शब्दसंकलन, शब्दकोशलगायत कार्य गरिसकेको छ । यी सबै अभिलेख देवनागरी लिपिमै छन् । अभिलेखीकरण गरिँदा लेखनपद्धतिका कुरालाई कतिको ध्यान पुर्‍याइएको छ भन्ने विषयले महत्त्व राख्छ । सरकारी निकाय आफैंले भाषाहरूको अभिलेखीकरण गरिरहँदा मातृभाषीलाई भाषा आयोगप्रति अपेक्षा हुनु स्वाभाविक हो । भाषा आयोगका आफ्नै सीमा छन् ।

लेख्य परम्परा उन्मुख मातृभाषाको सबभन्दा पहिले वर्ण निर्धारण गरिनुपर्छ । धेरै भाषाको वर्ण निर्धारण भइसकेका छन् । झन्डै ६४ वटा भाषाको वर्ण निर्धारण ध्वनिविज्ञान विशेषज्ञ माधवप्रसाद पोखरेलले गरिसक्नुभएको छ । केही मातृभाषाको वर्ण निर्धारण अन्य भाषाशास्त्रीले छिटफुट रूपमा गरेका छन् । आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले विज्ञहरूको सहयोगमा वर्ण निर्धारण गरेको छ ।

वर्ण निर्धारण जतिकै महत्त्वपूर्ण अर्को काम लेखनपद्धति वा लेख्य परम्परालाई व्यवस्थित गर्नु हो । यो काम त्यति धेरै हुन सकेको छैन । केही भाषाको हकमा एसआईएल इन्टरनेसनल नामक गैरसरकारी संस्थाले यो काम गरेको पाइन्छ । भाषाविद्हरूको सहयोगमा केही जातीय संघसंस्थाले पनि व्यवस्थित गरेका छन् । लेखन पद्धति अर्थात् लेखन निर्देशिकामा भने त्यति ध्यान पुग्न सकेको छैन । लेखन पद्धतिकै क्रममा वर्णविन्यास, ह्रस्वदीर्घको अवधारण, जोडेमोडेर लेखिने शब्द, पदयोग र वियोगजस्ता महत्त्वपूर्ण कुरा आउँछन् । कमसेकम लेखन निर्देशिका बने एकरूपता दिन सकिने अवस्थामा पुग्न सकिन्छ ।

यसले अन्तत: लेख्य परम्परामा मानककीकरणका लागि सहयोग पुग्छ तर लेख्यपरम्परालाई कुन रूपमा विकास गर्ने भन्ने विषयका लागि भाषा आयोग नेपाल, त्रिभुवन विश्वविद्यालय भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभाग, नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाली केन्द्रीय विभाग, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र, सम्बन्धित जातीय वा भाषिक संस्था र लेखक–सर्जकको सहभागितामा बृहत्तर गोष्ठी गर्न आवश्यक छ । सँगै मातृभाषालाई प्रविधिमैत्री बनाउन युनिकोडको व्यवस्थामा समायोजन गर्नुपर्छ ।

नेपाली भाषाको धरातल वा मौलिक विशेषताका आधारमा नभएर संस्कृत भाषाको वर्णमालाका आधारमा नेपाली भाषाको लेखनपद्धति विकास खोज्दा भाँडभैलो भएको थियो । यस्तै समस्या मातृभाषाको लेखन पद्धतिमा पनि नआउला भन्न सकिन्न । रोगको उपचार गर्नुभन्दा रोग लाग्न नदिनु उत्तम हुन्छ भनेझैं मातृभाषाको लेख्य परम्परालाई वैज्ञानिक र व्यवस्थित तुल्याउन समयमै सजग हुने कि ?

लेखक त्रिवि भाषाविज्ञान केन्द्रीय विभागका उपप्राध्यापक हुन् ।

प्रकाशित : भाद्र १७, २०७५ ०८:२६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT